Dijmin xwest bi kuştina Mûsa Anter tola xwe hilîne

HESEN HUSEYÎN DENÎZ

Dijmin xwest bi kuştina Mûsa Anter tola xwe hilîne. Ji ber ku sazûmana Tirkitiyê, polîtîkaya tirkkirinê, zimanê tirkî, wêje û nivîsandina tirkî; bi kinahî her tişta bi navê asîmîlasyonê di kesayeta Mûsa Anter de vala hatibû derxistin û bi ser neketibû. Vê yekê dijmin har kir. Wekî ku bêje, `Ev heftê sal in, ez dixwazim vî zilamî bikim tirk, ew di dawiya temenê xwe de ji her demê zêdetir bû kurd!` û got, `Madem bi qirkirina spî min nikarîbû te bikujim, wê demê divê ez te jî bixim ber qirkirina sor!` Ji awayê şehîdkirina Mûsa Anter divê kurd ji xwe re encamekê derxin. Dijmin bi vê kuştinê ji kurdan re peyamekê rêdike, dibêje ku: `Yan hûnê asîmîle bibin, veguherin tirkbûnê, yan mirinê bidin ber çav!` Li Tikriyê ji kurdan re, li gorî mejiyê tirkitiyê tenê du rêk hene: yan tê bibî tirk, yan tê bimrî. Mûsa Anter xwest vê qederê veguherîne. Xwest bêje, `Ez nabim tirk û namrim.` Ev jî li zora tirkitiyê çû. Bi vê sedemê gule reşandin ser Mûsa Anter. Dijmin pir bi hêsanî dikarîbû Mûsa Anter li Tikriyê bikuşta. Lê nekuşt. Li bende ma were Kurdistanê û li wir bikuje ku peyam cihê xwe bibîne. Kuştina Mûsa Anter a li Amedê watedar e. Dijmin dibêje ku, `Ezê kurditiyê di Kurdistanê de bitemirînim, him jî bi destê kurdên xayin bitemirînim.` Ev peyam pir grîng in. Kesê gule berdaye Mûsa Anter kurdekî xayin e. Ma dijmin nikarîbû ew li Sitenbolê bi destê faşîstekî tirk bikuşta? Pir bi hêsanî dikarîbû. Lê na li Kurdistanê bi destê kurdekî da kuştin. Wê demê divê kurd bi vê peyamê bihisin. Dijmin dibêje ku, `Hûn çiqasî di kurditiyê de israr bikin jî, bi destê xayinên min çêkirine, ezê we li paytextê we de û ger hûn rîspî û heftê salî jî bin ezê we bikujim.`

Yanî li gorî tirkitiyê, rêka jiyanê ji kurdan re ango ji kurdbûnê re nîn e. Peyam ev e. Mûsa Anter polîtîkaya sazûmana Tirkiyê ya di vî warî de bi jiyan, kar, xebat, nivîsandin û helwesta xwe ya di salên dawî de vala derxist. Ev valaderxistin li zora Tirkitiyê çû û tola xwe hilda. Lê tê zanîn ku tolhildana dijmin di rastiyê de tê wateya têkçûna polîtîkayên wê yên asîmîlasyon û teslîmgirtinê.

Di salên piştî 90`î de, dema xwîna wî keliya û dest bi nivîsandinê kir, Mûsa Anter di nava tevgera azadiyê de cih girt, tev li çalakiyên gelêrî bû; newroz ne bi erkanên dewletê re, bi girseyên gel re pîroz kir; dijmin ket nava tirs û xoveke mezin û qehirî. Wekî bêje, `Me çi hêvî jê dikir, wî çû çi kir?` hêrs bû û hêrsa xwe bi kuştinê derxist der.

Dîsa kuştina Mûsa Anter tê wateya ku di rastiyê de, tirkitiyê êdî hêviya xwe ji polîtîkaya asîmîlekirinê biriye. Êdî têgihiştiye ku bi polîtîkaya asîmîlasyonê nema dikare kurdan bike tirk. Heftê sal jî bibore kurd dîsa vedigerin ser kurditiya xwe û têdikoşin. Ev jî grîng e.

Li Tirkiyê kuştinên kiryarên wan nediyar ên bi destê rêxistiniya Hizbûlkontra hatin kirin, bi tevahî di çarçoweya polîtîkaya komara Tirkiyê, ya tasfîyekirina têkoşîna gelê kurd de hatin kirin.

