FEHÎMKO

Hesen Huseyîn Denîz

“Hinek bi qencî û jêhatiniyên xwe, hinek jî bi xerabî û bêkêriyên xwe derbasî dîrokê dibin. Serpêhatiya Fehîmko jî, mînakek ji kesên bi xerabî û bêkêriyên xwe di nava rûpelên reş ên dîroka têkoşîna rizgarî de cih girtine ye.”

Germahiya havînê hêdî bi hêdî dişikest û cihê xwe ji  bayên sargerm ên di nava werz û rezan re diherikîn re dihişt. Ji Stewrê bigir heta Omerya û Bagokê, dema ba nediliviya, mirov hîn çend gav neavêtine di nava xwêhdanê de dima û çavên wî li werzekî digeriya ku li navê rûnê û petîxekî biqelêşe, hênkahiya wê berde hinava xwe…Ji xwe derengiya şevê, dema hênkahiya ber destê sibehê destpê dikir û mirov li nava rezekî tiriyê mezrone diqelibî; êdî nema dikarîbû ji navê derketa… Ne mirov ji xwarina wê têr dibû, ne jî destê mirov jê dibû; ger te têr xwariba û ji navê derketibayî jî, çavên te her li paş diman!

Gerîlayên li herêma Mêrdînê Ji bo civîna herêmê ya salane pêk bînin, li hev kom dibûn. Her sal di vê demsalê de dihatin cem hev, li ser karûbarên borî û planên dema bê diaxiftin û bi biryarên nû derbasî ser karê xwe dibûn. Dijmin jî kêm zêde pê hisiyabû ku gerîlan di vê demsalê de kom dibin, lê nizanîbû bê li ku derê û di kîjan rojê yan mehê de kom dibin. Bi vê sedemê ji bo cih û dîroka civînê fêr bibin, gelek caran sîxur(ajan) rêdikirin nava refên gerîlan. Pirahiya van sîxuran ciwanên bi çend qirûş pere dihatin xapandin bûn. Ji malbatên feqîr ciwanên barûte yên bê kar û xebat ku çavên wan her li ber deriyan û li ber destan e, bi rêka sercerdewanan didîtin û hinek pere dixistin dest wana; ji wana re digotin; ‘Hûnê wekî şervanekî nû tev li refê gerîlan bibin. Ew çi bêjin wekî wana bikin. Dema we dît ku gelek kes ji wana tên cem hev, wê demê birevin û xwe bigihînin qereqola herî nêz. Ger hûn vê yekê pêk bînin emê du qat zêdetir ji vî pereyî bidin we û heta sax bin we xwedî bikin!’

Ev pêşniyaz ji ciwanên bê kar û barûte re balkêş dihat. Him cara yekem ewqase pere di bêrîka xwe de didîtin û him ji destê sercerdewan û serbazên tirkan ‘eferim’ distendin. Ji bo kurdekî naşî jî sitendina ‘eferim’ekê ji serbazekî tirkan, dikarîbû heta zaroyê zaroyên wî çêbibin, jê re bibaya bîranînek.

Di demên berya destpêkirina têkoşîna azadî û rizgariya gelê kurd a hemdem de, her kurd dizane ku dema ji leşkertiya dijmin vedigeriyan bê çawa qala serpêhatiyên di navbera xwe û çawîşê xwe de dikirin. Bi serbilindahî dianîn ser ziman ku çawîş hez ji wan kiriye û ji bo ku kêfa çawîş ji wan re hatiye, ji wan re gotiye, ‘eşegoglî eşek’! Bêguman di hemû serpêhatiyan de jî digotin ku çawîşê jê re gotiye ‘eşegoglî eşeg’, çi sedem e, bê fitû lêdan li herkesî kiriye, lê bes ew parastiye û destê xwe nedaye wî!

Di rastiya civakên bindest de, herdem xwe li hemberî civaka desthilatdar lawaz û biçûk dîtin heye. Hê di demên berya îsyanên li hemberî şiyandariya Mustefa Kemal jî, berya wê di demên Alayên Hamidiye de jî bav û kalên kurdan bi serbilindahî tînin ser ziman ku yan paşeyekî Osmanî hatiye mala wana nan xwariye û çekek diyarî daye wî, yan Mustefa Kemal jê re silav rêkiriye û pê re tebanceyek diyarî daye. Ew tebance ya dijmin diyarî dayeyê û pê hebûna wî û welatê wî ji dest derxistiye, bê ku di ferqiyê de be, jê re bûye serbilindahiyek û heta nebiyên xwe her qalê kiriye û aniye ser ziman…

Ji bo ku ev taybetmendiya civakên bindest û bi taybetî ya civaka kurd tê nasîn, li hemberî têkoşîna azadî û rizgariya gelê kurd a hemdem jî ev rêk û rêbaz bêtir bi hilebazî û berfirehî hatin bikaranîn.

***

Fermandar û berpirsyarên gerîlan ên her devera herêma Mêrdînê beş bi beş dihatin û li kêleka çal û şikeftên gundê Şa.. digihiştin hev. Dawî beşê ji aliyê St.. jî hat û gihişt cihê kombûnê. Dema beşê St… ket meydana di nava kurs û deviyan de ji xwe re cih vekiriye, li hevalên xwe rast hatin û xêrhatin li hev kirin. Fermandarê herêmê, fermandar û berpirsyarên deverên din ê Mi…, ê Om… ê Ba… û yê Qe    tev li wir bûn. Her yekî ji wana herî kêm çar pênc hevalên xwe jî bi xwe re anîbûn û hijmar bi hatina beşê dawî re gihiştibû nêzî sîh kesî.

Piştî xêrhatinê çavê berpirsyarê St… li komek ciwanên li ber kursekî rûniştî ne û bi awirên baldar wana dişopînin ket. Berpirsyarê St… ji fermandarê herêmê pirsî û fêr bû ku tev şervanên nû ne. Di wê sala berya serhildanên gelêrî de, agirekî germ ketibû nava dilê ciwanên kurd û ref bi ref tevlêbûna xwe ji refên gerîlan re çêdikirin. Diyar e ev jî refek ji wana bû…

Berpirsyarê devera St… bi ber koma ciwanan ve meşiya û berya silavê bide wana, yek bi yek awirên xwe li ser wana gerandin. Heft ciwanên temenê wana di navbera pazdeh û nozdehan de bûn. Sê keç û çar kur bûn. Tevan nû cilên leşkerî li xwe kiribûn û wekî çirûskên berbangê dibiriqîn, lê ji wana tenê yê li herî dawî rûniştibû xwediyê ruyekî reşî bi pirçeke wekî pirça ser pişta mişkan bû û xwîna wî qe bi berpirsyar şêrîn nehatibû.

Ji ciwanê yekem ê li serê rêzê destpê kir û xêrhatin da wana, ew yek bi yek ramûsandin. Dema hat ber yê ruyê wî bi pirça ser pişta mişkan, bê dilê xwe ruyê xwe gihand ruyê wî û ew neramûsand. Pişt re vegeriya cem fermandarê herêmê û got:

- Tu ji xwe re li van ciwanan binêre! Tev wekî ronahiya rokê sipehî û bedew in; xwîn ji ruyê wan dipijiqe! Lê ev ê dawî tu dibêjî qey ji mişkan ketiye. Lê binêre ne mikûs, ne xêr di wechê wî de heye! Bi rastî we ev ji ku peyde kiriye? Qet çavê min jê negirt!

Fermandarê herêmê, di ber nivîsandina didomand re serê xwe rakir û li rêza şervanên nû nêrî, awirên xwe dirêjî ser şervanê bi pirça mişkan kir û got:

- Evên din tev -derveyî keçan- me bi zagona leşkerî anîne, lê ewê tu qalê dikî bi riza dilê xwe hatiye. Hevalan gotine, ‘Em te nabin’ jî, wî û kurapê wî gotine; ‘Ma qey welat yê we tenê ye; em jî dixwazin ji bo welatê xwe şer bikin!’ Li ser vê heval pêwîst mane wana bînin.

Berpirsyarê devera St… li hemberî vê bersivdayînê zêdetir bû xwedî mereq, şik û guman û pirsî bê kîjan hevalî ew derxistiye û aniye. Wê demê fermandarê herêmê navê berpirsyarê ew derxistine da û got:

- Hevalê Om… ew bi xwe re anîbû, tu dikarî agahiyan ji wî bigrî.

Li ser vê yekê berpirsyarê devera St… çeka xwe girt dest xwe û di nava kurs û deviyan re derbasî milê şikeftan bû. Om… û komek gerîlan li wê derê bi cih bibûn û li ser xebatên xwe sihbet dikirin. Dema çav li wî ketin, rabûn ser xwe û xêrhatin lê kirin. Om…, berpirsyarê devera St… hê ji Akademiya Mahsûm Korkmaz dinasî. Ji ber vê dema çav lê ket bi kêfxweşî bi ber ve meşiya û bi xêrhatineke germ ew pêşwazî kir. Piştî bi tevahiya gerîlayên amade re hev himbêz kirin û çûn ruyê hev, li kêleka hev rûniştin û Om… jê pirsî bê rewşa wî çawa ye, lê wî bi lêvkenî got:

- Ka hele tu dev ji rewşa min berde; ya me baş e! Esas em rewşa te bipirsin! Heval dibêjin, ‘Di Omeriyan de kesek nehişt, hema kî silavê dideyê bi çepilê wan digre û tîne perwerdê!’

