DÎROKEKE BI JAN

Hesen Huseyîn Denîz

Di salvegera not û duwemîn a komkujiya li ser gelê Ermenî hatibû meşandin de, careke din mirov bi kiryarên qirêj û xwînxwarî yên tirkayetiyê re rû bi rû tê. Tê zanîn di sala 1915an de bi destê şiyandariya partiya nijadperest a Îtîhat û Terakiyê fermana gelê Ermenî hatibû rakirin. Dest danîbûn ser mal û milkên wan û ew mişextî derveyî sînorên Anatolya kiribûn. Di vê rêveçûnê de, bi hezaran jin, zilam, zarok, ji tîbûn, birçîbûn, lêdan, îşkence û gulebarînê jiyana xwe ji dest dabûn. Dibêjin ku hijmara Ermeniyên di vê mişextkirinê de jiyana xwe ji dest dane, ne kêmî milyonekê ne. Bi vî awahî xaka Ermeniyan ji gelê Ermenî xalî kirin û tev li xaka tirkayetiyê kirin. Li ser vê tirkayetiya xwînxwar jî komara Tirkiyê damezirandin. Bi vê damezirandinê hebûna gelê kurd jî înkar kirin û qedera her du gelan kirin yek. Gelê Ermenî bi qirkirina sor, gelê kurd jî bi qirkirina spî xwestin ji holê rabikin.

Tevî hemû hewildanên gelê Ermenî û hêzên dewletî yên cîhanê, hîn jî Komara Tirkiyê qirkirina Ermeniyan napejirîne û lêborîna xwe ji gelê Ermenî û ji mirovahiyê naxwaze. Berûvajî, ji bo komên gorên Ermeniyên hatine qirkirin yên dem bi dem tên dîtin, dibêjin; ‘Ev tirkên ji aliyê Ermeniyan ve hatine kuştin in!’ Ger tirk ji alyê Ermeniyan ve hatine qirkirin, wê demê çima îroj li Tirkiyê ne ermenî, Tirk jiyan dikin. Xaka Ermeniyan ku ji berya Zayînê bi sed salan ve li Mezopotamya jiyan dikirin, çima îroj ne warê Ermeniyan e? Ew Ermenî çûn kû derê?

Komara Tirkiyê çawa ku gelê ermenî ji sînorên xwe bi mişextkirin û qirkirin derxist îroj jî dixwaze qirkirineke bi her awahî bi ser gelê kurd de bibarîne. Ev taybetmendiya hêza tirk e. Ji qasî hatine ser xaka Anatolya her êrîşî ser gelan kirine, her bi çelpandina ked û xwîna gelên herêmê û yên sê parzemînên cîhanê jiyan kirine. Ti caran bi keda xwe nejiyane. Çandinî û hilberîn nekirine. Her şûr û mertal xistine destê xwe, li hespên xwe siwar bûne û dizî û çelpandina hebûn û nirxên gelan kirine. Ne tenê di warê aborî de; di warê ziman, çand, huner û wêjeyê de jî tirkayetî bi dizîkirin û çelpandina ji gelên herêmê xwe daye jiyandin. Li zimanê tirkî binêrin, ji çaran sê par jê tev peyvên biyanî ne. Peyv ji gelan dizîne, çelandine hinek tîpên wan, pêşgir an pêşgirên wan li gorî rêzimanê xwe guherandine û kirine malê xwe. Pişt re jî zimanên gelan li wana qedexe dikin û dibêjin; ‘Tirkî şêrîn e, bi tirkî biaxivin!’ Lê di rastiyê de tirkî zimanê herî lawaz û tevlîhev ê herêmê ye. Dîsa çanda gelan dizîn û kirin a xwe. Cejna Kurdan Newroz mabû ku nedizîbûn, niha li wê jî xwedî derdikevin û dibêjin; ‘Dema bapîrên me ji Ergenekonê derketin Newroz pîroz kirine!’. Ergenekon li kû û Newroz li kû? Lê ji bo tirkayetiyê ne mesele ye! Bes ku bikaribe xwe li ser jiyan bike dizî û çelpandin ji bo wî hunerek e. Li mûzîka tirkî binêrin, ji gelê Ermenî, Aşûrî, Kurd û gelên din tev hatiye dizîn, li gorî zimanê tirkî peyvên nû hatine sazkirin û wiha kirine malê xwe. Wêjeya tirkî ku îroj xwe pê pêşketî dibînin lêkolîn bikin wê were dîtin ku kopî ya wêjeya cîhanê ye. Nivîskarên wana roman û çîrokên gelên din xwendine û rûniştine li ber wana serpêhatî ji xwe re çêkirine û wekî li Tirkiyê qewimîne senaryo durust kirine û nivîsandine. Sînemeya wan jî bi vî rengî ye. Yên ku ev sextekariya wana çirandine wekî Yaşar Kemal, Yilmaz Guney, Ehmed Kaya ti caran ji xwe nehesibandine û nehiştine huner û wêjeya xwe azad hilberînin. Lê rê li ber kesên diz û çelpar heta dawî vekirine.

Bi vê sedemê pêwîstî bi lêpirsîna hesabekî mezin û piralî ji komara Tirkiyê û dîroka Tirkiyê heye. Komar li ser xaka baxçeyê gelan hatiye damezirandin, lê ev baxçe li gelan kiriye goristan. Çanda gelan, zimanê gelan, hebûna gelan di hebûna vê komarê de qir kiriye û hê jî qir dike. Mirovahî di vî qirnê zanistê de pêwîst e ji tirkayetiyê hesabê van kiryarên wê bipirse. Tirkayetî jî ger dixwaze bi gelên herêmê re, di nava giştiya mirovahiyê de bi awayekî bi rûmet jiyan bike, pêwîst e li dîroka xwe vegere, rûpelên bi xwîn û qirêj bibîne û lêborîna xwe ji gelan bixwaze û di roja me de jî van kiryarên xwe nedomîne, rexne bike û dev jê berde.

Çawa ku mafê gelê tirk heye li ser xaka xwe bi zimanê xwe û çanda xwe jiyan bike; mafê gelê Ermenî, yê Kurd û gelên din ên vê xakê jî heye ku li ser xaka xwe, bi zimanê xwe û çanda xwe jiyan bikin. Lê gelê ermenî bi qirkirina sor, yê kurd jî bi qirkirina spî ji bikaranîna vî mafî dûr hatine xistin. Ger di mirovahiya roja me de rêzgirtina ji mafên gelan re hebe, divê ji îro û pê de vê bêmafiyê ji tirkayetiyê re nepejirînin û li hemberî wê bibin xwedî helwest.

Gelên herêmê tev çawa ku di kevnahiyên dîrokê de li kêleka hev, di nava hev de bi biratî û xwişkitî jiyan dikirin, divê îroj jî mil bidin hev, piştgiriya hev bikin û hesabê dîrokî ji tirkayetiya xwînxwar a diz, çelpêr û nijadperest bipirsin. Bi hevkarî û hevalbendiya gelan ev xak careke din dikare bibe baxçeyê gelan û azadî şîn were.

Hesen Huseyîn Denîz

çapkirin