LKOLNEK LI SER ANDA ME

Hesen Huseyin Deniz

 

Bi rast li hember dijberiya zarok li hember dayika xwe d mirov nema dizane i bje i binivsne! Tev dizane bi mtina r psrn v dayik, di hembza v dayik de mezin bye j, roj bye xwenenasek ku bi kr xenceran bi snga dayika xwe ketiye.

Dema ez li ser xaka Mezopotamya digerim rewa v xak gel li ser v xak dij dibnim bi zulimdarn li ser v xak v gel bne desthilatdar re r bi r tm, ev ibandin di cih de t bra min. awa ku li hember gel Fenkey bbextiyeke mezin li ber av chan dimee, li welat me j xwnxwariyeke pirr mezin li ser gel me xaka me bi roj ev didome.

Lubnan t bombebarandin, Kurdistan t ewitandin l qet mirovah myeke ten y la xwe nalebitne. Ji xwe welatn serdest di nava xwe de lihevhatineke erkirin ji ber ve pk anne derfetn xwe yn raghandin j di v war de bikar tnin. L ne ten ew; mirovahiyeke v chan heye! T de qenc xerab tevlihev bin j, ima ev mirovah bdeng dimne? Ma ne balk e?

Piek xaka Kurdistan li Bar welt kmek azad bye, neyar tev bi avnebar r dikin ser. Komara slam ya ran bi top tifingn xwe her roj destdirjiya v xak dike, mirovan dikuje, xak bombebaran dike v yek bi alkariya Komara Tirkiy dike. Dema pirsgirka Kurdan t hol pvann ol j diavjin klekek dirann xwe yn dagirker xwnmij tj dikin. Komara slam ya ran hem nakokiyn xwe yn bi Komara xwnxwar a Tirkiy re daniye aliyek li ser qirkirina kurdan p re hevalbend ango tifaq daniye.

Li gor wan div Kurdistan qet nebe, div Kurd li ruy chan azad nebin, div ziman kurdan ney bikarann, div bi kurd nivsandin axaftin nebe. Div kurdek ku bikaribe bij ten bi koletiya ji wana re ango bibe jina wan karibe bij, wek din maf jiyan ji Kurd re tinebe. Bi sedsalan e v poltka pkann li ser me kurdan dimenin. Bi tkona azadiya gel kurd a buhay deh hezaran ehd, birndar, kober, zindan, kence, qirbn, surgon malwran asta welatparz tghitina jiyana azad a gel me ghitiy li her ar parey welat andeke berxwedan, azadxwaz nepejirandina jiyana kolet derxistiye hol ku hrsa neyaran tev li hember v ye.

Ew ji xwe re koley Alawere, dalawere Kurd Memet nobete! dixwazin. Ew ji xwe re kurd b guh, b dev, b av, b ziman, b dil b nams dixwazin! Ew ji xwe re kurd xwe, rastiya xwe hebna xwe nkar bike biibe wana dixwazin. Dema dibnin ku kurdn wiha km dibin Kurd d naxwazin wiha bibin, hrs dibin, dn har dibin r ser kurdan dikin. Pirsgirka Lubnan ku bingeh xwe ji hebna gel Flstn digire j bi v awah ye. Gel Flstn dixwaze li ser xaka xwe azad bij. Dibjin, Na, lla div tu di bin bandora cihyan de b! ima? Ji ber ku Cih hzn sermayedarn desthilatdarn chan pk re ne. Ji Kurdan re j dibjin, lla hn koley Tirkan bin! ima? Ji ber ku Komara Tirk malvaniya v sermayedariya desthilatdar li rojhilata navn dike. Hinek berjewendiya Amerka li Rojhilata Navn derfeteke bik a hilmsitendin ji kurdn Bar Kurdistan re vekir, her roj Tirk ji milek ve ran ji milek ve dirann xwe qj dikin destdirjiyan li pey hev pev re dikin. Li Flstn j kmek dewletbn li p ket av wana bar neb, dsa tar mar kirin. Pirsgirka Iraq ji xwe li ber av e; hn gola xwn ye ku i li k raweste ne diyar e.

Diyar e fermaneke sermayedar desthilatdaran li ser Rojhilata Navn, Mezopotamya heye. Siparteka wan a ji bo Rojhilata Navn j ev e; yan hn li gor me bijn, ji bo me bijn, ango em maf jiyan nadin we. Yan hn ji me re kolet xulamtiy bikin an j em ji bo we kutin ewitandin rewa bibnin.

Bel bi v gotin kirina li ser v gotin Kurdistan, Iraq tevahiya xaka Mezopotamya t wrankirin. Agir lekern Tirk berdan daristann iyay Cd h j kezeba me disotne! Ew mirovahiya ji bo qirbna kzik, kurmik an ksoyek li av axn welat xwe qiyamet radikin, gelo kzik, kurmik ksoyn li xaka Cd tn sotin jne can in? Ew mirovahiya dema agir ji ber xwe ve bi daristann welat wana dikeve qiyamet radikin, gelo darn iyayn Kurdistan j ne nat ne?

Gelo mirovahiy efsaneya Nuh pximber ji br kiriye ku li dar bern v iyay xwed dernakeve? Gelo mirovah droka zayna xwe ji br kiriye ku li wrankirina aristaniya Mezopotamya xweddernakeve?

Mirovahiy cara yekem li ser xaka Mezopotamya avn xwe li chan vekiriye, cara yekem li ser v xak bye mirov, cara yekem li ser v xak bye xwediy and, edeb exlaq.

Dibe ku mirovahiya di bin bandora sermayedar desthilatdariy de ji nirxn xwe dr ketibin ev drok prozbna xaka Mezopotamya ji br kiribin. L km be j beeke mirovahiya azadiy ji sermayedariy rmettir digire ev drok ev prozbn ji br nekiriye berxwedana li hember zulm zordariya li ser xaka Mezopotamya Rojhilata Navn v rastiy dide diyarkirin.

Ji bo zarokn dayika xwe nas nakin, ji br kirine ku di kjan derg de hatine hejandin, tama r ji psra Kurdistan mtine ji br kirine pwst heye ku mirov careke din v drok anda li ser v drok hatiye afirandin bi kinah bne bra wana. Ew pewst e li dayika xwe derga xwe vegerin, ger l venegerin wek bjiyek herdem di drok de w bi guman werin brann dema zarokek rhelal derkeve w bi xwedderketina li derga xwe hesab drok ji wan rheraman bipirse.

Pwst e mirovah ba zanibe ku gel kurd dervey azadiy titek naxwaze. Dixwaze, li ser xaka xwe, di nava jiyaneke azad de, bi ziman dayika xwe and, wje hunera xwe azad pve bibe bi mirovahiy re di nava atiy de, bi rzdariyeke beramber li hember nirxn xwe jiyan bike. Ger hn v maf li Kurdan zde dibnin, w dem maf kurdan j heye xwe li hember we biparzin xwed li azadiya xwe, ziman xwe, and hunera xwe nirxn xwe derkevin. Ger hn maf tinekirin, nkarkirin qirkirina kurdan di xwe de dibnin, w dem w kurd j maf berxwedana li hember v zulm di xwe de bibnin.

Ger hn maf nasnekirin jibrkirina drok anda xaka Mezopotamya di xwe de dibnin, w dem maf zarokn Mezopotamya j heye ku v drok and biparzin, li p bixin bnin bra we:

- I -

1- Tgiha Mirov

Mirov heyneke civak ye. Mirov ji bo bikaribe jiyan bike, pdiviy bi mirovn din dibihse. Mirov ten dikare di nava civak de jiyan bike. Ger demeke dvdirj bi tena ser xwe bimne, ji asta t de ye w pa de bikeve. Ji bo v sedem j Mirov heyneke civak ye.

Mirov heyneke wiha ye ku him berheman diafirne, dike, him j xweza derdor li gor pdiviyn xwe diguherne. Mirov dihizire tita dihizire bi axaftin dide kesn li derdora xwe. Mirov plan xeyalan dike; anda mrat diafirne v yek wek mratek ji bo nivn pit xwe dihle. Bi v mrat j him drok dike, him j dibe heyneke arensa xwe bi xwe diyar dike.

Mirov destpk bi kar, xebat hilbern ji heynn din cuda dibe. Mirov wek ajalan (heywanan) bi xwarina titn amade yn di xwezay de, jiyan nake. Bervaj v, bi xebat hilbern, xwezaya t de dij, bi awayek ji pdiviyn w/w re bibe bersiv diguherne wiha jiyan dike.