Di wan salan de, 1991, 1992 û pişt re 1993 – 1994 salên serkeftina têkoşîna rizgariya netewî bûn. Tevgera azadiya kurd gihiştibû asta bidestxistina serkeftinê. Kurdistan hatibû pêngava rizgarbûnê. Gel tev li ser piyan bû. Li Botanê, li Zagrosan, Serhedan, li Mêrdînê, Amedê û li gelek derên din bi sedan milîsên tevgerê yên çekdarî çêbibûn. Gundiyan bi şev bi çek li derdora gundên xwe nobet digirtin, bi gerîlan re tev li çalakiyan dibûn, digirtin ser qereqolan. Rojane saloxdarî didan gerîlan. Li bajaran jî rewş ne kêmî vê bû. Bi seda pêşengên gel derketibûn û pêşkêşiya têkoşînê dikirin. Gel radikirin serhildanan û serhildan bibû karekî rojane a jiyana kurdan.

Vê yekê dijmin pir tirsand û dît ku Kurdistan û gelê kurd ji dest derdikeve. Bi vê sedemê dest bi sazkirina rêxistiniyên çetetî û sazûmanên neferme kir. Kontrgerîla xist dewrê û Hizbûllah damezirand. Gerçî Hizbûllah bi destê Îranê qaşo ji bo guhertina sazûmana Tirkiyê hatibû damezirandin, lê MIT`a Tirk zû dest avêtyê, zilamên xwe xistin nav û berê wê dan tevgera azadiyê. Esas ev berêxwedan destpêkê li hesabê Îranê û hizbûllah jî hat. Ji ber ku Hizbûllah dixwest di Kurdistanê de xwe bi cih bike. Baş dizanîbû ku tevgerek wiha li Tirkiyê nikarîbû bi cih bibaya; lê li Kurdistanê dikarîbû; zemînê olî hebû. Dema ku dewletê dest avêtyê û li hemberî tevgera azadiyê bikar anî, ev yek bi xwe xweş anîn. Wiha hizirîn ku wê bikaribin dewletê jî bixapînin û bi têkoşîna li hemberî tevgera azadiyê jî li Kurdistanê xwe birêxistin bikin. Ji bo vê jî rêbazên `propaganda çekdarî` bikar anîn. Li gorî wan hêza li hemberî wan asteng, tevgera azadiyê bû. Bi vê sedemê kê pêşengî ji pêşketina tevgera azadiyê re dikir, lîsteyek wan derxistin û dest bi kuştina wan kirin. Bê guman di amadekirina vê lîsteyê de MIT weynek sereke dileyis û ev yek li hesabê Hizbûllahê jî dihat. Him desteka dewleta Tirkiyê, him alîkariya dewleta Îranê kir ku di demeke kin de li Kurdistanê belav bibin. Lê her ku zêde bûn ajanên dewletê xistiye nava wan jî zêdetir bûn û rojek hat ku êdî rêxistin bi tevahî bû rêxistinek kontratiyê. Ji bo vê gel navê Hizbûlkontrayê lê kir. Îran wê demê têgihişt ku rêxistina li hemberî Tirkiyê damezirandiye, ji bin destê wê û kontrola wê derketiye û êdî jê xêr nayê. Wê demê desteka xwe ya dida Hizbûllahê vekişand. Dewletê di salên navbera 2002-4 de ev rêxistin bi awayekî xerab bikar anî. Ji kesên îtîrafkar, xayin, faşîst û kesên bi navê îslamiyetê hatine xapandin hêzek kujêr çêkirin. Polîsên dewletê jî xistin bin fermana vê rêxistinê. Polîsan di derbarê kesên werin kuştin de agahî kom kirin. Kî ne, li ku dijî, jiyana wan a rojane çawa ye. Li ku derê dikari hêsan werin kuştin tev ev agahî dan van kesan û di bin çavdêriya xwe de bi wana çalakî dan lidarxistin.

Kuştina Mûsa Anter jî xelekek ji vê vegotinê bû. Bi vê sedemê di çarçoweya plankirinek dewletê de hat kuştin. Bi fermana sazûmana cûntaya 12ê Îlonê hat kuştin. Kengî li Kurdistanê cûntaya 12ê îlonê hesap bide, wê ev çalakiyên kiryarên wan nediyar jî were dadgeha hesapdayînê.

