DI ZIMANE KURD DE HEVOK ERKA HEVOKAN DI VEGOTIN DE
 
 
Hesen Huseyin Deniz

 

 
 
Vegotin bi hevokan tn kirin. Hevok vegotina tewra bik a watedar e. Di hevok de ramanek, byerek, alakiyek, qewimnek, hestek, ango titeke din a pkhat, yan pk t, yan w pk were t ser ziman. Ji bo v div hevok wiha were sazkirin ku ji van bnan re bikaribe bibe bersiv.
Hevok ji peyvan pk t; l ku ten mirov peyvan li pey hev rzbike, ew nabe hevok. Div yekser, watedar bnek di hevok de cih bigre. Hevoka ku tgihtineke diyar neke, dibe ku km be, yan a hatibe raxistin. awa ku tpeke ne di cih de hatibe bikarann, dikare wateya peyv biguherne, peyvek ne di cih de hatibe bikarann j dikare wateya hevok biguherne. Hevoka km wate, yan a wate j nikare armanc, daxwaz ramana mirov bne ser ziman.
Di her zimanek de sazkirin raxistina hevokan li gor rzikn w ziman dibe. Di rziman de hmann hevok cihn wan hatine diyarkirin. Mirov bi awayek rasthatin, yan li gor kfa dil xwe nikare cih van biguhere. Ger guhertinek pwst be, dsa j div plkirina rzikn rziman nebe.
Her hevok div wateyeke berav bide. Hevoka watey nede, ne hevok e. Watedayna hevokan bi awayek rast di cih de bi bikaranna peyvan pk t. Her hmaneke hevok xwediy erk roleke awa ye div were zann. Kjan hman berya kjan t, kjan hman di ser hevok de, kjan di dawiya hevok de cih digre, di hevok de kjan hman km be ew hevok nay sazkirin, tev div werin zann ku mirov bikaribe armanc ramana xwe di cih de, rast tam bne ser ziman. Ger ne wiha be, mirov bi saetan biaxive, yan binivse j, kes duwem tgihtinek nikare bike westandina mirov vala die.
Hevok ji bo ku bingeh vegotin ye, gelek cre teeyn sazkirina hevokan hene. Mirov hevokek awa saz dike, hmann bingehn n hevok i ne, em bibnin.
 
Hevok awa Ji Kjan Hmanan Pk T?
 
Ji bo mirov bikaribe hevokeke tewra hsan pk bne, km km du hman pwst in. Ji vana yek hmana alakiy dide diyarkirin, a din hmana ku v alakiy pk tne ye. Li gor ku hevok alak, byer, daxwaz, hest pkannek diyar dike, div ev liv ji aliy k, yan ji aliy i ve pk tn werin diyarkirin. Rzepeyveke ne xwediy van her du hmann bingehn be, ew nabe hevok, wek rzepeyvan dimne ji bo v ti watey j diyar nake. L rzepeyvn ev her du hmann bingehn bi awayek diyar, an bi awayek veart t de bi cih bne, ew watedar in ji bo v j hevok in.
Hmann bingehn n di hevoka her sade de div cih bigrin; Lker Kirde ye. Ji vana Lker herdem div diyar be, l Kirde dibe ku veart be. Dema kirde diyar be j, veart be j bi pagira kesane ya t pey reh lker, xwe diyar dike tgihtin dide kirin.
Mnak:
Ez dimeim.
Ev hevokeke her hsan e. Di v hevok de lkerek kirdeyek heye. Lker Men e, reh w Me e, bi away dema niha hatiye kiandin, pgira dema niha -di hatiye ber reh lker pagira kesane ya kes yekem -im hatiye pa reh lker; bye di+me+im = dimeim
Peyva Ez , kirde ye cnava kes yekem e. Mirov dikare v hevok bi awayek kirdeya veart wek Dimeim j bne ser ziman. W dem ji pagira kesane -im, mirov tdigihje ku kirdeya v hevok Ez, ango kes yekem kit e.
W dem di sazkirina hevok de herdem em v rzika bingehn a rziman li ber av bigrin. Hevok iqas t dirjkirin, bila were dirjkirin, ev rzik sed sed div t de cih bigre.
Di hevokn kirdeya w veart de mirov ji lker pirsa K? pirsa i? dipirse, bersiva lker bide, ew kirde bi xwe ye.
Mnak :
Dimeim.   K dimee?               Ez dimeim.
Difire          i difire?                  Teyr difire.
Digindire.  i digindire?         Kevir digindire.
Wek t dtin peyvpirsa K? ji bo mirovan, peyvpirsa i? ji bo heyneyn din titan t bikarann.
Hevok di rewn taybet de wek komeke peyv j dikare were sazkirin. Mnak; Ji bo bangkirina leyistik mirov bang dike, dibje, Kesn bileyizin!. Ji v gotin tgihtineke wiha derdikeve; Kesn bileyizin dikarin werin! Dervey rewn wiha taybet, hevok li gor diyarkirina lker div pk were.
 