Li ser vê gotinê Om… di ber xwe de beşişî û got:

- Na lo, wele zêde dikin. Em hatibûn vir civînê, min nêrî hûnê dereng werin. Min jî got; ‘berê ez li vir mame û gelek dost û nasên me hene ku bi salan e min nedîtine. Ez wiha gerekê bidim xwe him ziyaret bikim û him çend şervanan derxînim. Min digot qey bi kotekî ezê bikaribim du sê kesan kom bikim û li hemberî we hinekî pesnê xwe bidim. Berê em li vir bûn hesreta me bû ku em şervanekî derxînin. Lê vê carê ez çûm kîjan gundî hîn min dest bi propagandayê nekiriye, min dît yeko yeko xort û keç tên û dibêjin, ‘Heval de ka were paş xênî tiştekî grîng û dizî heye ezê ji te re bêjim’. Min got qey wê agahiyekê bidin, yan gilî û gazincekê bînin ser ziman. Ez ji ku dizanim ku wê bêjin; ‘Heval bi mehan e min biryara xwe daye ku derkevim, lê kesek ji we nayê gund. Ger vê carê hûn min nebin, ezê xwe bikujim û wê gunehê min bikeve ser we!’

Om… di vir de destê xwe bi her du aliyan ve vekirin û wekî qebeheta wî tê de tinebe axaftina xwe domand, got:

- Di gerekê de min nêrî ku deh kes derketin. Du kes nikarîbûn bimeşiyana û gelekî ciwan bûn, me vegerandin malê ku dema hinekî bi ser xwe werin em bînin…

Di vir de berpirsyarê devera St… hijmara hevalê wî gotiye û ya koma şervanên nû yên xêrhatin li wana kiribû da ber hev û bi gumanî pirsî bê çi bi kesê din hatiye. Ev pirsa wî li xweşiya Om… çû ku li ser kar û xebata wî ewqasî bi baldarî rawestiyaye û bê xem got:

- Guhê xwe hejand!

Gerîlayên rûniştî tev bi vê gotinê keniyan şûn re Om… vegotina xwe domand, got:

- Em qederekê ji gund dûr ketibûn ku min nêrî yekî di nava kursan re çiv da xwe û dest bi bazdanê kir. Wele min bixwesta min dikarîbû guleyek bi pey de berda û ew gêrî erdê bikraya. Lê ji ber ku roja wî ya yekem bû, hê derek û tiştekî me nedinasî û kurmamê wî jî bi me re bû, ez bi pey neketim…

Di vir de berpirsyarê devera St… gotina hevalê xwe birî û got:

- Kurmamê wî kîjan e?

Om… berê xwe dirêjî aliyê kursan kir û got:

- Li gorî te hijmara wana dizanîbû, diyar e te ew dîtine; hema ji wana kîjanê reşî bi pirç be ew e.

Di vir de, berpirsyarê devera St… êdî dev ji pirsên xwe berda û bi hevalê xwe Om… û yên din re li ser kar, xebat û pratîkên borî ket nava sihbetê.

Om… ji Rojavayê Başûr bû û di nava gundiyên li Milê Qe… bi kitêba di dest de, ya bi tîpên quranê hatiye nivîsandin dihat nasîn. Li wî milî gundî pir bi ola îslamî ve girêdayî bûn û zû bi zû ji aliyê herkesî ve nedihatin rêxistin û tevgerkirin. Dema Om… diçe wê derê hê ew dever li ber gerîlan ne vekirî ye û diçin kîjan malê bi kotekî dikarin tenê nanê zikê xwe peyde bikin, heta hinek mal bera wana didin û tembî dikin ku careke din bi ser wana de neyên. Rojekê dîsa diçin malekê û xwediyê malê xwe amade dike ku bera wana bide. Di wê bêhnê de Om… derdikeve pêş û ji zilamê malê re dibêje: “Bira, metirse, em nehatine rûniştinê! Dema nimêjê ye, min got heta em bigihên qonaxa xwe wê li min bibore. Ger tu rê bidî, ezê destmêj bigrim hê mêja min li min neboriye!” Gundî mat dimîne! Bê ku fermanê bide maliyan bi xwe radibe û misîn dadigre jê re tîne. Om… hêdî bi hêdî dest bi destmêjê dike û yê gundî li ser serê wî radiweste, bêhn bi bêhn temaşe dike bê ka bi rastî dizane destmêj bigre yan wî dixapîne. Dema dibîne ku ji wî jî zanetir destmêj digre, di cih de baz dide hundir û jê re secdeyê radixîne. Om… derbasî ser eyarê nimêjê dibe û ji meleyekî xurtir dest bi nimêjê dike. Di ber re jî carcaran dengê xwe bilind dike û bergerên erebî bilêv dike. Zilamê malê jî her raserî wî rawestiyaye û wî dişopîne. Piştî nimêjê Om… dikeve pêşiya hevalan ku ji gund derkevin, lê zilamê malê xwe dike erd û dibêje; “Wele ezman dakeve erdê jî tu îşev bi cihekî ve naçî û tê bibî mêvanê min. Hevalên te dikarin biçin, lê ez destûra te nadim. Divê tu bibî mêvanê me û ji me re çend kilaman ji quranê bixwînî!” Dawî li hev dikin ku ew û hevalên pê re li gund bibin mêvan. Di cih de jê re pez serjê dikin û agahî li gund belav dibe ku şêxê PKKê hatiye. Gundî tev tên mala ku lê ne! Tev dibêjin; ‘Alimekî mezin hatiye mala filankes ku girtina destmêja wî saetekê, nimêjkirina wî sê saetan diajo!”

Li cem Om… quran nîne ku ji gundiyan re kilaman jê bixwîne û ger ji gundiyan jî bixwaze, wê sî bikeve ser alimtiya wî. Dema gundî tev kom dibin ji çenteyê xwe pirtûkek a Mao Tsedûng derdixe û dest bi xwendinê dike. Ji ber ku pirtûk bi erebî ye gundî bi baldariyeke mezin li xwendina wî guhdarî dikin û di ber re selawatan tînin. Hinek ji wana dibêjin; “Maşeleh ji xwedê re, wekî lehiyê lê diherike, binêrin bê çiqasî zelal û fesîh dixwîne!”

Êdî ji wê rojê û pê ve Om… li wê deverê diçe kîjan gundî gund tev li derûdorê kom dibin û çi xizmeta bide pêşiya wana bê pirsîn pêk tînin… Her dema civat dicive jî gundî jê dixwazin ku pirtûka xwe derxîne û ji wana re bixwîne. Om… jî pirtûka Mao Tsedûng a bi erebî hatiye nivîsandin derdixe, ji wana re dixwîne û naveroka wê bi kurdî ji wana re werdigerîne. Êdî gundiyên Qe… tev fêr dibin ku alimê bi navê Mao alimekî pirr mezin e xwedî îman û bi evîna welatê xwe dagirtî ye ku li ser azadî û rizgariya welêt gelek peyvên bi nirx kirine…

Piştî sihbeta bi Om…re, li ser serboriya berpirsyarê devera Mi… dest bi sihbetê kirin û berpirsyarê devera Mi… yê bi navê Bo… di çolterê de ronîvro kemîna li pêşiya leşkerên dijmin avêtibûn û ji ser wana çekên rakiribûn , li ser pirsa hevalê xwe yê ji devera St… hatiye vegot.

Bo… berpirsyarekî wêrek û xwîngerm bû ku li hemberî dijmin bêdiyaxiyeke wî ya mezin hebû. Dema li çolterê di nava kursan de li hêviya derbasbûna rojê dimînin, dibînin ku di jêra wana re milekî leşkeran dibore. Ger bixwazin dikarin ji cihê xwe nelivin û xwe şanî leşkeran nedin. Ji xwe di cihekî wekî herêma Mêrdînê û devera Mi… de bi roj kesî zêde xwe bi leşkeran re nedixist nava pevçûnan. Ji ber ku him qereqolên dijmin nêzî hev bûn û him erd rût bû, pevçûn wê li xisara gerîlan baya. Lê Bo… û koma pê re dema çav li leşkeran dikevin, hêrsa wan radibe û bi dizî xwe diherikînin pêşiya milê leşkeran û dema leşker ji wana dikin ku biborin, li wana direşînin. Çar leşkeran gêrî erdê dikin û yên din direvin li nava kurs û deviyan belav dibin. Diçin ser cenazeyên leşkeran û du çekan radikin, di vê bêhnê de yek ji wana birîndar dibe. Lê heta êvarî şer didomînin û him birîndarê xwe, him jî çekên ji ser dijmin rakirine bi xwe re hildidin û ji çepera dijmin derdikevin...