Kujêrê Mûsa Anter diyar e. Kesekî îtîrafker e. Dewletê ew kes di gelek kuştinan de bikar aniye. Tevî ku ev kes diyar e û tê nasîn jî dewleta tirk ji bo hesapdayînê tiştek nekir.

Ji bo bîranîna Xalê Mûsa vegotina jiyana wî grîng e. Di hundirê jiyana wî de gelek tiştên veşartî yên mirov bikaribe ji xwe re bike rehber hene.

Gundê ku xalê Mûsa lê jidayik bûye Zivingê ye. Zivingê li pêşberî deşta Nisêbînê gundekî di qelêç de ye. Zêde av lê nîn e û axa wê tev kevir û teht in. Gelek şikeft li derdorê hene. Ji xwe bi vê sedemê navê wê kirine Zivingê. Lê xalê Mûsa qasî tê bîra min li Stilîlê bi cih bibû. Sitilîlê gundekî têrav  û têrdar e. Di newaleke fireh de ye. Gund li ser girekî bi cih bûye û newal tev kirine baxçe û rez. Mal û baxçeyê xalê Mûsa nêzî destpêka ketina gund, hema li binya rêka erebeyê bû. Baxçeyekî fireh bû. Ji hinarên reş bigir heta her cureyê gul û kulîlkan, ji dara tuya ku wargehê çûkan bû bigir heta gelek cureyên giyayên ji çiyê berhev dikir û ji bo derman diçand, te çi bixwesta lê hebû. Ji xwe sewze rojane ji baxçê xwe bidest dixist. Dema tu biba mêvanê wî li xwe nediheyirî. Ji bo xwarinê çêke tişta jê re pêwîst tev di baxçeyê wî de hebû. Ji xwe çend mêvanê wî dihatin bila bihatana, nedihişt kes xwarinê çêke û bi dezgehê kesî jî qayil nedibû. We dikarîbû li gorî perspektîfên wî alîkarî bidayê, di warê hûrkirin, şuştin an tiştekî din wekî van de, lê tevlihevkirin û pijandin karê wî bû. Xwarin bi destê xwe çêdikir û bi tam çêdikir. Ji bo wê ti carî li ser sifrê bi tena xwe nedima. Ji zarokan bigir heta pîrek û zilaman kî birçî ba xwe li sifra wî digirt. Ji bo ku xalê Mûsa ji wana re nebêje; `Hûn birçî mane, bi ser min da hatine` jî dema dihatin qerf dikirin û digotin; ` Bi xwedê Siltê(pîreka kesê hatiye) beroşek tije tirşik çêkiribû jî min nexwar, min got ezê biçim xwarina destê Şêxo bixwim, zêdetir bi tam e!` Bi vî awahî him diyar dikir ku hatiye xwarinê bixwe û him diyar dikir ku tirşikê bixwe. Xalê Mûsa jî ev dizanî bû û dikeniya digot; `Tobe heram be ku gû jî di beroşa Siltê de dikele! De were, dizanim te bêhna tirşkê kiriyî. Hema  biçe hundir, ji xwe re sênîkê dagre û were!`

Bi hev re dikeniyan û wiha bi awayekî xwezayî jiyana xwe didomandin...

Mûsa Anter mirovekî gelêrî bû. Ew bijîjkê gel bû. Serê yekî/ê biêşiya, nîvê şevê ba jî hawar dibir Şêxê Anter, digot `Bila Şêxo were li min binêre, dermanekî bide min!` wî jî nedigot, `Ma vê nîvê şevê ezê biçim çi bidimê?` Wê çentê xwe yê çênd giha, hebik mebik tê de hilgirta û biça serdanê. Bi moraldayînê, nesaxê xwe rehet bikra û bihata. Digot:` Ez dizanim tiştekî wê nîn e. Lê bêriya min kiriye. Nabêje Şêxo rehme were ez te bibînim, hinek qerfan bikim. Dibêje, ez nesax im, bila were min derman bike. Yadê ma te zirtasek sîr û xwê xariyî, ma kî dikare te derman bike?!`

Ji aliyê din ve ew mamostayekî gel bû; kesê bihata cem, sedî sed jê fêrî tiştekî dibû. Ji dîrokê, ji rewşa gelan, ji serpêhatiyên kurdan çi heba bi wana re parve dikir. Ji wana re qala bilindkirina standarda jiyanê dikir. Rê şanî wana dida. Bi zarokan re dibû zarok, bi zilaman re dibû zilam û zarokan jî, zilaman jî xwe li cem wî rehet didîtin.