Di Hevok De Lker Erka W
 
Ji bo avahiya hevok lker kevir her bingehn e. Hevok li ser v kevir, ango li ser lker t avakirin. Lkera di cih de rast were bikarann, hevoka rast watedar derdixe hol. Hevok iqas kurt an iqas dirj be, div bi lkerek were bidawkirin. Wate rewa hevok, di hevok de rzkirina peyvan, raxistina raman tev li gor lker t sazkirin.
Lker dikare ji peyvek yan ji end peyvan pk were. Dema ji end peyvan pk t, peyvn pkhat cuda cuda tn nivsandin.
Mnak:
                    Lkereke ji peyvek pk t.
Tk n            Lkereke ji du peyvan pk t.
P re n            Lkereke ji s peyvan pk t.
Bi ser de n         Lkereke ji ar peyvan pk t.
Di ziman kurd de lkern wek Bn , Kirin , Hatin lkern alkar in dema bi lkern din ve tn cem hev dikarin lkereke hevgirt bikin ew j cuda tn nivsandin.
Mnak :
Li ser xwe bn.
Bi ser xwe hatin.
Li ber xwe dan.
Hatin derxistin.
Bi kr hatin.
Ava kirin.
Avabn.
bn.
Rabn
Her s lkern mnak yn daw ji ber ku pev ve hiliyane lkereke n anne hol, pev ve tn nivsandin. Ji lkern wiha re Lekern Pekhat t gotin.
Her lker dema di hevok de t bikarann, iqas pgir an pagiran bigre j reh xwe bi pirah diparze mirov ji w reh, lker bi xwe dinase. L di ziman kurd de hinek peyv hene ku li gor v rzik tevnagerin reh xwe j diguhernin. Lkern wiha div bi v taybetmendiya xwe away t guhertin werin naskirin.
Mnak:
Lkera Hatin di dema b de dibe, Were.
Lkera Gotin di dema b de dibe, Bje.
 
Di Hevok De Kirde Erka W
 
Di her hevok de alak yan byerek kes v alak yan byer pk tne heye. Ev alak yan byer dibe ji aliy heyneyek ve, ji aliy titek ve, ji aliy hzek ve hatibe pkann, l ti caran ji ber xwe nabe. W dem li gor ku titek ji ber xwe nabe, i w dike, div were diyarkirin ku wateya hevok temam bibe.
Mnak:
Ket.            i ket?   Sv ket.
Ket.            K ket?   Misto ket.
Me gotib; Div di her hevokek de lkerek hebe. Ger kirde ne diyar be, mirov ji lker pirs dike lker kirdey diyar dike. Pirsn i? K? bi kr diyarkirina kirdey tn. W dem kirde ji lker dikare were pirsn nasn. Kirde j wek lkeran dikare ji peyvek yan ji rzepeyvan pk werin.
Mnak:
Heval li ser iy dijn.
Hevaln mrxas li ser iy dijn.
Hevaln eleng mrxas li ser iy dijn.
Pevn bin wan xzkir, kirde ne.
 
Hmann Din n Pkanna Hevok
 
Di sazkirina hevokan de dervey kirde lker j hman hene. Ev hman dikarin di hevok de cih bigrin, dikarin cih negrin. Cihgirtin cihnegirtina wan li ser wate armanca sazkirina hevok dimne. Her hevokek di wateyek de hest, raman an byerek diyar dike. Mirov dikare vana bi awayek pir sade j diyar bike, dikare cih, dem, reng, tee hwd. bi cihereng j diyar bike. d ew li ser daxwaza vegotin dimne. L div mirov zanibe ku di hevok de her peyvek dikeve nava hmanek. Yan peyvn ku ne hman in nnin. Peyvek an rew, yan dem, yan cih, an erkeke din diyar dike her yek ji van j li gor rzikn hmanek di hevok de bi cih dibin; bi awayek rasthatin nayn bi cih kirin. W dem ji bo em hevokeke rast durust saz bikin pdiv bi nasna hmann din j heye.
 