Bo… piştî vegotina vê çalakiya xwe vegeriya ser berpirsyarê ji devera St… hatiye û got:

- Em çiqasî bêjin jî wekî ya we nayê. We her yekî debanceyek wekî keleşkofekê xistiye ber xwe. Li gorî me bihîst we têra xwe çek jî rakirine. Hevalê Sal… digot çekên rakirine di tevahiya herêmê de nehatine rakirin. Ka dê vebêje bê we çawa ewqase çek jê ser kê rakirin?

Berpirsyarê devera St… bi destekî debanceya xwe ji qalikê wê derxist û da destê hevalê xwe yê li hêviya dîtina çekê ye û bi destê din hevalên pê re hatine şanî da û bi beşişîneke ji xwe razî got:

- Me tebance li ser hevalan belav kirin, lê me çek veşartine. Me yê diyarî ji bo we anîbana, lê hijmara me kêm bû û rêka me dûr bû.

Bo… him li tebanceya daye dest temaşe kir û him got:

- Tu ji me re ji van tebanceyan rêbike, em dikarin çekên mezin peyde bikin…

Gerîlayên amade tev keniyan û berpirsyarê devera St… dest bi rêzeçalakiyên komkirina çekan kir.

Di devera lê diman de, bi dehan gund ji aliyê dijmin ve hatibûn biçekkirin û ji gundiyan re gotibûn, ‘Koye terorîst gelînce vuracaksiniz!’ Lê gundiyan ne ‘terorist’ dîtibûn û ne jî dizanîbûn kesên dewlet ji wana re dibêje ‘terorîst’ ins in, cins in an çi kes in! Her navê wana bihîstibûn, lê ew bi çavan nedîtibûn. Gerîla jî dema li wê deverê li nava gundan digeriyan ji ber ku hijmara wan bi ser du-sê kesan nediket, xwe ji van gundên cerdewan disitirandin û rêka xwe bi wan nedixistin. Dema ew çibû wir ev nezaniya cerdewanan dîtibû û hewldabû ku hijmara xwe zêde bike û rojekê bigre ser gundekî ji wana û wana bê çek bike. Lê hijmara wan bi tevahî li deverê pênc kes bûn. Dema du bi du xwe dibeşandin yek tenê dima û ji wana re şervanekî din pêwîst bû ku xwe bikin sê beş, ji bo bikaribin li ser her sê milên deverê belav bibin û karê xwe bimeşînin. Lê çiqasî digeriyan bi riza dilê xwe li şervanekî ku derkeve rast nedihatin.

Rojeke piştî civîna deverê dema her pênc heval li ser hev in, êvarî dadikevin gundekî dost ku him xwarinekê bixwin, him jî ji gundiyan hinek agahî bistînin û karê xwe yê rêxistinî bimeşînin. Li gund agahiyê digrin ku dostekî wan ji Ewropa hatiye û li wana digere. Mala lê ye fêr dibin û diçin wê derê. Piştî xêrhatin û danûsitendinê gundiyê ji Ewropa hatiye, dest bi rexneyan dike û dibêje: “Heval wele li vê derê hûn bi hêsanî dijîn. Li Ewropa hevalên we rojekê jî vala nasekinin. Ji civînekê bazdidin civîneke din. Ji meşekê dibezin meşeke din. Ê we xêra xwedê ye! Bi roj hûn di nava kursan de ne, êvarî jî dadikevin gund nanê xwe dixwin û sihbeta xwe dikin! Ka çalakiyên hûn dikin? Ma ne derûdora we tije gundên cerdewanan in. Dê bigrin ser gundên wan û kerr li korên wana rawestînin!”

Berpirsyarê herêmê li hemberî vegotina him rastî û him nezanî tê de heye qet bertekiyê şanî nade. Bes dibêje: “Ev mehek nebûye ku em hatine vê deverê. Hê em nizanin kîjan gund li ku ye û çi tişt e! Kesek jî rê şanî me nade û agahiyeke têr nade me. Ka li gorî te gundê cerdewanan kîjan e û li ku ye ku em bigrin ser? Tê alîkarî bidî me? Wê demê yê ji Ewropa hatiye, dibêje: Hema wa ye gundê Hê… nîv saetê ji vir dûr e. Sercerdewan muxtar bi xwe ye û xwediyê qesra dutebeq e. Di gund de tenê qesra wî dutebeq e. Pêwîst nake ez bi we re werim. Dema hûn biçin gund, ji xwe mala wî diyar e. Hûn wî bi dest bixin, wê yên din tev teslîm bibin. Di gund de tenê deh cerdewan hene!”

Piştî ji malê derdikevin, berpirsyar li saeta xwe dinêre ku hîn dem negihiştiye nîvê şevê. Ji hevalên xwe re dibêje bê kesekî li dijî çalakiyê derkeve heye yan nîne. Tev kirina çalakiyê erê dikin û texmînî berê xwe didin gundê zilamê ji Ewropa hatiye ji wana re salix daye. Dema nêzî gund dibin sayên gund bi wana dihisin û cerdewan tev derdikevin derve, xwe diavêjin hundirê kozikên li ber malan. Di wê bêhnê de ji xaniyê dutebeq ku zilamê Ewropî digot mala muxtarê sercerdewan e, projektora li ser traktorê girêdayî pêdixin û ronahiya wê didin aliyê sa pê ve direyin. Gerîla tev xwe diavêjin erdê û kerr dikin. Bêhneke din sa dengê xwe dibirin û neptî projektor jî tê vemirandin û sercerdewan derbasî hundir dibe. Hinek gerîlan dibêjin ku, ‘çalakî sabote bû û divê vegrin’, lê berpirsyar dibêje, ‘hey em hatine, em destvala venagerin. Dibe ku careke din jî rêka me bi vir nekeve. Bila du heval li ser vî girê li kêleka me di parastia me de rawest in ku ji bajêr alîkarî ji wana re were, rê nedinê û em her sê hevalên din jî bigrin ser mala muxtar.’

Plana xwe wiha datînin û xwe bi erdê re dixirikînin, tên ber dîwarê qesra muxtar. Li wir hevalekî xwe li ber dîwêr dihêle û ew û şervanekî xwe di qeydikan re ber bi tebeqa jorê ve dimeşin. Ji ber ku di ber ronahiya projektorê re dîtibûn muxtar û cerdewanekî pê re ketibûn wê derê. Dema qeydikan hildikşin û dikevin devê deriyê salonê dibînin ku li milê wî yê rastê deriyek heta piştê vekirî ye û G3 yeke spartî derî diterise. Di cih de, destê xwe diavêje çekê û dirêjî hevalê li pey xwe dike, ji aliyekî ve jî devê çeka xwe dirêjî yên li hundir rûniştîne dike û dibêje “Xwe tev nedin, ger hûn xwe tev nedin em xisarê nadin we, yan na emê we tevan qir bikin.”

Ji ber ku bê çek dimînin, yên di hundir de teslîm dibin. Ji xwe tenê muxtar, cerdewanek û kurê muxtar ê neh-deh salî li odê heye. Muxtar ber bi wî ve tê û li ber digere ku kuştinê neke. Di wê bêhnê de ji maliyên li ser xaniyê din ê qesrê razayîne jineke bejinziravî dirêj ku bi cilûbergên kurdinî xwe girê daye tê û dipirse bê çi diqewime. Wê demê berpirsyar dibêje; “Dayê em heval in, ew kesên li serê çiyê dimînin em in. Em ji bo azadî û rizgariya Kurdistanê têdikoşin. Muxtar û gundî çekên dijmin hilgirtine û nahêlin em gelê xwe ji bindestiyê rizgar bikin. Yan îşev divê çekên xwe û çi ji dijmin sitendibin tevî teslîmî me bikin û tev sond bixwin ku careke din xiyanetê li gelê xwe nekin û çeka dijmin hilnegrin, yan na ezê rê bidim hevalan ku dakevin nava gund û yek bi yek malan bişewitînin û we tev li erz û eyal qir bikin. Me bi sed hevalî dora gund girtiye û heval bi kotekî li derveyî gund rawestandine ku xwîn nerije. Ya baş çekên xwe bidin me û bila kuştin û dijminahî nekeve navbera me!’

Li ser vê gotinê, jina navser a cilûbergên kurdinî li ber bi zimanekî fermanî bi ser kurê xwe de hildibe û dibêje: “Te qet negot, emê çeka xwe li hemberî kurdan bikar bînin. Her te digot, ‘fermandarê jendermeyan gotiye wê ermenî û terorîst werin gundê we hûnê xwe li hemberî wana biparêzin’. Ka ku derê vana Ermenî ye? Ew jî wekî min û te bi kurdî diaxivin û diyar e ji min û te çêtir jî kurd in. Bikeve pêşiya wan û çi dibêjin bi ya wana bike!”