Kasetek a Xalê Mûsa qerfan a di dest min de ye, me bikarîba derxista ser rûpelê, bikra pirtûk û biweşanda wê baş bibaya. Dîsa me bikarîba dengê wî ji vê kasetê bida radyo û televizyonê jî wê baş bibaya. Lê radyo û televizyonên me çiqasî wê xwe nêzî xebatek wiha bikin, nizanim. Di wî alî de profesyonel kar nakin. Xalê Mûsa, Şêxê Anter bila agahiyên di derbarê xwe de dîsa bi devê xwe vebêje:

TU ÇI JI MIN Î, BI XWE DIKARIM, NIKARIM?

Hezret heye; lawê mala Beyarê. Layê Kalê. Hîn zaro ye. Ew, dev ji min bernade. Min dît, dibê; `Xalê Şêxo!`

Min got; `Çi ye, kuro?`

Dibê; `Tu çilo bi xwe dikarî?`

Min got; `Lawo, dewlet serê xwedê û pîrika te; ma li xwe diheyirim?!`

Pîrika wî, Wetha ye. Dibê; `Yeh! Ocaxê te ne ava!`

Ocaxê min!? –Tu li pey çi yî? Tu zarok î. Te çi ji min î, bi xwe dikarim nikarim; kûçik lawê kûçik!?

                                                *****

Hiseynê Çirî hingî dev diavêt Apê min Silêmanê Eshed. Got: `Min barek zembîl bir Xerabkortê, gundê me yê Binxetê.` Got: `Em zembîlên xwe difroşin. Min dît, Mencika Eshed got:

Hisên, ka zembîlekê bide min, ezê derpîkî bi te dim, bibe ji ciya xwe re. Got, Min got, Ka derpiyê te? Got: `Va li min e.`

Got, Min got, Ka lê binêrim. Got, Dawa xwe kişand, zîvirî. Min lê nêrî, navrana wê qetiyaye. Min gotiye, xem nake.

Îca got, Min anî, bêxwediyê hîw derket, zû qetiya. Îca Apê min Silêman got: `Lawo ne hîwî bû; hingî xelkê ji ciya te kir û lê kir, zû qetiya!`

*****

Sûretê qîza layê min; yek gawir û mayo lê ye; di behrê de girtiye. Îca Anter got: `Yabo, tê van bibî Sitilîlê. Bi navê xwedê, hema ez dizanim wê Gênco xeberan jê re bide. Hema ez ji niha ve di ciya wî nim!`

Bi qedrê xwedê, min nû anî, Gênco ya xwe kir!

Min got: `Lawo, pêşî ji te re gotiye. Tu bi qîma xwe yî!`

Şema wê salê ji qantirê ketibû; lingê wê şikestibû, fikiyabû. Îca digot: `Xalê min bihata, lê binêriya, fîlan ba ya, bêvan ba ya.

Min got, Ya rebî, ez herim. Ma çi bikim?

Min lê nêrî ku tişt tineye.

Ez daketim, Mehmûdê Melê li wê sikakê got: Tu ji ku tê?

Min got: Ez çûbûm ser Şema!

Got: Çawa bû?

Min got: Wele dikarîbû lingê xwe hilda ya!

******

Aşê me hebû, birê Helîmê li ber bû. Ez jî zaro bûm. Kerekî me yê wekî qantirekî hebû. Kerekî xesandî bû.Yê şîn. Wilo rehet bû, mirov jê neditirsiya. Ciya min ez lê siwar kirim. Tûrek nanê genimî û kutilk tije kir. Got; `Lawo, tê bibî ji xalê xwe Biro re. li ber êş e. îro wê dora me xelas be. Cehê ketiye û genimê ketiye, bila ji mîşa Hiseynê Xelîl, bila ji me re dagre û yê maye jî bila bihêre, bixe xurçikê. Dîsa li kerê xwe siwar be û were`.

