LÊGERÎNEK DI BÎRANÎNÊN DÎROKÊ DE

Hesen Huseyîn Denîz

Dîroka mirovahiyê bi ewqase jan, xwîn, rondik, kuştin û mirin tijeye ku dema mirov lêgerînekê lê dike ji mirovbûnê şerm dike. Lehengiyên li ser navê beşekî mirovahiyê hatine kirin ji bo beşekî din ê mirovahiyê bûne mirin û qirkirina herî dijwar. Çawa ku dagirkirina parzemîna Amerîka, ji bo mirovên Ewropî bû pêngava dewlemendî û pêşketinê, lê di encama vê de bi milyonan jin, zilam û zarokên bê guneh ên niştecî û xwediyên wê xakê, bi rêbazên xwînxwarî hatin qirkirin û dest danîn ser mal û milkên wan û xaka wan li wana kirin goristan û zîndan; ji bo gelê kurd jî di dîrokê de û di roja me de ev serpêhatî dimeşe û bi navê şarezayî û dewletbûnê dixwazin hê jî bimeşînin.

Em kurd xwediyê vê xakê ne; dibe ku dîroka me zêde nehatibe nivîsandin û ji ber vê bi hûrgulî em nizanibin. Lê qasî tê zanîn, tevahiya mirovahiyê dizane Kurd berya Tirkan li ser vê xakê dijiyan û bi cih bibûn. Lê tirk bi hêza kuştinê ya di destê wan de, hatin û bi hunera şûr û rijandina xwînê ev xak ji destê kurdan derxistin, kirin malê xwe. Bê guman ne tenê xaka kurdan wiha kirin; xaka Ermeniyan, a Lazan, a Çerkezan, a Gurciyan, a Aşûriyan, a Romiyan a Ereban û ya gelek gelên din… Hinek ji van gelan wekî Ermeniyan fermana wan rakirin û bi darê zorê berê wan dan çolistanan û di rêkê de tev qir kirin. Hinek ji wan wekî kurdan di serê rim û şûran re derbas kirin, di şikeftan de bi dû fetisandin û yên ji ber filitîn, koçî nava xwe kirin ku di nava xwe de bihilînin û tine bikin; yên li cihê xwe mane jî, bi qirkirina spî li mana xwe poşman kirin. Hin gelên din wekî Laz, çerkez, Gurcî û yên din bi rêbazên hilandin û tinekirinê wiha li wana kirin ku tenê bi jibîrkirina nijada xwe û bi gavavêtina nava tirkitiyê bikaribin bijîn.

Komara Tirkiyê li ser goristana van gelan hat damezirandin. Gelê Tirk ê îroj bi lehengî li dîroka xwe dinêre, di rastiyê de divê zanibe ku ev dîrok bi qirkirina gelan dagirtiye. Di binê her mala tê de dirûnên de hestiyên gelekî bi destê bapîrên wan hatine qirkirin veşartîne. Di her berava behrê ya xwe tê de hênik dikin de, dilopek ji xwîna wan gelên bi destê bapîrên wan hatine qirkirin heye…

Dîroka dewletan li ser xwîn, şewat, talan û qirkirinê tê nivîsandin. Çi dewleta bi navê nijadperestiyê hatibe damezirandin, çi dewleta bi navê olperestiyê hatibe sazkirin û çi dewleta li ser navê gel an çînekê hatibe lêkirin, tev ji vê xwînxwariyê sûd girtine û bê par nemane. Her dewlet jî di dema damezirandina xwe de ji aliyên rêberên wê ve bi mafdarbûnê hatiye pêşkêşkirin û baweriya bi hezaran gelî bi vê yekê anîne û bi hev dane kuştin. Aliyê hatiye kuştin jî, aliyê kuştiye jî bi vê baweriya mafdarbûnê şûrê xwe kişandine an sînga xwe dane ber devê şûr. Di encamê de yê bi ser ketiye xwe leheng û mafdar beyan kiriye û yê bi bin ketiye weke ‘barbar, wehşî, dijmin’ û di roja me de jî weke ‘terorîst, paşdemayî, dijdem’ tên binavkirin.

Komara Tirkiyê dema îsyanên pêşiyên Kurdan ên piştî damezirandina komarê destpê kirin, bi xwîn temirandin; li pêş mirovahiyê gelê kurd weke gelekî ‘li dijî pêşketinê, paşdemayî’ dan nasîn û bi vê yekê mafê qirkirinê ji xwe re veqetandin, mafê mirinê jî dan dest kurdan. Wekî vê, di roja me de jî, tevgera azadiya gelê kurd weke ‘terorîst’ bi nav dikin, vê yekê bi derfeta dewletbûnê bi tevahiya dewletan didin pejirandin, piştgiriya wan digrin û mafê kuştina kurdan ji xwe re vediqetînin, mafê mirinê jî didin para kurdan. Mirovahiya xwe ‘hem dem, şareza û mirov’ bi nav dike jî bi vê kiryara qirêj re dibe yek û jê re li çepkan dixe. Gelo ji ber çi ye? Ji ber ku dîroka wê jî ne kêmî ya tirkan bi qirkirin, înkar û bêmafiyan dagirtiye. Heta mirovahî bi vê dîroka xwe re rû bi rû neyê û xwe ji tevahiya gunehên xwe bi heft avan neşo, wê înkarkirina gelan û qirkirina wan bi destê dewletan û bi destê ‘mirovahiya şareza’ bidome.