Pê re dayik vedigere ser gerîlayê girtiye ser mala wana û dibêje: “Kurê min ez bi gorî we bim, hewce nake hûn xwînê birijînin. Biçin bila çekan tev bidin we, ez qurbana we bim!’

Berpirsyarê gerîlan texmîn nake ku bi hêsanî wiha gund bê çek bike, ji ber ku dizane bê muxtar zanibe kesek li derûdora gund nîne û ew tev du-sê kes ketine gund, di cih de wê xwe biavijin ser çekên wana, hêsîr bigrin û bidin dest dijmin. Ji bo wê wekî tedbîr hevalê bi xwe re li cem dayê û zarokên wê yên li ser xênî razayîne dihêle û jê re dibêje, “Ku ji gund yek gule tenê jî biteqe, tu vana tevan bide ber guleyan!”

Wê demê muxtar xwe diavêje ber destê wî û dibêje; “Ez xulamê we bim, hûn maliyên min nekujin, ez soz didim ku yek gule neteqe!”

Li ser vê yekê ew û hevalê danîbû ber dîwêr bi muxtar û cerdewanê li gel re dadikevin nava gund û muxtar yek bi yek li ser kozikan digere, bang li cerdewanan dike, cerdewanê ji kozikê derdikeve û tê gel wana, ji aliyê gerîlan ve devê tifinga dirêjî sînga xwe dibîne û ji pêwîstî çeka xwe teslîm dike. Pê re derbasî mala wî dibin û jerjûr, rext, gule û hûrûmûrên din ên dijmin dane tevan ji wî distînin. Wiha ji her deh cerdewanan çek û alavên wana distînin û tevî li pişta muxtar û cerdewanê destpêkê hêsîr girtine dikin û bi cerdewanên din re tînin mala muxtar. Bi rê de jî her serê gavê ji muxtar re dibêjin: “Binêre muxtar ji bo xatirê te me bang li hevalan nekir û ew danexistin nava gund. Niha ku ew dakevin nava gund wekî me dilbirehm nabin û sedî sed wê xwîn birije. Ji bo wê çi çek bi we re hebe bi lez bînin ku em bê qede û bele ji hev safî bibin.”

Dema cerdewan vê dibihîsin li hev mukir tên û dibêjin ku filankes û filankes debanceyên wan hene. Bi vî awahî diçin mala wana û heta debanceyên wan jî distînin û tên mala muxtêr. Li wê derê dayê dide kêleka xwe, tevahiya cerdewanan dixe rêzê û bi wana sond dide xwarin, dirûşmeya ‘Bijî Kurdistan!, Bijî azadî! Bijî serokApo!’ her yekê sê caran bi wana dide avêtin û ji muxtar re dibêje; ‘Em bang li hevalan bikin ku werin çekan hilgirin an bila du kes ji we bi me re derxînin derveyî gund?” Muxtar dibêje; “Na ji bo xwedê bang li kesî nekin!” û fermanê dide du cerdewanan ku çek û alavan bi wana re derxînin derveyî gund. Bi vî awahî xatirê xwe ji dayê û cerdewanan distînin û derdikevin derveyî gund…

Roja din leşkerên dewletê pê dihisin ku bê teqîna guleyekê her deh cerdewanî çek û hemû alavên ji dewletê girtine dane dest gerîlan. Fermandarê qereqolê wana tev digre û dibe nezaretê. Bi roj û şevan lêdanê li wana dike û dibêje: ‘Ûlan asil terorîst sîzlermîşsînîz de haberîmîz yokmuş. Dewletîn sîlahini nasil tek kurşûn sikmadan dagdan gelen adama verirsiniz? Ûlan bîr taş atsaniz karakolun damina duşer, neden bîze haber vermedînîz?”

Du rojên din koma gerîlan digrin ser gundekî ku sê cerdewan lê ne û bê teqandina guleyan wan jî bê çek dikin. Ber bi êvarî ve li derveyî gund şivanê gund êsîr digrin û pê re di nava pez de dikevin nava gund, tên ber deriyê cerdewanan. Cerdewan ji xwe bi pezê xwe daketine û çekên wan li hundir in. Dema devê klêşê di patka stuyê xwe de dibînin teslîm dibin û çek û alavên ji dewleta dagirker girtine didin dest gerîlan. Sê roj nakeve navberê koma gerîlan gundekî din jî bi awayeke wekî yên din bê teqandina guleyan bê çek dikin. Hijmara çekên ji cerdewanan distînin di hefteyekê de digihêje pazdeh G3 û 3 tebanceyan. Li ser vê fermandarê leşkeran ê navçeya Şe… û St… ferman dide ku çekên dane cerdewanan tevan ji wana bigrin heta ku fêr dibin bê çawa bê teqandin çekên wana dikevin dest gerîlan…

Gava berpirsyarê devera St… vegotina çalakiyên xwe bi dawî kir, dema xwarinê bû û zêrevanê rojê hatibû cem wana rawestiyabû ku vegotina xwe biqedîne û wana vexwîne xwarinê. Berya ku rabin ser xwe, berpirsyarê devera St… berê xwe da hevalên xwe yên ji Akademiyê hatine û got:

- Çawa? Derbasbûna we bi hêsanî çêbû yan?

Ji Akademiyê komek biçûk nû hatibû. Di nava wan de Ba... yê ji Bakur, ji gundekî deşta Nisêbînê û Re… yê ji Başûr ji Qamişlo hebûn. Herduyan jî diyar kirin ku bi hêsanî derbas bûne û qet ruhê dijmin jî bi wana nehisiya ye. Li ser vê yekê Berpirsyarê St… got:

- Wele dema em derbas bûn, mêrikan bi me hisiyan û hatin li ber me rawestiyan. Me jî danî wan û lempeyên ereba xwe vemirandin û revî revî dûr ketin. Roja din me bihîst ku du cenazên wan çêbûne!

Ba… beşişî û got:

- Me bihîst! Hevlan digotin; ‘Xwe negirtine ku biçin bakur û çalakiyan bikin, hîn li milê Başûr in destpê kirine!’

Gerîlayên amade tev bi vê gotinê keniyan û wiha bi kêfxweşî rabûn ser xwe ku bimeşin cihê şîv lê hatiye amadekirin.

Piştî xwarinê berpirsyarê devera St… çû gel Be… yê ku demekê muxtarê gundekî bû û ji sedema eşkerebûna xwe ya di xebatên milîstî de pêwîst mabû derkeve der û bibe gerîla. Jê re got ku dixwaze çavên wî li ser şervanê nû yê reşî bi pirç be, lê bila ew pê nizanibe û bi xwe nehise ku di bin çavdêriyê de ye. Pişt re gerîlayên rêvebirî li hev rûniştin û dest bi vekirina civîna xwe ya herêmê kirin…

***

Li herêmê her ji çar mehan carekê tevahiya fermandar û berpirsyarên herêmê li hev diciviyan û her yekî rapora kar û xebatên devera jê hatiye pêşkêş dikir. Rapor tev dihatin xwendin şûn re rexne û nirxandin li ser dihatin kirin. Pişt re xwediyê raporê rexnedayîna xwe dida û dawî derbasî plankirina xebatên dema bê û li gorî wê bicihkirina gerîlayan dibûn. Bi vî awahî gengeşe û nirxandin bi rojan didomiyan. Ji aliyekî ve ji bo ewlekariyê dixwestin zû biqedînin. Ji aliyekî ve jî ji bo tiştek kêm nemîne divîbûn hûr û kûr bigirtana dest.

Roja yekem, duwem û sêyem ê civînê xweş û bê alozî derbas bibû. Her êvar komek ji wana diçûn ser bîrên avê, av dianîn; komekê jî xwe berdidan gundê Şa… û gunde Se… nan û xwarina rojê dianîn. Li gundê Şa… malbatek ji bo çêkirina nan, yek jî ji bo xwarinê amade kiribûn ku ew bi van tiştan danekevin, him dema xwe winda nekin, him jî dû bi ser cihê wana nekeve ku ji derûdorê cihê wana neyê dîtin. Bi vê sedemê êvarî navber didan civîna xwe û yên li warê civînê diman ji xwe re sihbet dikirin û bi şervanên li gel wan re mijûl dibûn.