Mirov di cewher watedariy de ji ajalan cuda dibe. Mirov dikare v cudahiya di navbera mirov ajalan de, wiha rave bike:

Her lebateke (organ) ajalan, li gor derdorek tee girtiye. L bel ti lebateke mirov li gor derdor tee nagre. Dema mirov lebateke ajalek bigre dest, ji w lebat, dikare derdora ew ajal t de jiyan dike binase. Dsa titn dixwe dijminn bi wana re r bi r ye j dikare ji lebatn w binase.

Mnak; teyr htirme ji bo cih safir(step), l qird (empanze) ji bo daristanan tee girtine. Bes dema mirov li la libatn mirovan binre, titek bi xwezay re bye yek nabne.

Mnak; dervey mirovan hem heynn di serdema qeay de bi m ango bi pir bn. Mirov di v dem de ne xwediy pireke ji sermay were parastin e. Ji v yek ev encam derdikeve:

Mirov jiyana xwe ne deyndar tevgera li gor mercn derdor ye. L bel mirov jiyana xwe deyndar taybetmendiyn mirov yn bi civak re derdor li gor pdiviyn xwe dide tevgerkirin e.

 

2 -Tgiha Mirovah

Mirovah; tgiheke vegotina tevahiya mirovan e. Tevahiya mirovn di demn ber de jiyan kirine, yn di dema me de jiyan dikin yn di demn p de w jiyan bikin, tev dikevin nava v tgih. Tgiha mirovah ji me re, tevahiya nirx taybetmendiyn mirov kirine mirov vedibje.

Mirovah, taybetmendiyeke hevbe e ku tevahiya mirovan parve dikin. Di hundir v tgeh de, qas aliyn cudabna ji hev a mirovan, aliyn bi hev re dibin yek j hene. Di navbera mirovan de nirx taybetmendiyn wek hezkar, pak, xweik, kirt, neba ba wana dibe reweke ji hev cuda. L, xwedbna gitiya van nirx taybetmendiyan j tgiha mirovahiy tne ser ziman. Ev tev nirx taybetmendiyn hevpar n mirovahiy ne; ji ber ku mirovah bi tevah qenc ango bi tevah xerab nabe. Mirovah kombna qenc xerabiy ye.

 

3- Di Pvena Mirov De Weyn Ked

Antropoloj wek axek zanist ku mirovan lkoln dike, t nasn. Di derbar bna mirov a cara yekem de lkolnan dike encaman j derdixe. Pirsa Mirov awa ji keriy ajalan veqetiyaye? dibersivne. Di encama lkolnan de derdixe hol ku mirov bi ked ji heynn din vediqete guhertina ber bi mirov ve jiyan dike. Mirov bi tkondayna li hember xwezay, bi kar xebata guhertina xwezay ya li gor pdiviyn xwe yn jiyan bi keda dest xwe afirandina berheman bye mirov ku ev tev hz didin mejiy w/w hz ji mejiy w/w digrin wiha hev li p dixin, diguhernin.

Dervey mirovan, tevahiya heynn din, xweza i bide wana bi w yek xwe tr dibnin. Mnak; teyrek laxur nahizire ku li cih lapkn xwe, kevirek heste bi kar bne got pare bike, yan j nafikire na la mir got teze ango birat bixwe. Ji ber v yek j her wek teyr maye her laxur maye. L mirov ne wiha ye; ji ber v j ji ajalan veqetiya ye bye mirov. Ji bo guhertina xwezay mirov alav(hacet/alet)an dike. kirina alavan bi keda mirov dibe mirov bi rka alavan dikare di xwezay de guhertinan bike bi van guhertinan j rka jiyan ji xwe re vedike. Bguman mirov destpk alav nekirine pit re li gor wan alavan kar nedtine. Bervaj v her ku karek hatiye piya w/w ji bo di w kar de bikaribe bi serkeve, pdiv bi kirina alavek dtiye. Bi kinah pdiviyn mirov n jiyan kar ji van pdiviyan derketiye, keda ji bo bi serxistina van karan hatiye rijandin mirov kiriye mirov.

 

4- Tgiha Mrat Hevbe

Mirov yekem ( destpk) di chan de dema dest bi berdewamkirina jiyana xwe dike, xwe di nava derfetn pir zor zahmet n jiyan de dibne. Mirov yekem ne xwediy lapkn bi kr nr bn, ne xwediy maslkeyn zora wehan bibe, ne j xwediy postek str bi pir e ku w ji sermay biparze. Mirov van lawaztiyn xwe, bi ramandina mejiy xwe, bi rijandina keda dest xwe bi diyarkirina jhatiniyn xwe derbas dike.

Mirov bi rijandina keda dest xwe bikaranna mejiy xwe dikarb alavan bike bi van alavan ajal deh tax j xurtir bi hztir bikuje ji xwe re bike xwarin post w li xwe bike ku xwe ji sermay biparze. Her mirovek av li mirov din ket, her mirovek alkar da mirov din, her mirovek alava kiriye nan mirov din da, her mirovek jhatiniya xwe li ser kar mirov/a berya xwe zde kir bi v awah di alavan de di rbazn jiyankirin de li p ketin.

Hi, zann karkirina mirov her roj bi mirov re hz xwesteka afirandina titn n li p dixist. Mirov her ku li p diket, xwesteka w/w ya naskirina xwezay j li p diket. Dixwest derdora xwe, cihn dr derdora xwe binase. Her ev dema xwe dirj dikir ber w/w diket ezmn, dixwest watey bide irayn di krahiya ezman b serber de pketne dsa dema dadiket ber behr, dixwest w ajaln t de dijn binase. Ev yek j mereqa frbn nasn p re li p dixist cih nikarb bi me xwe bighney dixwest bi xeyaln xwe bie wir.

Mirov kar, jiyan xeyaln xwe -ku di nava van kar xeyalan de qas pevn zahmetiyan, hezkirin xwe j hebn- xwest li ser latan, li ser dwarn ikeftn t de jiyan dike biresimne ku nivn pit w werin bizanibin i jiyan kiriye. Hinek mirov j bi alavn tj, ji xeyaln xwe dar kevirn nexand kirin dil ketin van berhemn xwe

Mirov destpk ji bo pdiviyn xwe gelek titn dikirin bi nezanbn li gor ceribandinan dikirin. Mnak: B ku zanibin ima dar li ser av dimne noq bin av nabe, ket li ber daran kirin bi wana ji cihek derbas cihek bn. Ji bo ghitina zanna v yek divb tecrubeyn bi hezaran mirovan kom ser hev bibaya ji bo v j bi hezarn salan derbas bibaya.

Mirov bi kombna zanistn hev bye mirov. Ji bo v, zanna mirov kombna zanna gitiya mirovahiy ye. Di chan de ji roja yekem heta roja me ti netewek bi tena ser xwe nehiziriye her tit bi tena ser xwe neafirandiye. Her niv mirov zanna xwe derbas niv bi pey xwe re b kiriye, her girse, her netew bi rka tkiliyn xwe yn bi girse yan netewa cnar xwe re tita dizanin ji wan girtiye tite dizane daye wana bi v awah bi dansitendina zann, li p ketine. Hem zanist, ol, and, huner nirxn mirov kirine mirov, tev, di encama hewildann gitiya mirovn ji roja yekem heta roja me jiyane de, kom ser hev bne. roj dema mirov qala asta zanista xwe, jhatiniya xwe, pketina xwe, hunera xwe dike; t zann ku ev t wateya qala kombna zanist, jhatin, pketin hunera gitiya mirovahiy dike. Mirov ji roja yekem heta roja me ev nirx tev ji yn pey xwe re mrate hit ku roj em ghitine v ast. Ger mratehitina mirovan tineba, roj mirovah j w tinebaya.

Ji gitiya mratn hevbe n mirovahiy re aristan t gotin ku ev j ji zanist, and wje, huner, nrnn mirov t.

 

- II -

 

TKILIYN CIVAK BI AND HUNER RE

 

1- Tgiha Civak

Ji derdora mirov l jiyan dike re civak t gotin.Yan civak ji mirovan pk t. Civakbna mirov di pvajoya peresendbna w/w ya destpk de bi berhemkariy destp dike. Mirov berheman dike, van berheman bi derdora xwe re parve dike, ev yek j w dibe civakbn her ku die bi yekbna li derdora nirxn hevbe n komikn mirovan bi derbasbna jiyaneke nitec re civakbn li p dikeve. Komn mirovan n tn cem hev bi afirandina alavan, bi zanist armanckirina xebateke hevbe bi himzayendn(hemcins) xwe re jiyankirina bi hev re, civak pk tnin. Mirov alavn karkirin bi awayeke zanist hevbe li derdora armanceke diyar pk tnin, ev yek wana tne cem hev, tkiliya wana bi hev re dike ji encama v kar ku bi hev re dikin, ji bo jiyankirina bi hev re berhemeke hevbe dedixin hol. Her iqas komikn mirovan bi zanist hatine cem hev j, t zann ku ev yek ji pwstiya peydekirina pdiviyn jiyan t. Mirov bi tena ser xwe li hember xweza jiyan, lewazbna xwe dibne ji bo derbaskirina v lawazbn, rka bihzbn di hatina gel hev de dibne. Hatina gel hev a li ser armancek j, bi awayek xwezay mirovan ber bi civakbn ve dibe. Di v yek de bicihbn ango nitecih weyneke girng dileyze. Yan civakbn bi derbasbna aristaniy destpdike her ku aristan li p dikeve asta civakbn j p de die.