Wilo ez çûm. Min dît, li ser bîra êş e. Ez dîtim. Got; `Bise yabo Şêxo, tê bikevî!` hat pêşiya min. Îca ez tişta xwe jê re dibêjim: Xalê Biro, ciya min wilo wilo got û kutilk. Got; `Ka kutilk? Ka kutilk?`

Min dayê. Dixwe. `Kuro, mala Anter ji bavê xwe fedî nakin law? Gundek wek gundê Zivingê yê wan e, çavê wan li vê kodka êş e. Wê çi têkeve êş? Çi têkeve êş? Tiştek neketiyêye!`

Wele ez birim ber êş. Aş tije ye. Gum guma baran e. Dora me ye. Îca li Zivingê min ji ava cer pê ve av nedîtiye. Gola êş wilo mezin e! Li ber çavê min wekî gola Wanê ye. Got; `Yabo, li vir be. Minêr tu nekeviyê! Tu nexeniqî! Bê henek, wî çaxî gol gelekî kûr bû. Va ye tûzmazkê û pûngê bixwe.

Wele li kerê siwar hatibû. Li ber xwe kir û hat. Min dît wa ye tûr tije mişmiş kiriye. Paşla xwe jî –ew paşla wî ya paqij- tev de tije tişt kiriye. Wele ez derxistim ser rêya ba Ziyareta Şêxbat. Tûr li ber min girê da. Got; `Ji ciya xwe re bêje; tişt neketiye yabo! Çi di êş keve?`

Tûr li ber min asye kir. Got; `Kes veneke!` û yên li paşla xwe jî xist dawa min. Got; `Bixwe, mişmiş e!`

Ez ji ku dizanim wilo çi ye? Ez hatim, min ji ciya xwe re got. Keniya: `De lawo, Biro hezar sêwiyî bi xwedî dike. Feqîr e. hema bila bixwe.`

Rokê cangak şerjê dikirin. Goşt dikirîn, ji xwe re. Ez jî çûm. `Kuro ka rehn bidinê!`

Min got: `Yabo, na, na. Min rehn navê.` Ew nizanin bonfîle çi ye? Min got: `Heyra parsûyan jêkin, hema derzka pişta wî bidin min.`

Got: `Heyra derzka pişta wî ti goşt tê de nîn e!`

Min got: `We çi jê ye, bavê min? Min ev divê.`

Ji ber stûyê wî, heta ber teriya wî wilo qut kirin. Min wek terîşekê girt ku wiha du bîftek û du bonfîle tê de ne! Min derxistin.

Xelîlê Birahîm şeş kîlo kirî. Yê min çar kîlo derketin. Îca min anî malê. Îca me tenûrek çêkiribû, nizm, wekî firnê; me tiştên xwe dixistnêyê. Ê maye jî em hiltînin fîlan.

Sê çar roj di navê re çûn.rojekê Wetha ji me re nanê şikeva çêkiriye û bonfîla wê me xweşik birajtiye. Xelîl hat. Min jî parçak ji wî goştî wek sandwîç, min kir nav nanekî û min dayê. Dixwe. Dinêre goşt wilo nerm! Got: `Ev goştê çi ye?`

Min got: `Goştê wî cangî ye!`

Got: `Niha ev goştê wî cangî ye?`

Me got: `E.`

`bi her sê navê xwedê`, got: `Min her şeş kîlo birin. Ezo kir beroşê û qurm dabû binê û pelq, pelq, pelq.` Digot: `Biro radihişt, wextê wilo dikir, dîwar jê şil dibû.`

Ne keliya bû. Her şeş kîlo wê şevê xwaribûn. Dema ji devê wan diçelpiya, dîwar jê şil dibû!`

*********

Huso wextê seferberlikê çûbû Edenê carekê. Min got: `Huso, tu bi tirkî nizanî?`

Got: `Çawa? Bi tirkî dizanim.`

Min got: `Bi rastî tu dizanî?`

Got: `Wele dizanim.`

Min got: `Dê ka bêje.`

Min dît dibêje: `Wah, wah, wah, can keşîdir, kera reş dermandir.`

Bes lo, me xwe hetikand!

********

Eliyê Hesen hebû; eşqa wî di çixarê de bû. Rojî ye! Êdî çixara wî di destê wî de ye. Ro çûye ava û newal reş bûye û mele bang nade!