Di êvara roja sêyem de roja girtina tekmîla yên derveyî civînê diman bû. Şervanên nû û çend gerîlayên ewlekariya civînê digirtin tev li vê tekmîlê dibûn û jiyana rojane dinirxandin. Her du rojan şûn re êvara roja sisyan ev tekmîl dihat girtin û ev tekmîla wan a yekem bû. Ji bo wê berpirsyarek ji yê tev li civînê dibe di tekmîlê de amade bû û ji wana re li ser girtina tekmîlê, awayê meşandina wê û fêdeya wê ya di jiyanê de axift şûn re got:

- Dibe ku ev tekmîla we ya yekem be û bi vê sedemê hûn ji axaftinê xwe paş de bidin; lê ger hûn dixwazin li pêş bikevin, divê di roja yekem de hûn tirs û şerma xwe bişkînin û tev li axaftinê bibin. Her kes di jiyanê de çi kêmasî dîtiye; hevalê wî yan ew bi xwe baş an xerab nêzî hevaltî û jiyanê bûne; kêmasiyên di sazûmana jiyanê de, di ya ewlekariyê de, di ya peywendiyan de; çi li ber çavê wî/wê ketibe dikare bîne ser ziman û rexne bike. Hevalên rexne tên ser wan jî ne ku xwe aciz bikin, yan vir de wir de bidin, divê bi dilsozî bipejirînin û rexnedayîneke hevalan têr bike bidin. Dibe ku rexneya li ser tê, ew bi xwe ne di ferqiyê de be, yan wekî kêmasî nebîne; lê li gorî hevalê te di wê mijarê de rexneyê li te dike, diyar e di wî alî de kêmasiyê di te de dibîne û dixwaze tu xwe rast bikî. Ji bo vê divê tu wekî hevalê xwe bikî û ji rexneya wî re rêzdar bî ku sibe te rexneyek lê kir, ew jî li hemberî te nekeve parastinê û bi rêzdarî rexnedayîna xwe bide…

Bi vî awahî tekmîla şervanên nû û ewlekarên civînê dest pê kir. Şervanên kevin ên ewlekarên civînê yek bi yek mafê axaftinê xwestin û di derbarê jiyana rojane û ewlekariya warê civînê de agahî dan. Tam di wê bêhnê de şervanekî nû destê xwe rakir û bala herkesî kişand ser xwe. Ji ber ku di tekmîlan de pirahî şervanên nû dihatin, şerm dikirin biaxivin û heta çend tekmîl derbas nedibûn dengê xwe dernedixistin. Dema şervanekî nû di tekmîla yekem de destê xwe rakir herkesî awirên xwe zîvirandin ser û bi baldarî lê nêrîn bê ka wê çi bêje!

Şervanê nû yê mafê axaftinê sitendibû, ewê di bin çavdêriya Be… de, yê reşikî bi pirç bû. Berpirsyarê civîn dimeşand di cih de mafê axaftinê dayê û şervanê nû yê reşikî bi pirç dest bi axaftinê kir, got:

- Heval ez jî dixwazim di derheqê hevalekî de rexneyê bikim.

Destê xwe bi ber Be… ve kir û axaftina xwe domand, got:

- Ev heval –navê wî nizanim- ev du sê roj in, bi ku ve diçim bi pey qûna min de tê, nahêle ez bi xweşî biçim der ve destavê. Her çavên wî li ser min in!..

Dema wiha got, pirahiya yên di civînê de pê keniyan û awir tev zîvirîn ser Be… . Berpirsyar ê tekmîl dimeşand piştî axaftina wî jê pirsî bê navê wî çi ye? Şervanê nû yê reşikî bi pirç got:

- Heval navê min Fehîmko ye!

Berpirsyar dîsa pirsî:

- Di nasnameyê de Fehîmko dinivîsîne, yan di gund de wiha ji te re dibêjin?

Şervanê nû yê reşî bi pirç bersiv da û got:

- Na, heval; di nasnameyê de Fehîm e; bes him di malê de, him di gund de ji min re dibêjin Fehîmko!

Berpirsyar got:

- Gelo li gorî te, tu dibêjî hevalê Be… ji bo çi bi pey te de tê her derê? Gelo tu ne şaş bî?

-Na heval, ez diçim ku dibînim çavên wî li ser min in. Ew dibêje, qey ezê birevim. Ji bo wê wiha bi pey min de tê.

Berpirsyar di ber xwe de kêmekê ponijî û vegeriya ser Be… got:

- Tu çi dibêjî hevalê Be…? Tu çima vî hevalî rehet bernadî?

Be… wekî mat bimîne destên xwe bi her du aliyan ve vekirin û got:

- Heval wele ez bi pey vî hevalî neketime û qet hay û bayê min jî jê nîne. Qey li hev rast hatiye ku wî ez li pey xwe dîtime. Ez îroj du sê roj in ‘bi şûtikê ketime’, her nava min diçe. Ji bo wê her gav xwe nêzî aliyê destavê digrim, ev heval jî dibêje qey ez ji bo wî li wir im. Ti hayê min ji wî nîne û çavên min ne li ser wî ne!

Li ser vê yekê berpirsyar vegriya ser Fehîmko û got:

- Te dît? Tu şaş î! Heval nesax ketiye, şûna tu jê re bibî alîkar tu radibî jê şik û gumanan dikî. Divê êdî tu rehet bî. Çavên kesî li ser te nînin. Lê ji aliyekî din jî divê çavên me tevan li ser hev bin. Em li vir karekî dikin. Ger dijmin bi me bihise wê bixwaze derbeyekê li me bide. Ji bo vê divê kesek ne bi roj, ne bi şev bê destûra hevalên ewlekariyê bi derekê ve neçin. Heta dema diçin destavê jî agahiya wana pê bikin û wiha biçin. Ger yek bi serê xwe bê agahî biçe, elbet wê heval bi peykevin û divê kesek ji vê yekê xwe aciz neke.

Tekmîl bi vî awahî di xwezaya xwe de domiya. Dawî berpirsyar naveroka tekmîlê komî ser hev kir û gihand encamê. Dema rabûn û her kes derbasî cihê xwe bû, yê berpirsyar Be… xewle kir û jê re got:

- Ev Fehîmko ne yekî vala ye. Ka xwedê dizane bê dijmin wî rêkiriye, bê rêka xwe şaş kiriye hatiye; tu çavên xwe ne bi şev ne bi roj ji ser wî veneqetînî. Bes bila ji te nekeve şik û gumanê ku rehet tevbigere. Dema bikaribe rehet tevbigere, tişta di serê wî de, wê bixwaze pêk bîne, lê dema xwe di bin çav de bibîne, niyeta wî dernakeve holê. Xwe ne zêde nêz bike, ne jî jê dûr bigre. Heta tu dikarî ji koma we hevalekî din ê baweriya te pê tê jî bikî çavdêr. Lê dîsa çavê te jî ji dûrahî ve bila li ser be!

Bi vî awahî roj û şev derbas bûn. Civîna herêmê di herikîna xwe ya xwezayî de didomiya û li gorî saloxên ji gundiyan distendin li derûdorê ti liv û tevgera dijmin tinebû. Ger wiha bidomiya wê civîna xwe serkeftî bi dawî bikrana û bê ku pevçûnek derketa wê hêz tev bigihana warê xwe. Lê ji aliyekî ve jî dizanîbûn ku ev bêdengiya dijmin ne xêr bû. Di vê werzê salê de, dijmin dizanîbû ku gerîlan kom dibin û li ser vê yekê artêşa tirk leşkerên xwe, sîxur û cerdewanên xwe tev dixist nava liv û tevgerê. Operasyonên fireh li dar dixistin û kemîn diavêtin derûdora gundan. Bes vê carê çi sedem e, qet liv û tevgera dijmin diyar nedikir!

Gerîlayên kombûyî di civînê de li ser vê mijarê jî axiftin û zêde wate nedan vê helwesta dijmin. Bi vê sedemê biryar girtin ku heta ji wana tê destê xwe lez bigrin û civînê rojek berya rojekê bigihînin dawî.

Di roja pêncemîn a civînê de ber bi êvarî Ba… yê ji Akademiyê hatiye xwe amade kir ku bi komek heval re biçe ser bîran û avê bîne. Di wê bêhnê de xwestin du-sê şervanên nû jî bi xwe re bibin, him bêhna wan derkeve û him fêrî meşa şevê bibin. Ji koma şervanên nû pirsîn bê yên ji dil dixwazin werin kî ne? Hê kesekî bersiv nedabû, Fehîmko xwe avêt holê û got:

- Heval ez dixwazim werim!

Tev dîsa matmayî lê nêrîn, lê kesî neda der û pejirandin ku wî bi xwe re bibin. Şervanên din dengê xwe dernexistin û Ba… du kesên din ji nava wana neqand, galonên avê da dest wana û berê xwe dan bîrên avê.

Qasî saetekê dem derbas bû şûn re dema koma çibû ser bîran avê bînin vegeriyan, yên li warê civînê mane dîtin ku va ye Fehîmko li pêşiya wana ye û destên wî girêdayî ne. Yên li warê civînê mane bi baldarî û mereq ji Ba… pirsîn bê çi qewimiye? Ba…, galonê di dest xwe de danî erdê û got:

- Em jî dibêjin çima dijmin ti liv û tevgerê nake?! Li hêviya vî ker kurê kerê ye ku bireve û cihê me ji dijmin re bêje û ew jî werin ser me komkujiyê bikin. Planê dijmin ev e!