 

2- Tkiliya Di Navbera Civak and De

Her civakek xwediy yektiyeke and ya hevbe e. Ev yektiya and, nasnameya and ya w civak tne hol. Nasnameya and bi ziman jiyaneke xwed war li p dikeve. Nasnameya civak j, nasnameya ku di gelbna civak de mirov (ango kes) civak bi dest dixe ye.

Nasnameya and van grngiyan hildigre nava xwe: Jiyankirina li ser heman xak, axaftina bi heman ziman, xwedbna heman kevneop ango irf adetan, li hember jiyankirina xwe nexweiyan xwedbna giyaneke hevpar, kombna li derdora heman nirxn folklor, ji vana tevan tam sitendin. Ger di civakan de nasnameya and ya hevbe nebba, w drokeke wan a kombna xerab baiy j nebba. W dem bi hev re li ser mijarek gengekirin nivsandin j nedib.

Nirxn hevbe n mirovan di yek aheng de digre yektiya wan dike ziman, folklor, nirxn gel-yn netew, nirxn wek ol, mezhep hwd. in. bi v sedem bna nirxn netew bi carek re derneketiye hol. Mirov ji bo berdewamkirina jiyana xwe ya civaka t de dij, li hember xwezay di er hilbern de ji pirsgirkn bi wana re r bi r maye, ji pvenn jiyan kiriye bi bandor bye bandora xwe li ser wana kiriye bi v away nasnameya and afirandiye li p xistiye.

 

3- Tkiliya Di Navbera Civak Huner De

Huner; bi sdgirtina ji alavn di xwezay de, hest, raman tghitinn mirov bi awayek bang giyana mirov bike vegotin ravekirin e. Huner, li ser pvenn ramyar, civak, abor and dibe bi p ve die. Pergala her bingehn a ravekirin vegotina huner, ziman e. Ziman ji bo derxistina derve ya nrna mirov alavek her grng e ku di kirina huner de j v weyn dileyize. Di cvakbn de di pvena civak de huner xwediy weyneke devjnayberdan e. Mirov dema bi poltka zann pirsgirkn li hember xwezay nikarin tam areser bikin, ser li huner didin. Huner rasterast bang giyan areniya mirov dike. Xwezaya mirov ten ji zann pzey(madde) pk nehatiye; qas w, ji hest areniy pk t. Bi v sedem di giyana mirov de cih bi xebatn rasterast nay dagirtin, bi xebatn huner tn trkirin. Bi v sedem trbna ji dmeneke xweik bi avn xwe, ji helbest an straneke xwe bi guhn xwe, ji destan, roman an axaftineke xwe balk bi xwendina xwe bigre, ji rasterast rbirmayna wan titan bhtir dikare bi bandor be ev j wek huner t binavkirin.

awa ku anda Gel Kurd - di nava v and de hunera Gel Kurd- di rastiy de xwediy drokek ji destpka bicihbna mirov heta roja me ye bi v yek kombneke gelek mezin di xwe de kiriye, ewqas j bi tinekirinan re r bi r maye. anda Kurd, di seranseriya drok de ewqas li hember r, talan qedexekirinan rast hatiye ku derfet nedtiye pketina pwst jiyan bike. anda Gel Kurd iqas bi r talankariy re rbir hatibe, ji v yek para her zde j ji ber ku pir dewlemend e, huner girtiye. Dagirker desthilatdarn Kurdistan bi talankeriya and hunera Gel Kurd xwestine w b tama aren bihlin, wiha ziwa bikin ji rehn w biqetnin. Heta demek di v war de gavn berav j avtin, l bel bi destpkirina Tkona Azad Rizgariya Kel Kurd wek filitandina hem nirxn netew ji dest dagirker desthilatdaran, di war and huner de j filitandinek dest p kir. Gel derfeta careke din jiyankirin xwedlderketina and hunera xwe dt. Km km qas ronesansek di v war de xwedlderketina and hunera xwe jiyan kir h j jiyan dike.

 

4- Civak Exlaq

Civak ji bo bikaribe bi asay hem mirovn t de jiyan dikin bimene, rzik zagonn jiyana hevbe diafirne. Ev rzik zagonn ji away jiyan tkiliyn di navbera mirovan de tn hevpar in wek exlaq tn nasn. Di her civak de rzik zagonn nivsk yn dad yn rvebirina mirovan hene, l rzik zagonn ehlaq di ser van re ne bhtir bi awayeke giyan tn zann. Di civakn bi dadmend tevdigerin de rzik zagonn rvebirina mirovan ji van rzik zagonn exlaq yn di nava jiyana hevpar de bi sedsalan bi pejirandina gitiya mirovn civak derketine hol tn girtin.

Exlaq di civak de ne raweste ye; bi pketin ronahbna civak re ew j xwe n dike, pdetir dibe. Rzik zagonn exlaq, ji berpirsyariyn mirov n li hember civak berpirsyariya civak ya li hember mirovn xwe derdikeve hol ev berpirsyariya beramber dema xera dibe, di civak de tevlihev aloz derdikeve hol. Borandina v aloz tevliheviy ten bi serbinbna civak ghitina rzik zagonn n n civak kes dikare pk were.

Exlaq di civak de bi tena ser xwe nay destgirtin. Tkil girdana w ya xurt bi brdoz, rzan avahiya jrn a civak re heye. Bi guhertina van nirxan, exlaq j guhertin jiyan dike. Exlaq, guhertina her mezin pket j di demn oren civak de jiyan dike.

Ger ji bo Kurdistan em mnak bidin; di bin tartiya brdoziya teslmkar ya slamiyet di bin poltkayn nkar tinekariya dagirker de Gel Kurd ji pvann hevpar n exlaq bi salan hatib drxistin. T zann ku di civakn li ser xwe de xiyanet; tawaneke her xerab a ji aliy civak nay pejirandin e bi v sedem wek bexlaqiya her mezin t binavkirin. L brdoziya slamiyet dagirkeriy wiha bi ser mirov Kurd de anb ku Erebbn, Farisbn, Tirkbn xwenkarkirin ji xwe re wek rka rizgariy didt. Ji civaka xwe drketin ne wek bexlaqbn, wek rmetbn dihat hesibandin ku ev yek di rastiy de krbna di jirderketin de a mirov kurd civaka kurd diyar dikir.

Ev yek j bi Tkona Rizgariya Netew hat sererastkirin mirov kurd, civaka kurd careke din vegeriya ser rastiya xwedderketina li nirxn xwe yn netew, gelr drok. Ev pvajoya vegera ser pvann exlaq xwe h j didome. Di Kurdstan de ji ber ku pvann exlaq zde hatibn ewtkirin bervajkirin, tkona sh salan ji bo hem kes tr nekir ku bighjin exlaq n y tkoern azad rizgariy ji bo Gel Kurd diafirnin. L giraniya civak ketiye ser v rk ev j ji bo Gel Kurd ne titek hindik. Mirov destkeftiyn di v war de ji bo rast binirxne div pvana tkna dema bor ya di v war de ba bizanibe. ehd Nemir Msa Anter herdem digot; Apo dibje me ev tkon ji sifr da destpkirin. Rast e. L gelo t zann ku me ji bin sifr bi iqas aniye heta sifr?

Ev vegotin j diyar dike ku asta ketina exlaq ya civaka Kurd di bin tartiya dagirkeriy de daketib bin sifr. roj ev qeder hatiye irandin di rka pvann exlaq yn li xwe li nirxn xwe xwedderketin jimarn di ser sifr de her roj bilindtir girstir dibin.

 

- III -

 

MRAT MIROVAHIY DI WAR HUNER, NRN ZANIST DE

 

Mirovah xwediy mratek hevbe e. and, ziman, zanist, huner, nrn, wje her iqas di hundir xwe de cudahiyek hilgire j, ger mirov ji asta ghitiy bi pa de ryeke dvdirj bimee, dikare di nava vana de hest, raman, nrn, kfxwe, ah, aloz, nexweiyn hevpar n gitiya mirovahiy bibne. T zann ku zanist, huner, wje anda Roma Helen li ser zanist, huner, wje anda Mezopotamya Misir li p dikeve li ser v j ya Rojava bilind dibe. Dema mirov pirtkn ol destann Berya Zayn yn van civakan lkoln dike aliyn wan n ji hev girtine parvekirine bi hsan dikare bibne.