Pir balkêş e; li Tirkiyê, li Îran, li Sûriyê û berê li Iraqê ji siyasetmedaran bigir heta rojnamegeran, ji bijîjk û profesoran bigir heta memûr û dikandaran, ji şivanan bigir heta gavanan, ji polisan bigir heta leşkeran her kes kuştina kurdan, qedexekirina zimanê wan, astengkirina çanda wan, tinekirina nijada kurd ji xwe re weke erkeke hebûna xwe û mafekî bingehîn dibîne! Kesek ji wana nahizire û nabêje, ‘Ya berya ez werim ser vê xakê ev mirov li vir dijiyan. Qasî yê min, mafê wan jî yê jiyanê û bikaranîna zimanê xwe û çanda xwe heye. Ger ez mafê kuştina wan di xwe de bibînim, wê ew jî ji vî mafî sûd bigrin û li hemberî min bikar bînin!’ Lê na; dibêjin, ‘Ezê te bikujim û divê tu dengê xwe dernexînî, li xwe xweş bînî!’ ‘Dema ez te bikujim, mafê min heye û ez şareza me, lê dema tu li hemberî min çeka xweparastinê bikar bînî, mafê te nîne û tu terorîst î!’ Ecêb e; dinya tev jî ji vê yekê re serê xwe dihejîne û li çepkan dide. Carcaran em kurd ji xwe dipirsin û dibêjin; ‘Yaw di vê dinyê de çima dewletek ji me re nabe dost û piştgiriya me nake?’

Wê dewletên hene çawa ji kurdan re bibin dost û piştgiriya wana bikin û çima bikin? Ev dewlet tev li ser qirkirina gelan hatine avakirin. Tişta Tirk îroj li ser serê kurdan dikin, wana berya vê bi salan li Efrîka, li Amerîka, li Awûstralya, li Hindistan, li Rojhilata Navîn û li gelek derûdorên cîhanê pêk anîn, him jî bi awayekî hovtir…

Bi vê sedemê li ser bîranîna gelên ji aliyê dewletan ve bi navê pêşketin, şarezayî, xwemafdardîtin, oldarbûn û h.wd. bi çi navî dibe bila bibe hatine qirkirin û bi êş û janên bê hesap re rû bi rû hatine hiştin, dixwazim nivîsareke di nava rûpelên înternetê de li ber çavê min ketiye wergerînim kurdî û pêşkêşî xwendevanên kurd bikim. Nivîsandin li ser gelê Çermesor ên li parzemîna Amerîka bi destê mirovên Ewropî hatine qirkirin hatiye nivîsandin. Bê guman hemû êş û serpêhatiya wana nayne ser ziman; lê belê ji bo mirov helwesta dewletên desthilatdarên cîhanê binase, nivîsareke balkêş e. Nivîsara bi tirkî hatiye nivîsandin ji aliyê kê ve hatiye destgirtin ne diyar e. Ji bo wê, ez bê şîrove, pirahiya vê nivîsê werdigerînim kurdî û didim nêrîna xwendevanan…

“ NIJADEK WIHA HAT QIRKIRIN (ÇERMESOR)

Bi pêlêkêrina ser parzemînê ya Îspanyolên dagirker, di çel salên derbas bûn de, weke jin, zilam û zarok bi tevahî ji diwazdeh milyonan zêdetir niştecî, bi çalakî û zordariyên kirêt ên xiristiyanan bi qirkirinê xistin nava mûameleya nijadqiriyê. Dagirkirina Amerîqa ji aliyekî ve wekî berdewama seferên xaçdaran bûn. Tenê sînor hatibûn guhertin. Di sala 781ê de şerê ol û nijadê yê li hemberî Ereban Dêra Îspanya dabû destpêkirin, ji vê û şûn re, wê li Meksîka çiyayên Andê û Li Rojavayê Wehşî yê Amerîka berdewam bikraya. Çîroka tije jan a serpêhatiya tinebûna çermesoran a di nava qirkirinên herî grîng ên sedsalê de tê cihdayîn, weke şermeke Şarezayiya Rojava wê her dem di peyirka (sîcîl) wan de nivîsandî bimîne.