Yên li cihê civînê tev matmayî xwe li derûdora Ba… civandin û bi baldarî pirsîn bê li ser bîrên avê çi qewimiye û çawa fêrî van agahiyan bûye. Li ser vê yekê Ba… bi destê xwe ji pişta Fehîmko ve ew ber bi hevalên xwe ve dehfand û got:

- Bila Fehîm Beg ji we re vebêje, bê bi dijmin re çi dek û dolap li serê me gerandine?!

Fehîmko bi dehfandina wî re lingê wî pekiya û kir ku bi dev û rev re li erdê bikeve; lê xwe girt û neket. Pişt re ji bêdengiya gerîlan têgihişt ku çavên tevan li hêviya axaftina wî ne û bi dengekî berger dest bi axaftinê kir, got:

- Heval, wele sûcê min tê de nîne; hemû Salihkê qoricî wiha kir. Hat mala me û pere dan dayika min. bi dayika min û xalê min re axift û pişt re her sê bi min re û bi pismamê min re axiftin. Gotin, “Hûnê biçin nava ew kesên li serê çiyê û çend rojekê di nava wana de bimînin, xwe bixin eyarê wana. Dema we dît gelek ji wana komî ser hev dibin, hûnê bi tilama destavê xwe ji wana xewle bikin û birevin werin qereqola herî nêzîk cihê wana bêjin. Wê demê emê taxek pereyê din bidin we û her gava hûn bê pere man jî emê bêrîka we tije pere bikin. Dayika min û xalê min gotin ku, ji xwe yên li serê çiyê dimînin tev zarok in û ger hûn bi ya wana bikin qet ji we şik nabin. Lê ji roja hatime vê derê çavê Be… her li ser min e…

Êdî niyeta dijmin û ya Fehîmko hatibû fêmkirin. Li herêmê ev ne yê yekem û ne jî yê dawî bû. Lê heta vê carê xiyaneteke wiha bi plan li serê wana nehatibû gerandin. Gerîlayên amade Fehîmko teslîmî koma ewlekariyê kirin û hatin li ser rewşa derketiye holê nêrînên hev pirsîn. Dawî gihiştin wê biryarê ku ji bo bikaribe derbeyekê li wana bide, dijmin li hêviya revekê ye û ji bo bala wana nekişîne jî liv û tevgera xwe rawestandiye. Ger di demeke kin de Fehîmko yan ger hebe kesekî din nereve û agahiyê nede dijmin, wê dijmin zanibe sîxurên wî hatine girtin û bi xwe dest bi operasyonan bike. Li gorî ku sîxur rêkiribûn nava wana, dizanîbûn civîna herêmê heye û li vê deverê çêdibe. Ji bo vê divîbû bi lez karê xwe biqedînin û belav bibin ku hê dijmin neketiye liv û tevgerê ew xwe belav bikin.

Mijarên din ên di civînê de bigrin dest, li ser vê biryarê bi lez hilgirtin dest û di rûniştinên sê rojên din de civîna xwe gihandin dawî. Di nîv rojê de bicihkirina deveran a gerîlan çêkirin û ber êvarî herkesî xatirê xwe ji hev xwest û belav bûn. Li cihê civînê tenê koma biçe çalakiyê ma. Ew jî ji bo hevalên wan ên bi rê ketine bikaribin bigihêjin qonaxa xwe wê du rojan li wir bimana û derbasî çalakiyê bibana. Ev çalakiya li dar bixin wê him biba nîşana bidawîbûna civîna wan a serkeftî, wê him ji dijmin re biba peyameke hişyarîkirinê ku careke din sîxuran rêneke nava wana!

***

Fehîmko ji gundê Biz… ê Omeriyan bû. Çûn û hatina gerîlan zêde li ser vî gundî çênebibû. Salihko yê sercerdewanê gundê Ti… bi hevkariya leşkeran gund bi gund digeriya û kesên bi hinek pere xwe difrotin dixapand û rêdikir nava refên gerîla ku derbeyekê li gerîlan bide û bi vî awahî xwe zêdetir li ber dilê dijmin şêrîn bike. Ji ber ku ev karê xiyanetê yê sîxurî bi awayekî berfireh li herêmê dihat lipêşxistin û hê destpêka wê bû, divîbû gerîla bersiveke wiha tund şanî bidaya ku careke din kesî newêrîba xwe bi çend qirûş pere bifrota dijmin û bazar li ser seriyê gerîlan bikraya.

Ji bo kirina çalakiyê berpirsyarê devera Omeriya erkdar kiribûn. Him dever di bin berpirsyariya wî de bû û him jî ji bo çalakî bigihişta armanca xwe wê hinek amadekarî bikrana û ji van amadekariyan jî herî baş ew têdigihişt. Dîsa ji bo tevlêbûna çalakiyê gerîlayên ji Akademiyê hatibûn û çend şervanên nû jî hatibûn erkdarkirin. Li herêmê ji ber ku zêde derfeta dayîna perwerdeya leşkerî tinebû, şervanên nû bi xwe re dibirin çalakiyan û di çalakiyan de fêrî teqandina çekan dikirin…

Berya bikevin ser rê, fermandarê çalakiyê yê berpirsyarê devera Omeriyan, ji gund teybek û çend şerît anîn û vegotina Fehîmko ji devê wî lib bi lib li ser şerîtê qeyd kir. Salihko çawa hatiye mala wana, çawa bi dayika wî û xalê wî re axiftiye, çawa bang li wî û pismamê wî yê di temenê wî de kirine, çawa li ser serê gerîlan bazar kirine, çawa pere derxistine û dane dest wana, ew pere çawa dayika wî ji wana sitendiye, çawa li hêviyê mane ku gerîlan werin gund û tev li wana bibin, bi rê de çawa pismamê wî poşman bûye û reviyaye, çawa ew ji tirsa dayika xwe newêriye bireve û li cem gerîlan, dema gerîlan komî ser hev bûne çawa xwestiye bireve, lê di her cara hewl daye de derfet nedîtiye, heta çûna ser bîrên avê û li wê derê ji aliyê gerîlan ve çawa gef lê hatiye xwarin ku tişta di dilê xwe de nebêje wê wî bikujin û biavêjin binê bîrê û ji vê tirsê çawa li erka Salihko daye ser mil mukir hatiye, tev yek bi yek vegot.

Fermandarê çalakiyê şerît û teyp xistin çentê xwe û êvara roja duwem ku êdî texmîn dikir hevalên wî yên ber bi deveran ve bi rê ketine, tixûbên Omeriyan qut kirine, ber bi êvarî ve ji nava devî û kursan derketin û ketin ser rêka gundê Biz…

Dema gihiştin gund, hê tava hîvê neçibû ava û gundî tev hişyar bûn. Li gorî agahî û saloxên Fehîmko dane, destpêkê çûn ser mala dayika wî, xalê wî û pismamê wî. Di vê sergirtinê de dayika wî û xalê wî girtin û anîn, lê pismamê wî bi wê reva xwe di bajêr re derketibû û ne li gund bû…

Piştî ku ew anîn hewşa dibistanê, fermandar û gerîlayekî din ew li cem xwe girtin û gerîlayên din tev careke din li nava gund belav bûn ku gundiyan komî hewşa dibistanê bikin. Di hundirê nîv saetekê de, jin, zilam û ciwan pirahiya gundiyan li hewşa dibistanê kom bibûn û him bi tirs, him bi mereq li gerîlan dinêrîn bê wê çi bi serê wana bînin.

Pirahiya wana gerîla cara yekem didîtin û nizanîbûn bê çi kes in. Yên ku ji gundên derûdorê navê wana bihîstibûn jî hêvî nedikirin ku rojekê bi çek bikevin hundirê mala wana û wana bînin li hewşa dibistanê kom bikin. Pirek ji wana jî bihîstibûn ku ‘yên li serê çiyê dimînin’, dadikevin gundên cerdewanan, wana komî ser hev dikin û jin û zilam û zarok çi tê ber wana tevî didin ber guleyan û pê re agir berdidin malên wan û diçin…

Di nava vê tirs û xovê de gundî yek bi yek li hewşa dibistanê li ser dika dirêj a ber dîwarê wê rûniştin û li hêviya daxuyaniyeke ji van kesên çek bi dest ên li serê çiyê dimînin man. Ji xwe tava hîvê ronahiya xwe ji piştê ve li gerîlan dida û siya wan du taq ji wana dirêjtir dikir û diavêt ser laşê gundiyan ku ev siya bi çek û dirêj li ber çavê wana dibû wekî siya çiyayekî bikeve ber çavê wana û di ber xwe de digotin: “Hemd ji xwedê re, tu li bedena van binêre, tu li heybeta van binêre!”

Bi kombûna gundiyan re, fermandarê çalakiyê hat pêşberî gundiyan û destpêkê lêborîna xwe ji wana xwest ku yek bi yek ew ji malên wana derxistine û heta vê derê westandine. Gundiyên ev lêborîn bihîstin mat man û di ber xwe de gotin: ‘Kuro ev çi camêr in, berya mirov bikujin, lêborîna xwe jî dixwazin!’