 

1- Mrat Huner  

Bi afiranriya jhatiniya mirov, ravekirina hestek, nrnek, xweikbnek balkiya byerek wek Huner t zann. Dema mirov qala huner dike, di ser de mzk, weneyn bi dest, kirina peykeran mmar t bra mirov. Her yek ji vana axek huner ye gitiya van axan a di hem civakan de kombna mrat huner y mirovahiy rave dike.

Ev mrat ji Berya Zayn bi s hezar salan bi bicihbna mirovan a li derdora Dcle Firat a Mezopotamya, Nla Misr ndus a n dest p dike heta roja me t.

Mezopotamya wek war destpk y bicihbna mirov t zann. Mirov ji jiyana wek keriyn ajalan, bi bicihbna li ser xakn di navbera Djle Firat de rizgar dibe. Cara yekem li ser v xak dibe civat ber bi civakbn ve die. andiniya yekem, kedkirina yekem, hilberna yekem li ser v xak pk tne. Ji bo v kfxweiya yekem j li ser v xak jiyan dike. Bi v sedem j ji v tkon jhatiniya xwe ya yekem derxistina mzk, wne, peyker mmariya yekem j dsa cara yekemli ser v xak destp dike.

Naneya van pketinan j, afirandina nivsandina yekem a li ser v xak ye. Li jora xaka Mezopotamya serdema Neoltk, li jra w j serdema aristaniy wiha destp dike.

Sumeriyn li Mezopotamya Jrn bicih bne ji afirandriya serdema neoltk a Mezopotamya Jorn bi bandor dibin bi kirina cokn av, andiniy p ve dibin. Pvebirina andiniy zdebna hilbern, ev yek j kombna mirovan a li derdora v hilbern bi xwe re tne. Li ser v bingeh bajar jiyana bajart derdikeve hol. Bi jiyana bajart re kirina perestgehn despk yn wek zgratan tn binavkirin, peykern wek Xweda tn pejirandin, kerp seramkn di lkirina avahiyan de tn bikarann hwd. derdikevin hol. Bi hatina cem hev a gelek mirovan ji hev re gotina nrn, dtin, serphat brannn xwe, vegotina hest, raman, hv xeyaln xwe, bi awayek stranbj ravekirina van, resmandina van ango xzkirina van tev hunera w girse ango civata hatiye cem hev saz dike ku ev j dibe kevireke bingehn a dewlemendiya mrat w civak bguman a mirovahiy.

Pit Mezopotamya bi demek li Misr, li derdora em Nl li ser mrat pkhat bi kirina pramdan dewlemendkirina huner mirov t dtin. Pramd hunereke wiha giranbuha ye ku heta roja me hebna xwe domandiye. Dema ev huner bi kevirn grant hatin hnandin mirovan wiha bawer dikirin ku w ji key frawnan re bimnin. L di roja me de t zann ku pramd avahiyn li derdor ji bo frawnan hatine lkirin tev bermahiyn hunera mirovahiy ne ku di roja me de j v balk nirxdariya xwe diparzin.

Dema mirov li bicihbna yekem avakirina bajarn yekem dinere, dibne ku li derdora emn mezin li ser rkn bazirganiy bne. Ev yek j ji bo danstendina di navbera civatan de hsaniyek dike. Civat bi hsan dikarin xwe bighnin hev ceribandin zannn xwe parve bikin. Dema bazirganek ji bajarek derbas bajarek din dibe bi xwe re ne ten alavn w bajar, and, huner, asta zanist, ziman, kevneop, pvann exlaq, brbawer hwd. n w bajar j dibe. Wek din bi rka alavn difroe j gelek nrnn di derbar bajar xwe de derbas bajarek din dike di encam de ji bajarn l digere j tne bajar xwe. Ev yek di navbera civatan de nhatina huner li

p dixwe bi v sedem bi dilrehet mirov dikare bje ku di hunera her civat de irskek ji civatn din heye.

Li ser xaka Mezopotamya dema mirov qala hunera Kurdan dike, Berya Zayn Zerdet nivsa w ya Zend Awesta, Pit Zayn j hunermendn wek Ehmed Xan bi destana Mem Zn, pit re Feqiy Teyran Melay Cizr t ser ziman. Bguman berya van hunermendan j gelek huner derketine hol bermayn wan bi salan hebna xwe domandine, l ji sedema ku Kurdistan welateke herdem di nava pkola dagirkeran de maye her bi hilweandin ewitandinan re r bi r maye, ji van bermahiyan kmek ji wana xwe ghandine roja me. Yn bi kotek xwe ghandine roja me j bi dest dagirkeriy di roja me de wek Samsat hatin binavkirin wek Heskf li hember binavkirin li ber xwe didin. L em ji krbna droka xwe dizanin ku mirovah cara yekem hest, kfxweiyn xwe li ser v xaka derga mirovahiy bi awayeke huner anne ser ziman; destana yekem, strana yekem, helbesta yekem, lorka yekem li ser v xak hatiye vegotin

Di seranseriya drok de and hunera gelek civat an welatan bi talanker rn xerakirin re r bi r mane. Gelek bajar hene ku tev li her titn xwe hatine ewitandin pit re ji n ve hatine avakirin dsa hatine ewitandin, dsa hatine avakirin. L ti huner and qas ya Kurdistan bi ewitandin, hilweandin talankirin re r bi r nemaye. and hunera Kurd a ji ber ewitandin hilweandina ern li ser Kurdistan bne filitye j bi dest dagirkeriy hatiye talankirin. roj li mzkn desthilatdarn Kurdistan dagir kirine binrin tev ji nava gel hatine dizn li gor xwe guhertine. i trajk e ku ev yek pirah bi dest Kurdn ji exlaq civaka xwe dr ketine hatiye meandin hn j t meandin. Di roja me de n bi n hunermendn Kurd derdikevin ser dik dibjin; Ez j Kurd im, dixwazim straneke bi Kurd bjim.

Di encama tkona sh salan de cann hatine dayn, xwna hatiye rijandin bi kotek hunermendn me ann warek ku vegerin ser rastiya xwe. Ev j pketineke gelek mezin e. Ji dizkirina hunera xwe ya ji bo dijmin, vegera qadeke xwedderketina li hunera xwe pketineke ne bik e. L di war xwedderketina li mrat xwe y huner de hn j pwst e tkoneke dijwar dvdirj were meandin. Mrat huner y Gel Kurd ewqas hatiye talankirin, dizn veartin ku i li ku der ye, ji aliy k ve hatiye dizn birin ten bi lkolnek dernakeve hol; div talanker diz li xwe mukir werin ku mirov bikaribe rastiy bi tevah ronah bike.

Di van saln daw de bi sazbna civaka Kurd di v war de gav tn avtin. Di war ziman, and, wje huner de pwst bi sazkirina akademiyn lkoln parastin hene. Dsa div bandora dagirkeriy li ser civak van saziyan li ser v mrat rabe ku bikaribe bi vejnek xwe n bike di coka xwe de bi dil xwe biherike.

 

2- Mrat Ziman Nrn

Mirov destpk ne xwediy ziman(language) nrn b. Ev her du mrat bi ceribandin kombna jiyankirina di nava civak de ya bi hezarn salan bne. Ziman nrn taybetmendiyn yekem n mirov kiriye mirov in. Zindiy/a yekem a ji chan re vebye ango tkiliyn xwe bi zindiyn dr xwe re kiriye mirov e. Ev vebn tkil j bi rka ziman nrn hatiye kirin. Di vir de nrn; watedayna tit byern di xwezay de vedibje. Ziman j anna van a hol ya bi dengderxistina watedar e.

Ji roja ku mirov ziman xwe weke alaveke raghandin pk aniye, di navbera mirovan de genge diyalektkeke nipn destp kiriye. Ev genge diyalektk di navbera dema bor ya dema b de pirek ava dike, wana dighne hev. Dervey mirovan ti zind ango heyne serphatiya xwe nizane di derbar peroja xwe de nikare xeyal planan bike, ango ger dike j ji sedema ku nikare vana pkbne ji zindiyeke din re bne ser ziman ti wateya xwe nne. L mirov dikare bi rka nrna xwe xeyal bike van xeyaln xwe bi rka ziman xwe bi zindiyn din re parve bike. Bi v sedem di navbera nrn ziman de tkiliyeke xurt heye. Ziman nrn, nrn j zimn li p dixe. Ger ziman tinebe, mirov nikare nrna xwe derbas yek/e din bike; wek v, ger nrn j tinebe w ziman bikaribe i bne ser ziman?