Di Hevok De Trker Erka W
 
Trker hmaneke alkar sazkirina hevok ye; wateya lker temam dike. Byer an alakiya di lker de diyar dibe ji aliy rew ve, ji aliy ravekirin ve temam dike. Ji bo di hevokek de mirov bizana kjan peyv trker e, ji kirdey pirsa i?, Ku? dipirse, bersiva kirde bide, ew trker e.
Mnak:
Ez m mal.
Tu ku?            Mal.
Min deri vekir.
Te i vekir?                  Der.
Min deh pezkov dtin.
Te i dtin?                   Deh pezkov
Ez li ber der me.
Ez biim bajar xwe.
Ez pnc klo svn sor bikirim.
T dtin ku trker dikare bi nav cih re hijmar, rew j diyar bike. Ji Trkern dem diyar dikin re Trkern Demn an Hoker tn gotin. Ji bo nasna van mirov ji kirdey pirsa Keng dike?
Ez ber bi var ve gihtim gund.
Tu keng giht gund?                  Ber bi var ve.
Temamker / ango trker wek t dtin wateya hevok tr an temam dike. Di rziman de trker wek Trkern Rast (rasterast) , Trkern Derdor(ne rasterast) dibin du be. Ji vana Trkern Rasterast di nava xwe de wek Trkern Diyarker / n tewand Trkern Nediyarker / n netewand vediqetin.
Trkern Rast, wesf kar kirdey kiriye didin diyarkirin.
Mnak:
Destpk me kerp birn, pit re dwar lkirin.
Di v hevok de peyvn wek kerp Dwar trkern rast in. Kar ku kirdey kiriye kar lker pk hatiye diyar dike.
Trker dema tewand be j re Trkera diyarker t gotin.
Mnak:
Destpk w dwar lbike.
Di v hevok de peyva w dwar trkera diyarker e.
Trker dema netewand be, j re Trkera Nediyarker t gotin.
Mnak:
Destpk dwar l bike.
Di v hevok de peyva Dwar trkera nediyarker e.
Ez ji mal tm.
Ez diim mal.
Min dar dt.
Min darek dt.
Min dara sv dt.
Wek di mnakan de t dtin trker dikare berya lker j cih bigre, pit lker j cih bigre; ew li gor sazbna hevok t guhertin.
 
Tkiliyn Di Navbera Hmann Hevok De
 
Sazkirina hevokeke rast, girday zanna tkiliyn di navbera hmann hevok de ye. Di hevok de hman herdem bandr li ser hev edikin, ango ji hev bi bandr dibin. Li gor dema hevok t de hatiye bikarann, li gor pirbn kmbna kar t kirin an kes kar dike, di hevok de guhertin dibin. Ev guhertin tev j div di nava hevsaziyek de werin kirin. Dive girdan hevsaziyeke xurt di navbera ser bin hevok de hebe ku mirov bi rehet bje, ev hevokek biserber e.
Di vegotin de biserberbna hevok pir grng e. Ji xwe tama xwendin an guhdarkirin di vir de ye. Hmann hevok div wiha bi hevsaziyek, di nava hev de hatibin hnandin ku ti rkn din li ber tgihtinn cuda venekin. Ji bo v dive tkiliyeke awa di navbera kjan hmann hevok de heye, were nasn hevok li gor w were sazkirin.
 