Pê re fermandar dengê xwe bilind kir û dest bi axaftinê kir, wiha got:

- Dibe ku gelekan ji we em nedîtibin û di derbarê me de xwediyê agahiyên şaş bin. Lê yekser em xwe bi we bidin nasîn. Hûn ji me re dibêjin, ‘Kesên li serê çiyê dimînin’. Lê em ji xwe re dibêjin ‘têkoşerên azadiyê’. Em li hemberî artêş û dewleta tirk, ji bo azadî û rizgariya Kurdistanê derketine serê çiyan û şer dikin. Em ji bo gelê kurd, yanê ji bo we derketine serê çiyê. Yan na morîkên dayika me li navsera van çiyan neqetiyane ku em werin berhev bikin! Lê hûn çi dikin? Ji dêleva pişta me bigrin, hûn sîxuran rêdikin nava me û dibêjin biçin serê gerîlan ji me re bînin!..

Di vê bêhna axaftinê de çend gundiyên bi baldarî guhdarî dikirin û di ferqiya giraniya axaftinê de bûn di cihê xwe de dengê xwe bilind kirin û gotin:

- Heşa, heşa! Wele me tiştekî wiha nekiriye. Heşa! Tobe, heram be li me!

Çendekên din jî tev li wana bûn û gotin:

- Heşa, heşa! Tobe, heram li me be!

Li ser vê yekê fermandarê navber dabû axaftina xwe, careke din axaftina xwe domand û got:

Dibe ku hayê we ji vê xiyanetê tinebe û hûn bisteh dibêjin; ‘Heşa’, lê me ji gundê we sê sîxur zept kirine û wana sûcê xwe pejirandine û li xwe mukir hatine ku bi dijmin re li ser serê me bazar kirine û xwestine ji bo çend qirûş pere xwîna me zêdeyî bîst hevalan birijînin!

Careke din rêzekoma gundiyan çelqiya û ji her yekî dengekî ecêbmayîn, matmayîn û mereqiya wan tîne ser ziman bilind bû. Yek dudokan ji wan dengê xwe bilind kirin û gotin:

- Bavo, wele, gundê me dijminatiya we nake. Em gundekî di halê xwe de ne. Ne ti xisara we gihiştiye me û ne jî ya me digihêje we.

Çendikên din jî bi erêkirinê tev li vê axaftinê bûn. Li ser vê yekê fermandarê çalakiyê gavekê bi pêş de hat û got:

Baş e! Em jî ji xwe vê hêviyê ji we dikin ku hûn dijmintiya me nekin. Ji bo vê em bi kuştin û dijmintî nehatin ser gundê we. Em bi dostanî û hevaltî hatin. Me we li vir civand ku îroj em Dadgeha Gel li dar bixin. Hûn gel tev li vir amade ne. Emê kesên sûcdar bînin huzûra we. Hûnê bi xwe li mukirhatina wan guhdarî bikin û hûnê bi xwe biryarê bidin. Ger hûn bi xwe çi biryarê bidin emê wekî we tevbigerin. Ka em binêrin bê hûnê xiyanetê efû bikin an siza bikin!

Çendekan dîsa dengê xwe bilind kirin û gotin:

- Em xiyanetê ti carî ne dipejirînin û ne jî lê diborin!

Fermandar got:

- Baş e. Emê niha sûcdar bînin pêşberî we û hûnê lê guhdarî bikin. Piştî ku we lê guhdarî kir emê ruyê wî eşkere bikin û êdî hûnê nêrîna xwe ya ji dil bêjin.

Gundiyan ev yek pejirandin û wekî di lîskeke nû fêr dibin de weyn bigrin ser milê xwe, wiha bi coş û mereq li hêviya herikîna vê bûyera qet di jiyana wana de ti caran bi serê wana nehatiye man. Fermandar bang li hevalên xwe yên li kêleka dibistanê, li ber siya dîwêr rawestiyane kir û du gerîlayên di navbera wan de kesekî şerpeya pîrekan li serê xwe girê daye hatin pêşberî gel. Kesê şerpe li serî, danîn cem fermandar û paş de vegeriyan. Fermandar vegeriya ser kesê şerpe li serî girêdayî û got:

- Va ye gundiyên te tev li vir amade ne! Ger biryara kuştina te bidin wê ew bidin, ger li te biborin wê ew biborin. Ji bo wê fermo, ji roja yekem heta îroj te çi kiriyî, hevparên te kî ne, armanca we çi bû tevî lib bi lib ji gundiyan re vebêje. Rast û durust biaxive ku ew jî di derheqê te de biryareke rast û durist bidin.

Li ser vê yekê Fehîmko dest bi vegotinê kir û ji roja Salihko yê sercerdewan hatiye mala wana, bi dayika wî û xalê wî re axiftiye, çawa li ser serê gerîlan bazar kirine, çawa bang li wî û pismamê wî kirine, çawa pere dane wan û dayika wî çawa pere jê sitendine, çawa ew rêkirine nava gerîlan û tiştên li nava gerîlan bi serê wî hatine tev vegot.

Wî her vedigot û gundiyên guhdarî dikirin di ber xwe de zimanê xwe li şikefta devê xwe dixistin û dikirin nirçe nirç û digotin:

- Wey xwedê ji te re nehêle law! Ma tu ji ebdan netirsiya, qet tu ji xwedê jî netirsiya!?

- Imirqesifiyo, ma te çi ji van rebenên li serê çiyê xwest?

- Pîsê heram; xwezî min zanîba tu ji dola kê yî?

- Bênamûs, lê binêr, wekî jinikan şerpe jî daye serê xwe! Ku namûs bi te re hebaya, tê serê xwe bilind bikraya!

- Heval ruyê vî xayinî vekin em binasin!...

Piştî Fehîmko axaftina xwe bi dawî kir, fermandar bang li hevalên xwe kir û dayika Fehîmko û Xalê wî jî anîn pêşberî gel. Heta wê bêhnê dayika Fehîmko û xalê wî nizanîbûn bê ji bo çi hatine girtin û digotin qey ji xwe ew girtine, lê dema dîtin ku Fehîmko derket pêşberî gel û li wan û li hemû tiştî mukir hat qudûm bi dayika wî ve nema û xwe avêt erdê. Gerîlayekî bi çepilê wê digirt û ew radikir, lê wê dîsa xwe berdida erdê. Piştî ku ew û birayê wê jî li tawana li ser wan mukir hatin, êdî şerpeya serê Fehîmko derxistin û gundî tev bi hev re tif kirin û gotin:

- Heval, ji xwe ev kurik ne ti zilam e û di malê jî de bi kêrî kesekî nayê. Hema bikujin hûnê xêreke mezin bikin!

Li ser vê yekê Fermandar her sê girtî dan dest hevalên xwe û ji çenteyê xwe teyb û şerît derxist. Şerît li teybê swar kir û hat ber rêza gundiyan. Yek bi yek ji wana pirsî bê di encama vê darezandinê de nêrîna wana çi ye û di derbarê vê xiyanetê de çi biryarê didin. Gundî yek bi yek axiftin û biryara xwe wiha diyar kirin:

- Wele, heval ez dibêjim wana yek bi yek li qazûxan bixin ku bibe îbretî alem!

- Ez dibêjim, bêrîkan di laşê wan de vekin û tije xwê bikin!

- Hema wana bê sorgî û sûal dar dabikin!

- Bixin bin axê ku ti caran ruyê însanan nebînin!

- Mejiyê wan tije gule bikin ku peşka wan li me nekeve!

- Bispêrin xwedê kurê min. Wê ew di nava agirê cehnemê de hesabê vê xiyanetê bipirse!

- Bikujin û bi dîrekê elektrîkê vekin, bila heta genî bibin li wir daliqandî bimînin ku kes careke din gûyekî wiha nexwe!

- Laşê wana parçe parçe bikin û goştê wana biavêjin ber kûçikan!

- Wele hûn dizanin law! Destê xwedê li pişta we be, ma ez çi bêjim. Xwedê ji xiyanetê re nehêle û hew!

Di dawiya şanîdana nêrînan de êdî biryara dadgeha gel bi giştî eşkere bibû. Li ser vê yekê fermandarê çalakiyê spasiyên xwe ji gundiyan re kir û got:

- Em niha dikarin van kesên xiyanet kirine li ber çavên we bikujin ku bi rastî bibe îbret. Lê em naxwazin hûn xwîna hatiye rijandin bibînin û her gav were ber çavên we. Em heta niha gundê we dost dibînin û dixwazin ji niha û pê de jî hûn ji me re dost bimînin. Ji bo vê kerem kin rabin biçin malên xwe û bi dilekî rehet razên. Dema dengê guleyan hatin we jî mereq nekin û dernekevin derve, zanibin ku hevalan ev xayin siza kirine. Yên heq kirine wê bigihên sizaya xwe!