Ji sedema weynê xwe yê di fîlmê bi navê The Goatfather(Bav) ê di sala 1972an de hatiye kişandin, Rêvebiriya Oskarê biryar digre ku peykerokê zêr a xelata lîstikvanê herî baş bide Marlon Brando. Piştî beyankirina merasîma xelatan, roja ku dinya tev di nava bêsebriyê de li hêviya belavkirina peykeran e tê. Her kes li hêviyê dimîne ku ji cihê çirûskên ronahiyê şanî didin, Marlon Brando were xelata xwe bistîne. Lê pê re bûyereke ne dihat hişê ti kesî pêk tê. Nişteciyên Holywood ên li hêviya hatina Brando, dema li hemberî xwe nûnereke gelê berya sed salan ji aliyê bapîrên wan ve hatibûn qirkirin û tinekirin dibînin, mat dimînin. Marlon Brando bi lêvegerandina xelata Oskar, vedibeje ku ji bo protestokirina bêmafiyên di seranseriya dîroka çermesoran de li wana hatine kirin û îroj didomin vê xelate li wan vedigerîne û ji bo belavoka nivîsandiye bixwîne, jina çermesor a bi navê ‘Perîka Biçûk’ rêdike merasîma xelatê. Marlon Brando bi vê helwesta xwe, dibe kesê yekem ê xelata mirovê spî lêvedigerîne, lê belê tevî bi bertekiyeke mezin re rû bi rû dimîne jî, ji nû ve bi anîna rojevê ya bûyereke berya sed salan, hewl dide ku ruyê rast ê hovitiya bi serê gelê çermesor de hatiye şanî bide…

DESTPÊKIRINA SERPÊHATIYÊ

Parzemîna Amerîka heta 12ê Cotmeha 1492an welatekî li ser roj nediçû ava bû. Li ser van xakên berhemdar ên bi çemên bi coş hatibû dorpêçkirin, welatekî li ser xaka wê, mirovên şaristaniyên mezin ên ser ruyê erdê ava kirine, bê qirkirina xwezayê sûdgirtina jê fêr bûne, çek û şer nas nakin û nizanin kuştin çi ye dijiyan bû. Li gorî hesabên gumanî yên lêkolînêrên Amerîka, di dîroka Christopher Columbus (Krîstof Kolomb) lingê xwe avêtiye ser xaka giravên Antîl yên dihesiband ku giravên Hindê ne, gelheya tevahiya Amerîka di navbera sîh û pêncî milyonî de dihat guhertin. Krîstof Kolomb di rojaneya xwe ya di seranseriya gera xwe de digirt de, bêçekbûna nişteciyên destpêkê dîtiye diyar dike û wiha vedibêje: “Min şûrek şanî wana da, bi aliyê tûj ve girtin, destê xwe birîn.” Dîsa cîhangirê Amerîka dibêje: “Ji vana xizmetkarên baş derdikeve. Tenê bi pêncî zilamî mirov dikare stuyê vana tevan bitewîne û hemû tişta em dixwazin bi wana bike.” Krîstof Kolomb û serencparêzên ji kujêr, diz, çelpêr, û fenekan pêk dihatin, bi navê belavkirina navê xwedê û pîrozkirina xakên nenas a li ser navê keyitiya (kraltiya) Îspanya derketin ser parzemînê, çalakiya destpêkê kirin, ji kalanên wan kişandina şûrên xwe ya li hemberî çermesoran bû. Rêwitiya Kolomb ji bo kifşkirina xakên nû derketibû, zêdetir dişibiya seferên xaçdaran. Armanceke tenê ya Kolomb li parzemîna Amerîka hebû: Gihiştina dewlemendiyê; azwerî û xwesteka gavek berya gavekê, gihiştina madenên li Ewropa tine bûn.

ZÊRÊN BI XWÎNA NIŞTECIYAN HATIN ŞUŞTIN

Em bi hev re rojane ya gerê ya Krîstof Kolomb a hevdîtina wî ya destpêkê bi çermesoran re ku heftê û pênc caran peyva ‘zêr’ te de derbas dibe, bixwînin:

‘Jin jî tevlê hemû wek çawa ji dayik dibin, wiha tazî bûn. Ciwan bûn. Yek ji wan jî ne di ser sîhî re bûn. Laşên wan ên bi tenduristî û teşeyî hebûn. Ruyên wan pir xweşik bûn. Porên wan şayik, spehî û weke dûvê hespê gurr bûn. Çavên wan bi rengê tarî û girs bûn. Rehnên wan rast û dirêj, zikên wan bê rûn û bedew bûn.’ Wekî tê dîtin Kolomb wekî bazirganekî li sûka hêsîran bigere çavdêriyê dike. Tiştên nişteciyên parzemînê qasî derfetên xwe bi riza dilê xwe dan Îspanyoliyan, têra wana nekirin. Pirahiya nişteciyan lawaz bûn. Tişta zêdeyî ya pêdivî pê dibihîstin û bi kotekî dihilberandin zêdetir di destê xwe de nedigirtin. Qûtê mehane têra wana dikir tenê xwarina rojekê ya leşkerên Îspanyolî bû. Destpêkê nişteciyan Îspanyolî wekî mirovên pir baş zen kiribûn. Lê bi derbasbûna rojan re di dîtina van a bê nûnerên hovitiyeke çawane de zahmetî nekişandin. Nişteciyan bi revandina çiyê ya zarokên xwe, jinên xwe û malên xwe rêka veşartinê girtin. Xirîstiyanan bi sîle, buks û daran li gel didan. Bûyer bi destavêtina jina begekî gund a bidest xistine ji zîvanê derketin. Piştî van bûyeran niştecih jî bi hilgirtina tîr û kevanan dest bi xwebiçekirinê dikin. Qirkirin û xwînrijandin vedigre tevahiya beravên Amerîka Navîn. Xiristiyan diketin gundan, bê ku bêjin zêç û zar, pîr, avis ango jina nûzayî, weke gurên bikevin nava berxên xwe xistine axuran, zikê qurbanên xwe didirandin, qet qet dikirin. Heta di navbera xwe de diketin miçilgeya bê kî dikare bi derbeke kêrê re mirovekî/ê di nêvî re bike du qet ango bi avêtina rimekê tenê serê wê/î jê veke ango roviyên wî/ê birijîne erdê. Pitik (zarokên nû jidayik bûne) ên şîrê dayika xwe dimêtên yek bi yek kom dikirin, bi lingên wan digirtin û serê wana li keviran didan, hinek ji wan jî ji bilindahiyan diavêtin nava çem û di hovitiyê de sînor nedinasîn. Nişteciyên digirtin bi daran ve girê didan, bi komikî didan ser agir û ji bo qirkirinên wan bigihêjin gundên din jî destê yên sax diman jêdikirin û dixwestin gundiyên din jî ji hovitiyê agahdar bibin. Begên gundan ên digirtin jî datanîn ser darên weke tevnê danîne ser hev û binê wê didan ber agir û wiha zindî ew disotin. Ev taximê bê kar, bê hêz ên çelpêr ên ji Îspanya hatibûn, bi taybetî wekî li Îspanya ji nava mirovên xerab hatibûn hilbijartin û anîbûn wê derê bûn. Bi derbasbûna rojan niştecî bi reva aliyên daristanî yên parzemînê li rêkên xweveşartinê geriyabin jî, Îspanyolî ji bo dîtina van sa û tajî bi xwedî kirin. Lawirên dirêr ên bi rojan birçî dihiştin, ji bo parçekirina nişteciyan bikar anîn. Ev lawir dema çav li nişteciyekî diketin, di wê bêhnê de ew ji hev qet qetî dikirin. Êdî di nava Îspanyoliyan de parçekirina nişteciyan ji aliyê sayên xwe ve bibû weke werzîşekê. Bartolome De Las Casas ê ew roj bi çavên xwe dîtine binêrin bê di vê derbarê de çi dibêje: ‘Îspanyolî ji bo van sayan bi xwedî bikin, gelek nişteciyên bi zencîran girê dane ku weke keriyê berazan dimeşiyan dikuştin û dikanên qesabiyê yên lê goştê mirovan dihatin firotin ên ji gel re vekirî bi kar dianîn. Ji hev re digotin; ‘Çarîkek ji laşê vî zilamê rezîl bide ku heta ez yekî din bikujim zikê sayên xwe têr bikim’. Wekî di derbarê çariyeke berazekî yan miyekê de bikin, wiha bazar dikirin. Hinek bi sayên xwe ve diçûn nêçîrê. Dema vedigeriyan ji wana dipirsîn bê nêçîr çawa derbas bûye. Wê demê wiha bersiv didan: ‘Pir baş derbas bû. Bi sayên xwe ve min pazdeh-bîst nişteciyê rezîl kuştin’. Dema şer bi dawî dibûn û hemû mêrên niştecî dihatin kuştin, wekî gelemperî çêdibe, li paş, naşiyên ciwan, jin û keçên biçûk diman. Xiristiyanan ew di nava xwe de par vedikirin. Koleyên mêr ên niştecî di madenên herî grîng ên parzemîna Amerîka de, di ocaxên madenan de hatin xebitandin. Jin jî ji bo erdan cot bikin di erd û çewlikan de bi cih kirin. Şîrê di pêsêrên jinên nûzayî de ji bêxwedîbûnê ziwa bûn. Jinên şîrê wana ziwa bûn, zarokên wan jî di demeke kin de ji birçîmayînê mirin. Ji ruyê Îspanyoliyên jin û mêr ji hev veqetandin, gelheya çermesoran kêm bû. Ji westandin û birçîbûnê jin û zilaman yek bi yek dest bi mirinê kirin. Nişteciyên reviyabûn çiyan ketibûn rewşeke, ji tirsan re nizanîbûn çi bikin. Gelek nişteciyên ketin nava bêhêvîbûnê tev li zêç û zaroyên xwe dest bi xwedardakirinê kirin. Ji bo ji hovitiya Îspanyoliyan birevin dest bi xwekuştinê kirin.’