Got: `Kuro, mele bang nade!` Got: `Îca muxrib nebûye? Mele di ciya xwe ne, ger muxrib nebûye!`

Bê henek, min jî gelek carî dît, ew melekî me hebû, gelek xelk tacîz dikirin di etteheyatê de. Tişt nedigot ha; xwedê wekîl be! Serê xwe wiha dihejand. Berê wî jî ne li mirov e. mirov wî nabîne û xwe dihejand. Ê, feqîrên ku lingê wan hişk dibe, ê ku wilo dike…

Rojekê yekî got: `Lawo, ma tu Delal ê Beriyê dibêjî? Te em kuştin kuro!`

*******

Rokê, Hale, pîreka min, hatibû wir. Îca ew û bavê xwe hatin Sitenbolê. Wextê Mele Şêxmûs ji bo çavê xwe hat, çel-pêncî rojî li cem me man. Me jî gelek qedir ji wan re digirt. Îca dost bûn.

Xezûrê min jî dibir Sultan Eyub, dibir camiyan, fîlan dikir…

Axir heyatek gelekî xweş buhart, Mele Şêxmûs. Îca hale hat wê derê. Pêşî hat cem min. Got: `Ma ne wa ye pîreka wî jî hatiye; ew jina pê re?`

Çû bi alî de. Îca digot: `Mele Şêxmûs Eba maçî dike!`

Îca min got: `Mele Şêxmûs, ne ebe ye, tu maçî nekî, ha!`

Got: Na, na!`

Rehma xwedê lê be!

Berî mirina wî bi deh, pazdeh, bîst rojan; rojekê ez çûm ku ew û Kerîmê tenê ne. Mala wan jî hatibû nêzîkî me, min guh didayê. Ez çûm, got: `Xwarzê, ez îroj gelekî diêşim.`

Îca hingî vê taliyê, te nedît, bê qey qismetê xwe yê talî ye. Digot: `Dilê min dibije serûpiyan! Dilê min dibije danûyan!

Nok û genim dikeland û dixwar û yextiyar… Nod salî bû. Nexweş! Çiqas xwarinek jê re ne baş be, ew dixwest.

Îca ez çûm, min got: `Xalo, te dîsa tiştek mîqrob xwariyî; te êşandiye.`

Got: `Na, wele!`

Kerîmê jî li wê derê bû. Ez û wê, em her sê tenê ne. min got: `Metê çi xwariye?`

Got: `Bi xwedê, zaroyan ji Mêrsînê şandibû. Min du mûz xwarin û min pirteqalek xwar û min xilsek tirî xwar û min du mandalîna xwar…`

Min dît, Kerîmê dibêje: `Ma Mele Şêxmûs xwe aciz nake.`

Ma tê hîn çi bixwî yabo? Te ev hemû xwarine!

**********

Belê, ez ji vê derê heta buhişta di dilê gelê kurd de ji gorbuhiştî re gelek silav, hezkirin, rêz û bêrîkirinên xwe rêdikim. Dema birayê min Huseyîn Denîz hatibû şehîdkirin di 10ê meha Tebaxê de, xalê Şêxo gelekî pê êşiya bû. Piştî şehadeta Huseyîn bi 40 rojî xalê Mûsa jî şehîd kirin. Ew li buhiştê gihiştin hev.

Kuştina Mûsa Anter û kesên wekî wî bi armanca temirandina hêvî û daxwaza azadiya gelê kurdistanê bû. Dijmin bi van kuştinan xwest ku têkoşînê hilweşîne, kurditiyê teslîm bigre. Lê îroj agirê têkoşînê geştir û gurrtir bûye. Wê demê yê mirî ne Mûsa Anter, sazûmana Tirkiyê ye, yê hilweşyayî ne têkoşîn, Kemalîzm e, yê hatiye teslîmgirtin ne kurditiye, berûvajî tirkityê xwe teslîmê destê ezraîlê xwe kiriye. Îroj zarokên dadikevin kolanan û diqêrin, dibêjin, `Ez zimanê dayika xwe dixwazim!` mirina tirkitiyê û jiyîna kurditiyê diqêrin. Ev jî serkeftina jiyan, têkoşîn û bîranîna Mûsa Anter e.

HESEN HUSEYÎN DENÎZ

çapkirin