Gundî yek bi yek rabûn û destê fermandar givaştin. Di ber re hinekan spasiyên xwe kirin, hinekan lêborîn anîn ser ziman û hinekan ew dawetî mala xwe kirin û tev rêz bûn ketin ser rêka malên xwe. Piştî bêhnekê ku fermandar wiha hesiband gundî tev ketine malan, her sê girtî anîn navenda hewşa dibistanê. Niha bi tevahî siya dîwarê dibistanê ketibû ser hewşê û hewş têra xwe reş bibû. Fermandar sê gerîla erkdar kirin û ferman da wana ku devê çekên xwe bixin serê wana û biryara gundiyan di derheqê wana de daye bi cih bînin.

Sê gerîlayên fermana kuştina Fehîmko, dayika wî û xalê wî girtin, girtî li ser kabên wan dan rûniştin û hatin li pey wana rawestiyan. Devê tifingên xwe dirêjî serê wana kirin û pêlî lingê çekên xwe kirin. Yek, du, sê…

Xurminiya guleyan bi ser gund û çolterê ket. Ji gund, ne yek derî vebû, ne jî yek kes derket derve. Yekîneya gerîla xwe komî ser hev kirin, hijmara xwe girtin û cenazeyê her sê sîxuran li pey xwe hiştin û ji gund derketin.

Dizanîbûn ku zû ne dereng wê agahî bigihê dijmin û nîvê şevê be jî wê leşker û cerdewan bi xezebeke mezin derkevin operasyonê. Dijmin dema derdiket operasyonê cihê çalakiyê û mesafeya meşa gerîla bikaribe rêve biçe dida ber çav û wiha çepereke fireh dida ber xwe û ji xala dawî destpê dikir, ber bi cihê çalakiyê ve dihat ku di hundirê wê çeperê de mabin, sedî sed bikevin dest wana. Ji bo vê yekîneya gerîla divîbûn vê çepera dijmin texmîn dike derbas bikin û li cihekî derveyî wê xwe hilgirin saxlemiyê ku bi sibehiyê re operasyon li wana rast neyê û çalakiya wana vala dernekeve.

Fermandar li pêş, hevalên wî li pey heta ji wana hat bi gavên fireh û lez ber bi deşta Mehsertê ve meşiyan. Di armanca wan de ew mil hebû, lê her rê ve diçûn xwe didan aliyê Rojhilatê wê û xwe ji rêkên dijmin bikar tîne dûr dixistin. Tevî germahiya şevê ya ku yek ta ba nediliviya, li cihekî ne ji bo vexwarinê, ne ji bo bêhnvedanê ranewestiyan, laşê wana tev di nava xwêhdanê de man û hilma wan di dev û pozê wan re fûriya. Tev wekî bi hev re bikevin pêşbirkê, westiyabin jî yek ji yekî dûr nema û li meşa xwe kêm nekirin.

Dawî hîv çû ava û bi ber destê sibê re gihiştin ber dîwarekî bilind ê li hawêrdora rezekî hatiye lêkirin. Fermandar li wir rawestiya û got:

- Heval dikarin belav bibin. Her kes ihtiyacê xwe pêk bînin û baldar bin ku şop dernekeve.

Di bêhneke kin de, gerîlayên belav bûn û pêwîstiya xwe ya destavê pêk anîn vegeriyan cem fermandar. Li wê derê fermandar ew kirin du beş. Beşek bi Be… re rêkir û wî bi çend hevalên xwe re berê xwe dan aliyekî din. Qasî kişandina çixareyekê meşiyan şûn re hatin nava erdekî têr berhûrik û li wê derê, di ser keviran re qederekê meşiyan şûn re rawestiyan. Fermandar li ber binê deviyekê rûnişt û ji erdê çend kevirên ne hûr, ne girs rakirin û danîn aliyekî. Neptî du sê qurmik diyar bûn. Ew jî dan aliyekî û kunek derket holê. Yek bi yek gerîlan di kunê re xwe berdan hundirê cihê di bin erdê de hatiye kolandin. Dawî ew bi xwe jî daket hundir û bi destê xwe destpêkê qurmik, pişt re kevirên danîne aliyekî yek bi yek li ser devê kunê rast kirin…

***

Gerîlayên ji çalakiyê hatine bi meşeke dirêjî bê navber ewqasî westiya bûn ku di cih de çavê wan çûbû ser hev û ketibûn xeweke giran. Dema xirpişek li ser devê kunê bihîstin û veciniqîn, li saeta xwe nêrîn ku nêzî nîvro bûye. Ewqase dem di xew de mabûn. Ger operasyon derketibe, niha ji mêj ve gihiştibû encamê. Gelo şopên wan dîtibûn û wiha bi ser cihê wan vebibûn? Gelo hinekan gilî li wan kiribû?

Ev cih nû kolabûn û derveyî xwediyê rez kesekî cihê wê nizanîbû. Xwediyê rez jî yekî pirr baweriya wan pê dihat bû. Wê demê vê ronîro, kî hatibû ser devê cihê tê de ne?

Pez nikarîbû biketa nava rez, ger roviyek an sîxurek ba wê bimeşiya û biçûba? Ger dijmin ba wê zêde deng hatiba? Gelo çi bû?

Ji milekî ve hizirîn, sed raman di serê wan re derbas bû, ji milekî ve des avêtin çek û bombeyên xwe û ji milekî ve xwe kerr kirin bê ev çi xirpiş e. Neptî zû ne dereng ji jorê dengekî nas bang li wana kir û got:

- Heval, netirsin ez im! Mereq nekin derûdor tenahî ye! Min xwest saxtî bikim bê hûn hatine yan na! Destê we sax be!

Xwediyê rez bû; hatibû li ser devê cihê gerîlan tê de ne rawestiyabû û bi wana re diaxift. Pirahî gerîlan dema diketin vê derê ji bo çavdêriyê bike, hayê wî pê dixistin. Lê vê carê negihiştibûn ku agahiyê ragihînin wî. Bes dîsa jî ew bi xwe hatibû? Gelo ji ku dizanîbû ku hatine vî cihî û çima digot, ‘destê we sax be!’ li ser vê yekê fermandar bi dengekî nizim pirsî:

- Ma te ji ku dizanîbû ku emê li vir bin?

- Heval, vêzbê operasyon derket. Şansê we heye ku operasyon du erd ji yê me wirdetir dest pê kir û ber bi gundê Biz… ve meşiyan. Yanî hûn du erd paşdetir bimana hûnê biketana ber bayê operasyonê. Dema operasyon derket min got, wele hevalan çalakî lidar xistine ku ev sabav derketine çolterê. Hema çawa min ew dîtin, ji dûr ve min çavê xwe berda ser wan û xwe nêzî vir kir. Min got, ‘ger hûn di vir de bin û xwedê neke, bên vir, berya bi ser we vebin, ezê bikim qar û war ku hûn pê bihisin’. Lê baş bû ku xwe nêzî vir nekirin. Çûn ji nava rezê Mistoyê Himo destpê kirin. Piştî ku ew çûn ji ber çavan winda bûn ez qederekê bi pey wan de meşiyam û heta gundê xwarê çûm. Li wir fêr bûm ku ji gundiyan re gotine gerîlan şevê din hatine gundê Biz… û du gundî siza kirine. Pişt re gundiyan ji min re gotin ku, hevalan girtine ser gundê Biz… gundî tev li hewşa dibistanê kom kirine. Yek bi yek îfada wana girtine. Ew kesê ku Salihko rêkiriye nava wana ji bo wana bikuje û dayika wî û xalê wî her sê ji nava wana veqetandine ku bikujin û gundî rêkirine malên wana dê xwînê nebînin û netirsin. Dema gundî çûne malên xwe gule li her sêyan reşandine. Lê heta nebûye sibe gundî newêrîne derkevin derve. Sibê diçin hewşa dibistanê û dibînin waye cenazeyên Fehîmko û xalê wî li wê erdê di nava toz û xwînê de gevizî ne û vingîniya mêşan li ser e. Gundî dibêjin, ‘ji ber ku dayika Fehîmko jin bû, hevalan ew nekuştiye û efû kirine. Bes ji bo bitirsînin, gule di ber serê wê re berdane. Piştî gerîlan çûne, ew jî rabûye, dawa xwe daweşandiye û berê xwe daye jêrê çûye bajêr’… Dijmin û cerdewan tev dîn û har bûne û gotine; ‘buyuk bîr firsat kaçirdik!’

***

Fermandarê çalakiyê piştî çendrojekê ji mukirhatina Fehîmko, ya dayika wî, biryardayînên gel, û vegotina gerîlan a li hewşa dibistanê li hemberî gel kirine bi mûzîka sirûdên gerîlan şerîtek amade kir û li tevahiya herêmê belav kir…

***

Hesen Huseyîn Denîz

çapkirin