Bi v diyalektka di navbera ziman nrn de mirov, di navbera himzayendn xwe de ghitiye raghandineke hsantir. Berya ziman xwe bi kar bne, bi naneyn dest, av, ser la xwe dixwest nrna xwe bi kes/a li hember xwe bide fmkirin. L dema dib ev derdor tar dib, ev yek bi kr nedihat. Dsa ji bo cihn ji hev nayn xuyakirin qet bi kr nedihat. L pit re ziman di hawara nrn de hat. Bi rka dengderxistina watedar d mirov hev nedidtin j, dikarbn nrnn xwe ji hev re bjin. Ne ten di kar rojane de, bi rka ziman, nrnn civatek derbas civateke din j bn v yek rka pketineke mezin li ber mirovahiy vekir.

Mirovah xwe bi v pketin j tr nedt di dema Sumeran de li ser xaka Mezopotamya Jrn, nivsandin afirand. Bi afirandina nivsandin d dikarb van nrnn xwe ji nivn pey xwe re j bihle mrate bike. Dtina nivsandin afirandriyeke her grng pket ya mirovahiy ye. Mrat ziman nrn y mirovahiy, bi v rk kom ser hev bye ji nivn heta roja me re maye w ji yn pit me re j bimne.

 

3- Mrat Wjey

Bi awayeke vegotin daxistina hol ya nrn, hest, xeyal, byer, alak jiyana zindiyan di nava mrat mirovahiy de, ax wjey tne hol.  Wje bi devik bi nivsk, bi du awayan dibe. Wjeya devik her iqas xwediy drokek ji ya nivsk drtir be j, di rastiy de wje bi dtina nivsandin ghitiye tamdayna t xwestin. Ber j mirovan hest, raman byer bi awayek stranan, helbestan, rok destanan diann ser ziman, l ev tev bi dev dihatin gotin ji dev yek/ heta derbas dev yek/e din dib dihat guhertin jibrkirin. Her yek/ li gor xwe li ser zdekirinek ango kinkirinek dikir. Dsa ji bo yek ji yeke din re vebje pwst dima biya gel.

L bi derketina nivsandin ya li Sumer Babl ev destan, helbest, rok serphat derbas ser erman, ser kerpan ser tabletan bn. Ed vegotinek b guhertin dikarb ji aliy gelek kesan ve were xwendin pit re bi dtina rpela kaxez, ev kar hsantir dibe. Di v war de pketinn hatine jiyankirin, mrateke zde dewlemend a mirovahiy afirandine heta roja me anne.

Ger nivsandin nehatiba dtin destana Gilgam a s hezar saln Berya Zayn hatiye jiyandin wek xwe heta roja me nedihat. roj dema em dixwnin ger nrnek j digrin tamek j distnin, ev yek bi saya mrat wjey mirovahiy ye.

 

4 Mrat Zanist

Mrat zanist y mirovahiy berya mrat huner wjey dest p dike pveneke diyar jiyan dike. Zanist tevahiya zanistiyn di Gerdn de gitiya byern di Gerdn de diqewimin digre dest bi ceribandin avdriy dixwaze vana fhm bike, rove bike bixe bin xizmeta jiyan pketina mirovahiy. Ji mirovn bi kar xebata zanist mijl dibin re zanyar t gotin ku droka zanyaran dirj mirov/a destpk /a li hember byern xwezay r nan mirovan dike dibe. Bi derbasbna bicihbn re ev kar pdetir die zanist bi awayeke zanist di qonaxan de dest bi kar xebata xwe dike. Li Mezopotamya, yonya, Misir, Hndistan, n pit re li Helenya Romay di zgrat perestgehan de zanyar xebatn zanist dimenin bi v kar xebata xwe keda xwe di koda mrat zanyar y mirovahiy de kom ser hev dikin. Li ser van xakan xebatn di war zanyar de, di saln Berya Zayn bi s hezar salan destp dikin ku di war Astronom, Matematk, bijjk(tib) drok de gelek pketinn grng derdikevin hol. Dema mirov nz saln Berya Zayn bi demeke kin dibe, di sedsala ean de, bi rka bazirganiy dansitendina di navbera gel bajaran de zanistiya li ser xakn Rojhilat Behran bi rka pira Iyonya ku roj wek Anatolya t binavkirin derbas Rojavay behrn li derdora v xak, Helenya Romay dibe.

Zanyarn Yewnan wek Thales ji bajar Mlet ku di esas de bajarek kevin Iyonya ye, Berya Zayn di roja 28 Gulana sala 585 de girtina roj ji ber ve hesap dike. Di sedsala 5an a B. Z. de Hpokrates zanista bijjkiy saz dike. Dsa Arshmed zagona hza rakirin ya av B.Z. di sedsala sisyan de dibne.

T dtin ku zanista li Mezopotamya Misr serdikeve wek tov n were zl bide, dema derbas Rojavay Nzk dibe d bi vedana gul ekan berhemn xwe yn her grng dide ji mirovahiy re mrate dihle. L dema mirov ber bi axa Navn de t, ji dest bandora ol ya kevneparzt dijbertiyeke dijwar li hember zanyaran kar xebatn zanyar li p dikeve ev yek j di pketina zanistiya mirovahiy de rawestinek ilmisnek dide jiyandin.

axa Navn di sedsaln di navbera 395-1450 yn Pit Zayn de t jiyandin. Ev ax wek qonaxeke tar di rvena mirovahiy de j t binavkirin. Di van salan de dr perestgehn ol bandora xwe li ser tevahiya jiyana mirovan dikin oldar wek nnern Xweda yn li jr xwe bi nav dikin. Xebatn zanyar wek xebatn li dij ol Xweda raber dikin kesn zanyar wek nnern eytn, wek  prebokan bi nav dikin ji dardekirin heta ewitandin titek namne ku bi ser wana de naynin. L tev van asteng reahiya mejiyan zanyarn wek Brno ewitandina can xwe didin ber av bi wr nrnn xwe yn zanist tnin ser ziman ku bi v yek mrat zanist y mirovahiy dewlemend dikin ji nivn pey xwe re mrate dihlin.

Bi tkona zanyarn wiha bi wr, mirovah di saln di navbera 1450 1660 yn Pit Zayn de, di her war jiyan de di war zanistiy de Ronahbna Mezin a bi nav Ronesans jiyan dike. Ji tartiya axa Navn, wek ola av bie ser, bi Ronesans avn xwe li jiyaneke n vedike. Mirov di axa Navn de bi tirsa Xwed cehnem hatiye ewisandin, tinekirin zanistiya w/w hatiye qedexekirin, van kefenn xwe diirne di war zanist de teqneke bikivna mezin bi xwe re jiyan dike. d mirov ne bi oldariya xwe; bi zanist, hi, raman, hest nrnn xwe t bidestgirtin. Di war Astronom, Matematk, Biyoloj, Bijjk Zanistiy de gavn grng tn avtin. Ji vana plann firoke ketiyn binderyay yn ji aliy zanyar Leonardo De Vnch ve tn kirin, mnakn grng in. Dsa di van salan de zanista di derbar dermanan de ji aliy Paracelsus ve t lipxistin j di tenduristiya mirovahiy de gaveke grng mezin e.

Di sedsala 17 18 an de Ronesans berhemn xwe yn di her war jiyan de bi berfireh dide. Bi Ronesans mirov li mej nrna xwe xwed derdikeve, bandoriyn dervey zanyar ji ser radike ev yek j, r li ber derketina derve ya hem jhatiniyn w/w vedike. Mirov bi bikaranna mejiy xwe dibe xwed nrn, van nrnan bi ceribandinn xwe distire ji v yek xwe dighne tghitina Gerdn, Xweza, Chan Jiyan. Mirov tbighje vana j, dikare di vana de guhertinan bike li hember vana xwe bi hz bike, ji vana sd bigre.

Bi v awah mirovah bye xwediy mrateke dewlemend zanist. Descartes geometriya analtk saz dike, li ser v bingeh Newton zagona kiandin ya erd ya gerdn tespt dike. Copernc sazmana Roj keif dike

Ji van pketinan tevan titek grng derdikeve hol; zanist ne girday olek, zimanek, nijadek ango welatek ye; lbel kombna mrat hevbe mirovahiy ye. Ev mrat zanist y hevbe, bi dewlemendbna her roj li her aliy chan jiyaye, heta roja me hatiye. Ji Ensten vir ve qonaxa em t de dijn wek qonaxa Atom, ya Fezay, ya zanist teknolojiy, di roja me de j wek qonaxa raghandin elektronk t binavkirin ku ev tev bi saya v mrat hevbe mirovahiy pk hatiye. Ger ev mrat hevbe tinebaya, mirovahiy nikarb di sala 1969an de pl xaka heyv bikraya.