NIFŞEK HAT QIRKIRIN

Îroj li Perûyê neh milyonê ji gelheya pazdeh milyon û nîvê, li Ekwadorê şeş milyon û nîvê wê, li Bolîvya sê milyon û nîvê ji çar milyon û nîvê ji gelheya Înka ne. Li Guetamala jî çar milyon ê ji şeş milyonî çermesorên Maya ne. Li Meksîka ya xwediyê gelheyeke şêst milyonî ye deh milyon Maya û Astek, li Şîlî ya xwediyê deh milyon gelheyê ye jî, şeş sed hezar Înka dijîn. Tevî li Dewletên Yekbûyî yên Amerîka (DYA) û Kanada koka wan hatiye qedandin jî, li tevahiya parzemîna Amerîkayê kêm zêde çel milyon çermesor hene. Bi taybetî rêbazên perwerdeya taybet ên Dewletên Yekbûyî yên Amerîka ji bo pêkanîna veguhertina bingehîn a civakên çermesor hene. DYA ji bo çermesoran destpêkê dibistanên wana bikaribin bikin xiristiyan vedikin. Ji destpêka salên 1500î ve, destpêkê li Vîrjinya, ji bo Amerîkîkirina nişteciyan, gelek dibistan tên vekirin. Mirovê spî yê têdigihêje ku bi zordariya perwerdeya Rojavayî nikare nişteciyan veguherîne, wekî her dem serî li hêzê û li fen û fûtan dide.

DAWIYA COLUMBUS

Krîstof Kolomb ê di salên 1493, 1498 û 1502an de li ser Amerîka sefer saz kirin, her carê dema bi kêmek Çermesor, tûtî û kêmek zêr re vedigeriya ew, weke ‘Amîralê Mêşan’ bi nav dikirin… di 20ê Gulana 1506an de, jiyana xwe ji dest dide. Piştî mirina wî tabûta wî derdikeve rêwingtiyê. Hestiyên Kolomb ên li Valladolîd tên binaxkirin, ji wir di salên navbera 1509-1514an de dibin goristana Kartauser a bajarê Kuevas ê li nêzî Sevîlla. Bi hatina sala 1527an de, hestiyên kolomb careke din derdikevin rêwingtiya çar caran di saxiya xwe de derketibûyê. Hestiyên cîhangirê Amerîka Atlantîkê derbas dikin û tînin binoliya Katedrala Santa Domîngo. Bi sedema parastina ji artêşa Fransa, tabûta ji wê derê jî tê derxistin, di sala 1795an de bar dikin Hawana ya paytexta Kubayê. Di sala 1899an de jî careke din Atlantîk tê derbaskirin û hestiyên Krîstof Kolomb li bin pê yên peykerekî li Sevîla li ser bîranîna wî hatiye danîn, binerd dikin. Papa Piusê heyranê Kolombo ye, ji bo ji aliyê dêrê ve weke buhiştî were beyankirin, di sala 1866an de serlêdanê dike. Ji dadgeha dêrê tenê dengek erênî derdikeve û pêşniyara Papa tê lêvegerîn.

NÊÇÎRVANÊN MIROVAN ÊN ROJAVAYÊ WEHŞÎ

Ji cihê Kolomb nîvçe hêla de, Îspanyolî, Frensî Îngilîz, Elman diherikin parzemîna nû. Hemû bi çavsorî bi xeyalên dewlemendbûnê dişewitin û tên. Tişta bala van mirovên ewqase rêk didin ber çavê xwe dikişîne çi ye? Bê guman zêr ê di hemû rûpelên rojaneya Kolomb de navê wî derbas dibe ye. Belê, Amerîka Navîn, a Başûr û pê re dor tê Bakurê Amerîka û Rojavayê Wehşî. Nêçîrên mirovan ên li van deran li ser hev tên destpêkirin jî, avê li yên Kolombo navexwin. Reîsên çermesor ên li Amerîka yek bi yek bi rêkên xapandinê dîl tên girtin û tên kuştin. Di straneke ji ser zimanê Kowboyan kêm nabe de wiha tê gotin: “Keyê qirdan Geronîmo tu li ku yî; dilê min ji birçiyan re li zengil dide; ger te bixwim tu çi dibêjî?” Kowboyên rêzikên Rojavayê Wehşî li ser çermesoran pêk tînin, bi ser de li ser wana stranan dinivîsînin.

Niha jî kurteserpêhatiyên çend serokên çermesoran.