Tkiliyn Di Navbera Kirde Lker De
 
Kirde bi i away be, ji ber ku gelek caran veart j dikare were bikarann, pagira xwe di dawiya lker de dide diyarkirin. Kirde kit be, yan kom be; kes/kesn yekem, duwem, syem be tev di dawiya lker de bi pagirek xwe rave dike.
Mnak:
Ez dar diknim.
Ez darek diknim.
Ez daran diknim.
Ez diknim.
Diknim.
Tu dar dikn.
Tu daran dikn.
Tu dikn.
Dikn.
Ew daran dikne.
Ew dikne.
Dikne.
Em diknin.
Diknin.
Hn diknin.
Diknin.
Ew diknin.
Diknin.
Wek t dtin, dema kirde awa be, lker j pagireke li gor w kirdey digre. Di ziman kurd de taybetmendiyek heye ku ji bo lkern gerguhz, di dema bor de, kirde t tewandin. Dema kirde t tewandin bandriyeke derdor li ser kar t kirin dike ji bo v kitbn, an kombn ne li gor kirdey, li gor kar hatiye kirin rang xwe dide dawiya lker.
Min dar ikand.
Min darek ikand.
Min dar ikandin.
Min ew ikandin.
Min tu ikand.
Min hn ikandin.
We dar ikand.
We dar ikandin.
Me dar ikand.
Me darek ikand.
Me dar ikandin.
Me gelek dar ikandin.
Me ew ikand.
Me ew ikandin.
Wan ez ikandim.
Wan tu ikand.
Wan ew ikand.
Wan ew ikandin.
Wan hn ikandin.
Wan hevaln xwe tev ikandin.
Wek di van mnakan de t dtin; di rastiy de kirde ji aliy kirdeyeke din hatiye bandrkirin. Mnak, dema mirov dibje; W dar ikandin, n tn ikandin dar in. Di wateyek de y kar kiriye Dar e ji bo v erka kirdey hildigre, l ji sedema ne ji ber xwe, bi dest yek/ din ikestiye, bi bandr bye kirde bye W, l t dtin ku pagira hatiye pey lker li gor peyva kar kiriye hatiye bicihkirin; ji ber ku dar di wateyeke kom de bi kar aniye.
Di sazkirina hevok de ev rzikn gelemper ne. L hin rewn taybet hene ku ji bo vegotineke cuda, awayn cuda tn bikarann. W dem li gor armanca vegotin mirov dikare guhertinn taybet bike w dem div em van rewn taybet binasin ku em bikaribin bi awayek rast di cih de bi kar bnin.
-Gelek caran kirde vegotina xwe ne li ser nav xwe, li ser nav koma t de cih digre vedibje v guhertina xwe derbas lker j dike. Ev yek ji bo kirdeyn kit pk t xwe wek kirdeyeke kom tnin ser ziman.
Mnak:
Li na gotina, Ez hatim cem we, tu ne li mal b, mirov dibje, Em hatin cem we, hn ne li mal bn.
Li na gotina, Ew bi xwe hat cem min, mirov dibje, Ew bi xwe hatin cem min.
Bi gotina wiha komkirin, mirov giramiya kirdey digre.
-Dema kes yekem dixwaze pesn xwe vede, yan kar kiriye mezin nan bide, xwe wek koma yekem tne ser ziman.
Mnak:
Li na gotina, Ez dizanim andiniy bikim, dibje, Em dizanin andiniy bikin.
Bi v yek kes yekem, giramiyek dide xwe. L ji aliyek ve j dema kes yekem naxwaze nav xwe derxe p dilnizmiy bike, dsa xwe wek koma yekem tne ser ziman.
Mnak:
Li na bje, Daw, min ev kar bi ser xist, dibje, Daw, me ev kar bi ser xist.
Li na gotina, Ez kar dikim, dibje, Em kar dikin.
Em xwe rexne dikin ku pya we j vebe.
Me ev alak pk an.
-Dema mirov bi kes duwem re diaxive, bhtir ji bo rzdar giramdayn, mirov ne wek kes duwem kit, wek kes duwem kom bang l dike.
Mnak:
Li na gotina, Tu bi xr hat, dibje, Hn bi xr hatin.
Li na gotina, Ez hatim cem te, dibje, Ez hatim cem we.
Ger ji bo kes syem kit j giramdayneke bilind pwst be, w dem mirov w/w wek koma syem tne ser ziman.
Mnak:
Li na gotina, Ez w dinasim, ew mirovek pir hja ye, dibje, Ez wan dinasim, ew mirovin pir hja ne.
Li na gotina, Ew hat serldana me, dibje, Ew hatin serldana me.
-Dema kirde nav dengek be kitbna w nehatibe diyarkirin, ew wek kirdeyeke kom pagira xwe dide lker.
Mnak:
Hevoka, Ez m ber der; dengek dihat, ji ber ku yek deng e, lker pagir negirtiye. L hevoka, Ez m ber der deng dihatin, diyar dike ku gelek deng dihatin ev j bi pagir kombna xwe daye lker.