T dtin ku mratn huner, nrn, wjey, and zanist tev bi saya alkariya gitiya mirovahiy kom ser hev bne. Mnak: salnameya hn di roja me de j t bikarann, afirandriya Misiriyan e. sazkarn cebr Mezopotam ne. Kaxez li n hatiye dtin. Mkroskop di sedsala 16an de li dikaneke beravkan a Holand hatiye keifkirin. Di sala 1543an de Wlam Harwey Inglz sazmana gera xwn tdighje. James Watt motora hilma av diyariy mirovahiy kiriye. d kjan nijad dikare bje; Zanist pketin mrat min e ez bi nijadn din re parve nakim!?

 

5- bna Mrat Hevbe

Mrat hevbe mirovahiy bi derbasbna di gelek astengiyn zor zahmet re hatiye kirin. Ger mirov mrat hevbe pk neanbaya, nikarb li ser xwezay bandora xwe bike hzn xwezay bixe bin xizmeta jiyana xwe. Dsa ku mirov mrat hevbe li p nexistibaya, di war zanist, huner, and, wje felsefey de nikarb pketinan jiyan bike. Di bingeh aristaniya mirovah roj ghitiy de, hewildann mirovan n ji mirov yekem heta roja me yn ji bo kombna mrat hevbe heye.

Mirovn destpk dema li derdora emn Dcle Firat, ndus Nl bi cih bn li wan deran dest bi jiyana aristaniy kirin, di navbera van aristaniyan de ji er bigir heta atiy tkil dansitendin li p xistin, hinek bi zanabn, hinek bi nezanbn dest bi avakirin komkirina mrat hevbe j dikirin. Ji bo v di bingeh pketinn aristaniya roja me de keda aristaniyn Mezopotamya, Misir, Iyonya, Hind n heye.  Ger mirov v rastiy nebne nikare watey bide roja me j. Ger roj di aristaniya me de pketinn mezin grng tn jiyandin sedema w, di demn avabna aristaniya mirovahiy de, bingeh w, saxlem hatiye avtin e. Berhemn destpk yn mrat hevbe, wek kevirn bingehn n avahiyek ku saxlem nehatibana dann, di roja me de avahiyn saxlem mezin nikarbn li ser ava bikrana. Div ney jibrkirin ku nivsandina cara yekem li ser van xakan hat xzkirin ku heta roja me j titek cih w dagre nehatiye dtin ji grngiya xwe qas ser derziy j kmbnek jiyan nekiriye. Bi dtina v nivsandin droka mirovahiy destp kir, jan, kfxweiyn jiyan kirine ji nivn pey xwe re hitin. Tkil ragihandina di navbera aristaniyan de li p xistin berfireh kirin. Bi v rk mrat hevbe tevahiya mirovahiya li chan derket hol roj hebna mirovahiy bi saya v mrat hevbe e.

 

- IV -

 

DI DROKA MIROV DE PERESAN (EVULOTION) OREN AND

 

Hebna mirov a biyolojk and, li gor  2-3 milyon salan berya v gelek qonax derbas kirine. Li gor t zann, di v pvajoy de, mirov km zde s qonaxn and du oren mezin pkanne:

Qonaxa Yekemn a tewra kevin dvdirj e ku bi kirina alavn ji keviran dest p kiriye km km 2 milyon salan berdewam kiriye. Di v qonax de la biyolojiya mirov guhernn grng derbas kirine.

Qonaxa Duyemn a her mezin berya v bi deh hezar salan li derdora emn mezin, wek Firat Dcle, Nl Inds, Ganj hwd. pkhatiye ku ji v qonax re orea andiniy t gotin.

Qonaxa Seyemn a n, berya v bi du sed salan li ngltere bi nav orea Pesaz destp dike, heta roja me t hn j didome.

Di roja me de pvenn zanyar teknk heriqas ji aliy hinek zanyaran ve wek oreeke din, wek qonaxeke n were bidestgirtin j, mirov van pvenan nikare ji orea pesaz cuda bigre dest di rastiy de hn berdewamiya w ye.

Droka mirovahiy ji aliy droknasan ve wek du bean t bidestgirtin. Droka berya dtina nivsandin ya pit dtina nivsandin. Bi v sedem droknas droka mirovahiy bi dtina nivsandin didin destpkirin serdemn berya dtina nivsandin, wek Serdemn Berya Drok bi nav dikin. Di rastiy de, droka mirovahiy a rasterast t zann j ev droka nivsk ye. Droka berya v bi lkolnn zanyaran droka t texmnkirin e.

Pvajoya droka nivsk ar-pnc hezar salan berya roja me destp kiriye ev yek ji gitiya droka and aristan ya mirovahiy ten ji hezar dudyan pk tne. Ji v j diyar e ku droka berya dtina nivsandin tev dibe mijara arkeolojiy. Mirov v aliy diroka xwe ten dikare ji bermayyn mrat guhertinn jeolojk n di bin erd de bi lkolnan tbighje.

Destpkirina peresena and bi curey yekem wek AUSTRALOPTEK t binavkirin dibe. Di v dem de Sazmana Hrsa Navend ya Mirov, r dide frbna ziman. L ev rdayn di hinek biran de zde, di hinekan de km e. Birn mirovn Sazmana Hrsa Navend ya wan zdetir r dide frbna ziman, li hember yn km r dide li p ketin; ji ber ku birn fr bikaranna ziman bn, jiyana d bavn xwe, zanist tecrubeyn bi dest xistine, kevneopiyn xwe bi kinah; anda xwe- dikarbn fr bibin bi zarokn xwe bidin frkirin.

Ziman ne ten alaveke tghitina di navbera mirovan de b; bi v re, xezneyeke zanistiya hevpar a kombna gitiya jiyana mirovan b. Li gor zanyaran, kirina alava yekem bi bikaranna ziman destpkiriye, ango kirina alava yekem pwst bi bikaranna ziman dtiye.

Her ku ziman bi p ve ye, and bi peresana and j, zanist jhatiniya mirov li p ketiye. Mirovn di peresana and de li p ketine, wek roja me, serdest bandoriya xwe li ser birn pademay kirine ew ji bo xwe bikar anne yan j ew ji hol rakirine.

Ji aliyek ve Xweza, heynn li hember xwe lawazbin ji hol radike, ji aliyek ve Mirov, kesn lawaz pademay tine dike yan j derbas dike. Ji v yek re libjingxistina peresan t gotin ku di encama v libjingxistina bi du aliyan de, di seranseriya drok de yn lawaz ketin bin bjing yn xurt jiyana xwe domandin. Bi v yek re Sazmana Hrsa Navend di kesayeta Mirov/a li ser bjing ma de pketina xwe domand, pdetir bir hat warek tevlihevtir.

Destpk Peresana Biyolojk a Mirov li piya Peresana and a Mirov b. L pit pketina anda mirov d Peresana and derket qada yekem cih Peresana Biyolojk j girt. Bi awayek din mirov dikare bje di w dem de d peresana biyolojk a mirov sitewiyaye d bi peresana and Mirov li hember xwezay dikare xwe bhtir biparze.

Mirov yekem dema dt ku hza sazmana Hrsa Navend ya w/w ji bo kar dixwaze bike tr nake, hevgirtina xwe bi miroveke din an bi end mirovn din re kir bi v awah hza xwe ji yek derxist du, s, ar zdetir qatan bi v yek j kar xwe bi ser xist.  Her ku pirsgirkn p radibe mezintir bn hzeke mezintir a areserkirin xwest j, ev yekt hevgirtina hzan pdetir bir.

Mirov di peresana biyo-and ya di qonaxa roja me de ghitiy de, titn ku hza Sazmana Hrsa Navend ya Mirov nikaribe biserxne, bi komek, titn bi komek nikaribe bi girseyek, yn bi girseyek nikaribe bi netewek, yn bi Netewek j nikaribe, bi Yektiya Netewan pk tne d di v rk de ber bi Yekbna Chan ve die. Mirov bi v Yektiy j dixwaze Hza Sazmana Hrsa Navend ya gitiya mirovahiy bighne hev ku bikaribe hv xeyaln xwe yn bdaw pk bne. Bguman areserkirina pirsgirkn Chan ten bi yektiya gitiya mirovn di v chan de dijn dikare bi derfet be.

 

 

PERESANA BIYOLOJK A MIROV AWA BI SER DIKEVE

Mirov Cro-Magnon wek bapr dapr mirov roja me t hesibandin. Zanyar, droka Mirov a berya Cro-Magnon heta 25 milyon salan berya roja me diopnin. Ji bo v nijada heynan wek daristanek hildigrin dest. Di nava v daristan de, dara Mirov wek kursek ku Qird, Orangutan, empanze, Gorl Mirov j dertn t diyarkirin.