GERONÎMO

Geronîmoyê li ber çavkaniya robarê bi navê Geronomî Gîla jidayik dibe, tevî hêviyeke wî ya serokbûnê tineye jî bûyer wî ber bi rêberbûnê ve didehfînin. Geronîmoyê bi gelê gund re ji bo kirînê dadikeve bajêr, dema vedigere bi qirkirineke ku jina wî, sê zarokên wî û dayika wî jî di navê de ne re rû bi rû tê. Hukûmeta Dewletên Yekbûyî yên Amerîka (DYA) û hukûmeta Meksîka di navbera xwe de hevpeymanekê saz dikin. Li gorî vê hevpeymanê, Meksîkî û DYAyî yên bi pey Apaçiyan dikevên bê ji hev bipirsin wê bikaribin sînor derbas bikin û serokê bi nav û deng ê Apaçiyan Geronîmo bigrin. Apaçî dema him bi Meksîka, him bi DYA re şer dikin, wê pêwîst bimana bi dijminekî din re jî şer bikrana ku ew jî rojnamevanên ew dixistin şûna wehşî û barbaran bûn. Di nûçeyên di rojnameyan de derdiketin de, qala gundên dihatin şewitandin, çermesorên dihatin koçberkirin, kuştin û îşkencekirin nedihat kirin, berûvajî lehengiyên leşkerên çermesor qir dikirin vedigotin. Dema peymana aştiyê ya di navbera General Crook ê ji aliyê çermesoran ve navê Gur lê hatibû kirin û Geronîmo de sala xwe dadigre li herêmê ne dijwarî, ne jî talan tê dîtin. Lê qêrên şer ên rojnamevanan digihê pîvanên derveyî aqilan. Li ser bangewaziyan hukûmet generalê bi çermesoran re peyman çêkiriye ji erkdariyê digre û li cihê wî Nelson Miles ê alîgirê şer bicih dike û şer destpê dike. Geronîmoyê dilê wî qirkirin û revan hilnagire, teslîm dibe. Tevî dardakirina wî tê hêvîkirin, wî azad dihêlin. Geronîmoyê tawana wî tenê parastina can û malê xwe ye, di sala 1909ê de jiyana xwe ji dest dide.

MANGAS

Rêberê Apaçiyan Mangas ê li hemberî çermespiyan şerê azadiyê dide, tevî temenê xweyê zêdeyî heftê salî, qasî şervanên ciwan jê bihesûdin, bi hostayî li hespê siwar dibe. Mangas ango ‘Zenda Sor’ di sala 1863an de ji bo rawestandina xwînê, bi hevdîtina aştiyê ya bi zilamê spî re qayil dibe. Mangasê derdikeve ser rêka wargeha leşkeran, ji ber ku şervanên wî napejirînin bi tena xwe biçe, pazdeh zilamên wî didin kêleka wî. Dema Apaçî digihêjin wargehê, zilamên spî ji bo Mangas bistînin, tên gel wana. Lê şervan dibêjin heta paçê spî yê nîşaneya aştiyê dike bi darê wargehê venekin, wê rêberê xwe rênekin. Al tê kişandin, lê bi paşdevegerîna pazdeh şervanan re, leşkerên li pey deviyan xwe veşartine Mangas rehîn digrin. Hevdîtina rêberê Apaçiyan ê tînin Kela McLean bi General West re, madenkar Danîel Conner wiha vedibêje: “General meşiya cihê Mangas lê girtî bû. Li hemberî rêberê pîr ê di navbera leşkeran de weke peykerekî radiwestiya, General weke cûceyekî mabû.” Danîel Connerê wê şevê nobedar bû, bûyerên bibû şahidên wana jî zêdetir bûn. Connerê dibîne ku leşker hinek tiştan bi serê Mangas de tînin, dema di qorziyeke tarî de bûyeran dişopîne ji mirovbûna xwe dide ber şermê. Leşker singoyên xwe yên li ser agir sor kirine, digihînin ling û rehnê rêberê pîr. Dema Mangas dibêje ku ne zarokekî lîstikê bileyizeye jî, leşker tevahiya guleyên di tifingên xwe de direşînin ser laşê wî. Fermana General West ê gotiye, ‘Ez sibê wî mirî dixwazim’ hatiye bicihanîn. Leşker guleyên di tebanceyên xwe de jî vala dikin ser laşê mirî yê rêberê Apaçiyan yê tawana wî tenê tevlêbûna civîna aştiyê bû. Dema leşkerek çermê serê Mangas dikevilîne, yekî din ji bo bifroşe pisporê … serê wî jêdike û di ava dikele de diheşînin. Laşê bê serî yê Zenda Sor ê ji destpêka şer ve dixwest aştiyê himbêz bike, diavêjin çalekê û piştî kuştina bi hezaran çermesoran, raporê li hemberî meqamên fermî saz dikin, dibêjin: “Dema hewl dida bireve hat lêdan” weke çermesorên din ku digotin di revê de hatin lêdan…