Ji iy deng t. / Ji iy dengek t. / Ji iy deng tn.
Ji pa der ken bilind dibn.
Di vir de ya grng ew e ku tev nay zann end kes dikenin an deng end heyneyan t j, ji kombna w diyar e ku ji yek zdetir ken deng hene.
-Dema byern xwezay yan byneyn bi hev re tn gotin kirde bin, ne wek kom, wek kit pagira xwe didin lker.
Mnak:
Li na gotina, Ba bahoz pev re hildibn xwe li nava avn me didan, dibje, Ba bahoz pev re hildib xwe li nava avn me dida.
Li na gotina, B te n hatin nabin, dibje, B te n hatin nabe.
Ken gir kar min e.
Teyrok baran bi ser me de hat.
R rwan nema ku em biin.
-Di ziman kurd de nav ku bi ten ser xwe bin, pagira kombn nay pa wan, ji ber v j kombn an kitbna wan, mirov di lker de diyar dike.
Mirov tn, wek Mirovan tn, nabe.
Sa direyin, wek Sayan direyin , nabe.
wk difirin, wek wkan difirin , nabe.
Dar dibikivin, wek Daran dibikivin, nabe.
Gerdne dimein, wek Gerdneyan dimein, nabe.
Di van mnakan de heriqas kirdeyn wek Mirov, Sa, wk, Dar, Gerdne bi away kit hatibin nivsandin j ji pagira li pey lker t zann ku ev kirde kombn diyar dikin.
Ev yek di diyarkirina dem de j wiha ye.
Mnak:
Roj derbas b, di weteya, Rojek derbas b de.
Roj derbas bn, di wateya, Gelek roj derbas bn de.
Sal zvir, di wateya, Salek zvir de.
Sal zvirn, di wateya, Gelek sal zvirn de
T dtin ku mirov nabje, Salan zvirn, Rojan derbas bn. Ger mirov wiha bje a e.
Kirdeyn kit n navek kom diyar dikin, pagira xwe bi away kit didin lker.
Mnak:
Daristan, t wateya war gelek daran, l ew bi xwe peyveke kit e, ji bo v lker j kitbn diyar dike: Daristan ewit. Mirov tdigihje ku daristanek ewitiye. Ger mirov bje Daristan ewitn, t w watey ku gelek daristan ewitne. Bguman mirov nabje, Daristanan ewitn.
Ker hat. / Ker hatin.
Keriy pez hat. / Keriyn pez hatin.
Garan hat. / Garana gund hat. / Garann gund hatin.
Ref kewan firiya. / Refn kewan firiyan.
Girseya gel dimee. / Girseyn gel dimein.
-Di rewn kirde ji du kesan pk tn de, kirdeya kes yekem pagira xwe wek kirdeya koma yekem dide lker.
Mnak:
Ez ew, em n sk.
Ew ez, em n sk.
Ez tu, em bimein, biin.
Tu ez, em bimein biin.
Ez w, me ber xwe da roj em meiyan.
Baran li p, ez li pa, em n iy.
Bi v away ku kirde ji kes yekem, duwem, syem kom pk were, dsa wek koma yekem pagira xwe dide lker.
Em hn ew, em tev bi hev re biin iy.
Em hn, em bi hev re biin.
Ger kes duwem y syem kom bin, kes yekem wan wek kes duwem tne ser ziman pagira kes duwem die pey lker.
Hn ew, (hn) bi hev re biin.
Ger kes duwem syem bi hev re bin, wek koma kes duwem pagir dide lker.
Tu ew, (hn) bi hev re biin.
 
Tkiliyn Di Navbera Trker Lker De
 
Di hevok de bikaranna trker, girday lker ye. Ger lker pwst bibne trker tn bikarann, nebne, nayn bikarann. Di rewn hevokn bi hev ve girday de, dema end lker cih digrin, trkerek vana temam dike, div ew trker bi van lkeran re di nava hevsaziyek de be.
Mnak:
Mamoste dikare dar av bide, xwendevan temae bikin.
Di v hevok de xwendevan w li i li ku temae bikin, tam ne zelal e hevok km maye. Ji bo v, mirov wiha hevok tr dike:
Mamoste dikare dar av bide, xwendevan l (li dar/li mamoste) temae bikin.
Ji van mnakn jorn tevan diyar dibe ku bikaranna ziman li gor zagonn vegotin yn li gor taybetmendiyn w ziman dibe. Di ziman de qas rzikn gelemper, yn taybet j hene ji bo vegotineke rast durust div mirov vana bi hev re zanibe bi kar bne. Ya grng ew e ku di hevokan de hevsaziyeke watedar hebe.
 
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org