Kurs ku Orangutan, empanze, Gorl Mirov pev re j tn, berya roja me bi 25 milyon salan bi heyna PROKONSUL ji hev bi axdayn cuda dibin. Berya v bi gelek saln nay zann j ax Qird ji vana cuda dibe.

Di mezinbna van axan de, awa ku car caran hinek  axn darn kevnare dirizin, dikn ango qut dibin, hinek ji van axn biyolojk j bi qutbn korebn re r bi r mane v yek j ew birine tinebn.

Mnak: Berya roja me bi milyonek sal, heyna OLDOVAN PARANTOP ji heyna PROKONSUL cuda dibin pit 500 hezar salan d nay dtin. Dsa MIROV PEKN, CAWA, NEANDERTAL RODEZYA j pit MIROV AUSTRALOPTEK PARANTOP tn dtin, l berya 25 hezar salan d ji hol radibin nema tn dtin. Li na wan ax bingehn CRO-MAGNON bi ser tevan dikeve. Mirov Cro-Magnon, 25 hezar salan berya roja me t dtin wek bapr dapra mirov roja me t hesibandin.

Zanyar, chana libat j bi v awah dabe dikin. Komn heynan malbat bi malbat hildigrin dest. Nijad bi milan ve, mil bi genan ve, gen bi malbatan ve, malbat bi keytiyan ve tn girdan dighjin destpka heyna libat.

Di chana heywanan de mil Kordata (mkrob hin heywann behr yn bi qal) di ser mil Protozca Annlata (Kurmik) re tn bidestgirtin. Di hundir van milan de, Heywann Hestiy Wan Pit hene, di asta pn de tn bidestgirtin. Di nava Heywann Pit Bi Hest de j, Heywann Bi Psr (bi iik ku dikarin r bidin lkn xwe xwngerm in), destpk tn. Li gor v, di chana heywanan de; destpk Mkrop Heywann Bi Qal n Behr, pit re Kurmik(B Hest ne), pit re Heywann Pit Bi Hest, pit re j Heywann Bi Psr n Xwngerm derketine hol.

Mirov j ji van Heywann Bi Psr n Xwngerm t. Ji van mil malbatn heywanan gelek j di roja me de najn, gelek j j guhernn peresan bi xwe re kirine l wek t zann Kurmik hn j jiyana xwe didomnin. opn li ser tehtan an di nava qatn erd de diyar dikin ku gelek ax malbatn heywanan di dema xwe de jiyan kirine pit demek ji hol rabne. Sedema v j ev e ku di bna guhertinn rewa xwezay de ev heywan li gor ert mercn n guhertina pwst nikarin bi xwe re bikin bi awayeke xwezay qir dibin, ji hol radibin. Heywana di reweke xwezay de demeke dirj bimne xwe li gor w rew saz bike, dema ew rew bi carek re were guhertin, nikare bi lez xwe li gor rewa n biguherne pwst qirbn dimne. L heywann di rewn crbicr de dikarin bijn xwe bi rewek ten ve girday nahlin, di guhertina rewa xwezay de, bhtir dikarin li gor rewa n guhertin bi xwe re bikin jiyana xwe bidomnin. Hinek heywan j ji bo bikaribin li hember rewn zor n xwezay jiyana nijada xwe bidomnin bi hijmareke zde dizn bi milyonan lkan tnin. Ji van lkan ten yek dudok dikarin jiyan bitamnin, l dsa j ev nijad naqele bi v awah didome.

Mirov ji vana tevan j cudatir e. Taybetmendiya Mirov a xweguhertina li gor rewa xwezay, Mirov kiriye xwediy jiyaneke ewley. Bi v sedem wek mnaka jorn pwst nne ku mirov ji bo domandina nijada xwe gelek zarokan bike. Mnak: Masiy Morna ji bo berdewamkirina jiyana nijada xwe, di her zayn de e milyon hk berdide behr, ji vana ten du-s lk bi jiyan a dibin. L Mirov di tevahiya temen xwe de zarokek ten bike j dsa li gor masiy Morna, domandina jiyana nijada Mirov bhtir di nava ewlehiy de ye. Ev taybetmendiya Mirov, ji taybetmendiya w/w ya and t ku rewa xwezay li gor pdiviyn xwe guhertiye bi rka alavn afirandiye, jiyana xwe hilgirtiye ewlehiy.

Berya roja me km zde bi pncsed hezar salan sermayeke dijwar digire ser Ewropa Asya ku ji v re dibjin Serdema Spanan. Ev serma bi hezarn salan berdewam kir. W dem bapr fln roj li Efrqa Hindistan dijiya, ji bo bikaribe xwe ji sermay biparze posteke str bi pir hilgirt ser xwe Mirov ev heywan wek Mamt bi nav kir. Bguman ev postgirtina Mamt di rojek de nebye; bi peresna sedsalan pk hatiye. Dibe ku w dem fln pira wan dirj bn li jiyan man pira wan dirj tir b, l bel fln b pir jiyana xwe ji dest dan ji hol rabn.

Di w dem de li kleka Mamtan, hin nijadn Mirov j dijiyan ku vana nra heywanan dikirin xwe di ikeftan de diparastin. Bi destpkirina Serdema Spanan re dema xweza bi carek re qeris, ji bo parastina Mirov pir bi erm w/w ve n nehat qefil. Di w dem de ger Mirov xwe nekiriba xwediy posteke qas y Mamt str, w ji sermay jiyana xwe ji dest daba qira w/w hatiba. Bi sermay re pir post li ser erm Mirov n nehatib bi v sedem diqefil, ji serman re diran w/w li hev diketin xwna la w/w diteviz. Daw Mirov hi xwe bi kar an! Wek Mamt pir li ser erm w/w n nedihat, l dikarb post Mamt j bigre li xwe bike! Bi v sedem dest bi nra Mamtan kir. Mamt kutin post wan ji xwe re kir post, bi v awah xwe ji sermaya serdema spanan parast li jiyan ma ango jiyana xwe xist bin ewlekariy.

Dema lka Mamt jidayik dib, bguman ew j bi post dihat ruy diny li hember sermay qewn b. L zaroka mirov dsa b post jidayik dib li hember sermay pir lawaz b. Ji bo v d bav zaroka Mirov ew bi post dikirin, ew fr nr, agirdadan jiyan dikirin. Heywan pit demeke kin dev ji lka xwe diqere lk dikare bi tena ser xwe j jiyana xwe bidomne. L zaroka Mirov ne wiha b; bi salan j ger d bav zarok ew bi xwed nekiriban ew fr jiyana xwe nekiriban, mrat and y ji dapr baprn xwe girtiye derbas zaroka xwe nekiriban zarok nikarb jiyana xwe bidomanda.

Bi kinah Mamt bi guhertina peresan, l Mirov bi pvebirina destkeftyn and li hember sermay jiyana xwe domandin. L dema roj hat serdema spanan bi daw b chan ji nika ve germ b, wek post pira Mamt hem taybetmendiyn ew di serdema spanan de didan jiyandin, li pya jiyankirina w bn kelemeke mezin. Sazmana xwarin ya ku fr b kefz bib, nenk xortima dirj a bi kr derxistina xwarin ji bin berf dihat, post ew ji sermay diparast tev ew dixistin nava zor zahmetiyek. Mamt ji bo bikaribe di v rewa n de jiyan bike, divb di demeke kin de xwe ji van taybetmendiyn xwe rizgar bike li gor rewa n taybetmendiyn n bigre. Li cih post str bi pir ermeke hnik, li cih sazmana xwarin ya fr b kevz bye, sazmaneke fr giya natiy bibe pwst b.

Mamt di demeke kin de ev guhertin nikarb bi xwe re biperesandiba bi v sedem nijada Mamt roj bi roj ji hol rab. roj em ten ji bermayiyn w yn di bin erd de mane dizanin ku heywaneke awab.

L Mirov bi destpkirina germahiy re di cih de post ji Mamtan girtib ji ser xwe avt xwe hnik kir. Di dema sermay de bi got Mamtan xwe tr dikir, di dema germahiy de got dewaran fkiy daran xwar li xwe neheyir. Bi v awah Mirov li gor rewa n guhertinn n bi xwe re dan kirin jiyana xwe domand. Ev taybetmendiya xwe derbas zarokn xwe j kir bi v rk nijada Mirov tev ji ya Mamt lawaztir biktir j b ji xwe re rka jiyan vekir xist bin ewlekariy, l Mamt roj bi roj ji hol rab .

Ji v yek j diyar e ku Mirov bi guhern veguherna peresan ya di anda jiyan de bye mirov. Guhern veguhern ango peresan di xwezaya hebna mirov de heye. Mirov xwe ji v xwezaya xwe dr bigre ew bi xwe re bi mirovahiy re dikeve nava nakokiy. Li gor her rewa n derdikeve hol, guhern veguherna Mirov a li gor v nbn j pwst e. Ger Mirov bi v nbn re rbir bimne; yn nbn jiyan bikin w bijn biserkevin, yn jiyan nekin w tk biin. Droka Peresana tevahiya heynan v yek nan dide.