HESPÊ ŞÊT Ê RÊBERÊ ÇEYENAN

Rêberekî din ê şervanan ê bûye efsane jî, bi gotina xwe ya dibêje, “Xaka gel nayê firotin”, Hespê Şêt ê berxwedanvanê Siouks ê li dijî firotina Girên Reş a zilamên spî derdikeve ye. Hespê Şêt ê navê wî yê esasî ‘Tashunka Witko’ ye di 23ê Îlona 1875an de ji rêberên çermesoran ên ji bo xakên xwe bifroşin li kela Robînson kom bûne re, bi gotina, “Rêberê yekem ê Girên Reş bifroşe ezê li vê derê bikujim”, agahiyê rêdike. Yê vê agahiya planên rêberên çermesoran ên dixwazin xakên xwe bifroşin serûbin dike tîne, mirovê Hespê Şêt pê bawer dike, Zilamê Hûtê Biçûk e. Li ser xerabûna peymanê, nişteciyên Siouks ên di civînê de xwepêşandanên kêfxweşiyê lidar dixin. Çermespiyên nikarin xakên çermesoran bi pereyan bistînin, wekî her dem dest bi qirkirineke nû dikin. Destpêkê xelatê ji bo serê Gayê Rûniştî û Hespê Şêt ê karê kirînê asteng kirine datînin. Mal û erdên gel tên talankirin. Di 17ê Hezîrana 1876an de Hespê Şêt, li hemberî leşkeran serkeftineke mezin bi dest dixe. Çermespî dixwazin nişteciyên ji şer serkeftî derketine ji hev veqetînin. Hespê Şêt ji bo kesên çûne Waşîngtonê bi Bavê Mezin ê weke Serokê DYA bi nav dikir re hevdîtinê çêbikin re digot, ‘bi awayekî qelewbûyî û sistbûyî vegeriyane’ û hemû vexwandinên çermespiyan li wan vedigerand. Lê gelek rêberên guh nedan banga Hespê Şêt, bi zilamê spî re hev dibînin û xakên xwe difiroşin. Hespê Şêt li ber firotina rûmetên xwe yên zilamên wî yên li hemberî tayebtîkirinê li ber xwe didan dikeve û zilamên pê re dilsoz kom dike û dest bi rêxistinkirina berxwedaneke nû dike. Lê leşker Hespê Şêt li gel dostekî wî yê kevin, ‘Yê Serê Wî Digihê Ewran’ digrin. Dema tînin kela Robînson, ji aliyê çermesorekî zilamê spî ew kiriye tê pêşwazîkirin. Ev kes ji ‘Zilamê Hûtê Biçûk’ ê di dema civîna li ser firotina Girên Reş de nûnertiya Hespê Şêt kiriye zêdetir ne kesek bû. Hespê Şêt ê dixwaze bireve, Zilamê Hûtê Biçûk xwe diavêje ser û nahêle. Leşkerekî li bayê bezê tê, singoya xwe di zikê Hespê Şêt ê Zilamê Hûtê Biçûk ew girtiye re radike. Derdixe, careke din, careke din tê radike, heta singo dişikê. Bi sedan derbeyên singoyên ji sînga xwe dixwe bê can li erdê dirêj dibe. Hespê Şêt ê di roja 5ê Îlona 1876an de tê kuştin di sîh û pênc saliya xwe de, di nava çermesoran de dibe efsaneyek.

QIRKIRINA LIONÊ

Roja 28ê Mijdara 1864an, Serheng (Mîralayî) Chivîngton ê bi nêzî hezar leşkerî ji kelê derdikeve, bi vebirî ferman sitendibû ku çi dibe bila bibe divîbû çermesoran helak bikin. Leşkerên berê xwe dan êlên Çeyen (Cheyenne) û Arafiyan(Araphe), nişteciyê destpêkê tê wana pêşwazî bike bi guleyên xwe li erdê dirêj dikin. Pêşketinan ji cotkarê bi mirinê gef lê tê xwarin ku cihê çermesoran şanî bide, Robert Bent guhdarî bikin: “Dema em baş nêzî wargehê bûn, min berbabûna ala Amerîkî dît. Min gotina rêberê çermesoran Dista Reş a ji gelê li derdora wî kom dibe re dibêje, ‘li derûdora ala çermesoran rawestin’ bihîst. Bi rastî jî jin, zilam, zarok li derûdora alê kom bibûn. Di navbera çermesoran û me de çel pêncî metre hebûn. Di wê demê de pê re min hilbûna aleke spî jî dît. Ev her du al jî wiha li holê, li ber çav bûn ku nedîtina wana ne mumkun bû. Leşkeran bi carekê re guleyên di tifingên xwe de vala kirin ser çermesorên bê çek. Hinek mêr ji bo çekên xwe hilgirin ketin konên xwe. Guman dikim hemû qasî şeş sed kesî bûn. Lê di nava vana de qasî sîh û pênc kesan şervan û qasî wan jî pîremêr hebûn. Zilamên din çûbûn dûrî wargehê, nêçîrê bikin.” Serheng Chivington di rapora xwe ya fermî ya piştî qirkirinê daye de, mirina neh leşkeran û tinekirina çar sed, pênc sed nişteciyan dinivîsîne. Em rastiyê dîsa ji şahidê bûyerê Robert Bent fêr dibin: “Çavê min li jineke ji ber birîna lingê xwe li erdê dirêj bûye ket. Yek ji leşkeran şûrê xwe kişand û hat gel jinê. Jin ji bo xwe biparêze milê xwe rakir, lê leşker bi şûrê xwe lê da û milê wê birî. Vê carê milê xwe yê din rakir, leşker bi şûrê xwe ew jî jêkir. Pişt re bê kuştin di wî halî de hişt û çû. Li gund kesên çermespî yên bi jineke çermesor re şû kirine û li gel wan diman ku ji wan re digotin ‘Sqûaw’ jî hebûn. Lê dawiya wan jî cuda nabe. Qasî sîh çel sqûawan ji bo parastinê xwe xistibûn kortalekê. Paçek spî yê li serê darekî pêçayî dabûn destê keçeke şeş salî û rêkirin holê; rebena keçê hîn çend gav avêtibûn ku bi guleyek di eniya wê re dikeve laşê wê, ket erdê. Pişt re hemû sqûawên di wê kortê de û yên li der ve tev tên kuştin. Sqûaw berxwedaneke biçûk jî şanî nadin. Hemû miriyên min dîtin, çermê serê wana kevilandibûn. Jineke sqûaw a zikê wê di nêvî re qelaştibûn, bi zaroka xwe ya hîn ne zaye re li erdê radiket.” Gotinên Robert Bent, zabit (teymen) James Conner jî rast dike: “Roja din dema li qada şer geriyam, li miriyekî tenê yê zilam, jin an zarokên çermê serê wana nehatibû kevilandin rast nehatim. Laşê gelekan li rastî îşkenceyên herî dijwar hatibûn. Libatên zayendî yên zilam, jin û zarokan hatibûn jêkirin. Di qirkirina Dista Reş jê filitî de, jin û zarok 133 çermesor hatin kuştin. Pişt re di qirkirina Wounded Knee de jî 300 çermesor bi qewlê wê peymana aştiyê çêbibe, hatin bêçekirin û qirkirin…

YÊN DI WARGEHÊN KOMKIRINÊ DE TÊN TINEKIRIN

Rojavaya Şareza ya dixwaze bi dîroka xwe ya borî pesne xwe vede, wê avabûna dîroka xwe ya bi xwîn û rondikên çavan her dem bibîne. Çermesorên yek bi yek xaka wana ji dest hatin girtin, di wargehên komkirinê de ji bo şerezakirinê dest bi derbaskirina di perwerdeyê re dikin. Ji bo xwarina çermesorên di wargehan de hatine komkirin peyde bikin, bi gelek kesan re peyvname tên çêkirin. Li ser xwarinên tînin mohra ‘nikare were bikaranîn’ hebe jî, li ser çermesoran belav dikin. Di rêzkirina mirina ji sedema jehrîketina ji xwarinê de, zarok rêza yekemînbûnê ti caran ji dest bernadin. Di şevên sar ên zivistanê de ji bo xwe germ bikin, li ser wana betaniyeyan belav dikin. Pişt re li wargehan nesaxiyên vegirtinê yên weke jana zirav, sorik, duşaxe peyde dibin. Zilamê spî ji sedema berê çima li ser rêkên kuştina bê şer nehiziriye xemgînî dibe. Têdigihêje ku bi guleyekê tenê dikarîbû çermesorek bihata kuştin, lê bi betaniyên bi mîkrob qirkirina bi hezaran hêsantir e. Çermesor pêwîst bûn dev ji cilên xwe yên netewî berdin û ‘cilên şarezayiyê’ li xwe bikin. Wekî din divîbû her zilamê çermesor porê xwe kin bibire. Ji bo çermesorekî bi porê xwe fêz digirt, ev heta dawî pêkanîneke rûmetşikandinê bû. Lê ji bo ku kesekî wana bixe şûna mirovan tinebû, ji bo çermespiyan wateya vê yekê tinebû. Zilamê spî bi çermesoran re qasî çar sed hevpeymanan çêdike. Di rûpelên van hevpeymanên bi tevahî ji aliyê çermespiyan ve hatin xerakirin de wiha dinivîsîne: “Heta robar herak be, roj li jorê biriqandî be û giya şîn be ev xak yên we ne û destûra we tinebe ne dikarin ji destê we werin girtin, ne jî werin firotin.”

Û NIHA

Pevçûnên azadiyê yên çermesoran di salên pey de jî didomin. Di sala 1975an de, di lîsteya FBI ya ‘kesên divên werin tinekirin’ de, rêberê tevgera çermesoran ê roja me Leonard Peltîer bi rik û dokumanên sexte digrin bin çav. Ji bo Peîterê bi çalakiyeke xefikî ya FBI ku li ser rêberên kêmenetewan pêk tîne, bi sizaya heta dawiya temenê xwe tê sizakirin, tevî hemû çermesor dest bi çalakiyan dikin jî, ji ber ku lobiyeke wan a bi bandor nîne, dengê wana her gav qels dimîne. Rêvebiriya DYA jî ji bo çermesoran bîne rewşeke bêzar (pasîf), kirina tişta ji dest tê didomîne. Hukûmeta li welêt, destûra vekirina qumarxanê û lîstinê dide çermesoran, ji bo di navbera wan de vexwarin û zinê (zîna) li pêş bikeve jî bi sitendina tedbîrên pêşîn, bi awayekî bi domandina polîtîkayên xwe yên hilandinê, li gorî xwe nijadeke xetar dibîne, bêzar dike…

***

Pêşkêş û werger

Hesen Huseyîn Denîz

çapkirin