 

***

 

 

SERDEMN BERIYA DROK(Prehistoria)

 

Arkeolog zanyar droka Mirov a berya dtina nivs bi nav Serdema Kevir Kevin, Serdema Kevir Navn bi nav Serdema Kevir N dikin s be.

1- Paleoltk (Kevir Kevin)

2- Mezoltk (Kevir Navn)

3- Neoltk (Kevir N)

 

Antropolojiya civak-and li ser alkardayna keviran a ji and re radiweste; ji ber ku alavn ji keviran hatine kirin di dema xwe de asta anda mirov ghitiy diyar dikin. Qas ji van alavan tdighjin, mirov serdema paleoltk xwarina xwe ji nrvan, masgir komkirin bi awayek amade bi dest dixist bi xwe hilbern nedikir. Serdema paleoltk di droka anda mirov de serdema her dirj e di nava xwe de ji s deman pk t:

a-) Paleoltka Jrn

b-) Paleoltka Navn

c-) Paleoltka Jorn

Paleoltka Jrn, ji alavn bi kevirn zixur hatine kirin destp dike heta kirina alavn ji dar kevirn heste didome.

Di Paleoltka Navn de, kevirn tn xeritandin ser wan tn tjkirin hatine lipxistin.

Di Paleoltka Jorn de, ji bo kirina van alavn tj ayik, teknka derxistina fer pjikan hatiye dtin. Wek din ji diran fl, ji hest sturehan j alavn bik hatine kirin.

Paleoltka Jrn ji Span Gunz heta Span Rss-Wurm du milyon salan berdewam kiriye. Paleoltka Navn ji dema Spana Rss-Wurm heta nv Span Wurm; Paleoltka Jorn j ji nv Spana Wurm heta dawiya w ajotiye.

Serdema Mezoltk kintir hatiye jiyandin wek demeke derbasbna Neoltk t bidestgirtin. Ev dem li Rojhilata Navn berya 15 hezar salan destp kiriye qas ar-pnc hezar salan ajotiye. Di v dem de ji sedema zdebna daristanan, Mirov xwe didin kleka behr eman. Ji xwe re kuikan bi xwed dikin ev yek rka kedkirina ajaln din li ber Mirov vedike. Dsa di v dem de Mirov dest bi kirina kolik, kon xaniyan dike. Kevir bi ser dar t vekirin bi v yek alavn batir bikar bn li p dixin. Ji bo masgiriy ewk, derz, lotke, sewl hwd. tn bikarann. Kevir tn ayikirin teedayn.

Serdema Neoltk di droka mirovahiy de wek orea andiniy t nasn berya 10 hezar salan li Rojhilata Navn, li Mekska li Hndistan -her deverek serbixwe- ev serdem jiyaye.

Taybetmendiya serdema Neoltk, areserkirina pirsgirka xwarin, vexwarin bicihbn ye. Di v dem de Mirov d li pey xwarin nagere; bi cih dibe bi xwedkirina pez andiniy dikare jiyana xwe bidest bixe. Civakn serdema Paleoltk Mezolottk jiyana xwe bi nrvan berhevkirina giya bidest dixistin. L civaka serdema Neoltk bi cih dibe li w der ajalan bi xwed dike bi andiniy hildiberne jiyana xwe wiha ewlekar dike. Ev yek bi tena

ser xwe ji bo Mirov oreeke gelek mezin e. Bi kedkirina ajalan r li ber berhemdayna zdetir vedibe. Di dema nrvan komkirin de Mirov di derbar xwarina di dest de ne xwed biryar e; w roj i risq w/w be pwst e bi w xwe tr bibne ji bo sib Xwed kerm e. L bi derbasbna serdema Neoltk d Mirov rizq xwe dixe dest xwe. i, iqas, keng, li ku der bixwe d mirov bi xwe dikare biryara v yek bide ji bo sibe j, ji bo duzbe j qt di dest de dimne.

Di jiyana Mirov de pketinn wek bicihbna li gundan, andiniya bi avdan, bna bajaran, parvekirina kar, destpkirina aboriya bi pere sk, dtina nivsandin matematk, sazbna mulkiyet perwerd, bna sazmana dad, rvebir, zanyar, raman baweriyan, kirina alavn xwarin, hnandina caw hwd. yek pey yek di v dem de tev li xezneya anda Mirov dibe.

Bi rka andiniya av, hilbern zde bye v j temen mirov dirjtir kiriye. andiniya zad (genim, ceh, birinc, garis hwd.) bi kedkirina nijadn zad destpdike ku ji bo v j pwst bi cotkirina erd t dtin. Pwstiya cotkirina erd Mirov dibe kirina gsin kiandina gsin a bi dawaran. Bi v sedem j xwedkirin kedkirina dawaran dikeve rojeva Mirov. Bi v awah deriyek li ber deriyek vedibe, yek ji yek re r vedike pketin li pey hev rz dibin, diherikin xezneya anda mirov mirovahiy.

Li Rojhilata Navn orea andiniy li zvironeka Toros-Zagros hatiye jiyandin. Ev der wek Heyvika Zrn, Heyvika Berhemdar t binavkirin. Di v dem de ajal natiyn hatine kedkirin wek bizin, m, genim ceh ji xwe li ser v xak bi awayeke kov bej pir hebn.

Taybetmendiyeke grng a orea andiniy, lipketina w ya di pengtiya jin de ye. Ji sedema ku zilam hergav li derve bi  nr mijl dib, kedkirin andin bi jin destpkiriye. Jin pwst b li ber zaroka xwe bimne zde nikarb bigeriya yan bi pey nr biketa. L dema li ber zaroka xwe dima dikarb ji derdora xwe giya berhev bike ajaleke nzk kon w bye fr xwe bike. Dibe ku tghitina andiniya yekem kedkirina yekem bi awayeke rasthatin j ketibe jiyana Mirov. Bguman ev nay zann. L bi i awah destpkiribe bila bike ya grng ev e ku orea andiniy bi jhatiniya jin destpkiriye berdewam kiriye. Ji xwe hn di serdema Mezoltk de mirov fr berhevkirina zad zde veartina w ya di kawaran de dibe. Bi v awah mirov b ku bigere dikarb ji bo demeke dirj bi v zad berhev kiriye jiyana xwe bidomne. L dema ku titek berhev bike nedima ya di kewaran de j bi daw dib, pwst koberiy dima. L bel di dawiya v pvajoy de dtina jin ya andiniy, v qedera kober a mirov diguherne ya nitecih destpkirin dide. Bi v yek  j di droka mirovahiy de pngaveke her grng diavje.

 

JI HOVIT BER BI ARISTANIY VE WEYN AND

Li gor zanyaran Mirov cara yekem dest xwe bikar aniye rabye ser herdu lingn xwe, berya 20 milyon salan li Rojhilat Efrqa hatiye dtin ji w der berya 2 milyon salan, di rka Behra Sor Behra Sp re ber bi xakn din ve belav bye. Ev qas milyonek sal e j, li ser xaka Rojhilat Behra Sp iyay Toros-Zagros hatiye dtin.

Di belavbn bicihbna mirov de  rewa sirut weyneke grng dileyize. Cih warn ku natiya were xwarin l bi awayeke xwezay hebe ajaln nr l pir bin her ar demsalan j dikaribin werin peydekirin, nhatina mirovan li dern wiha zdetir bye.

Bguman dema Mirov hn agir nedtib ranebib ser lingn xwe, nikarib dengn watedar j derxistibaya. Mirov ker bi ker pev re digeriyan; li warn bi fk, ji bo bikaribin dest xwe dirj fkiyan bikin xwe hilavtin dirj jor kirin Li warn bi kr nrvaniy dihat, ji bo bikaribin nra xwe bikujin, w kevil bikin got w j vekin,  rahitin kevir, lat daran. Van karan tev j mirov ber bi rabna ser lingn xwe ve dehfandin. Mirov rab ser lingn xwe j bhtir derdora xwe dt avdriya w ya li ser derdor firehtir b.

Di bikaranna dest de weyn tiliya mezin grng e. di rka tiliya mezin re dest dikare gelek karn curbicur bi hsan pk bne.  Dest mirov bi hilgirtina dar keviran, bi jvekirina fk parvekirina got roj bi roj kareke ji ya lingan cudatir hilgirtiye ser xwe ji bo Mirov bye alaveke xwezay ku herdem p re amade ye.

Mirov dest xwe bguman ji bo karek bikar tne. Kar dike yan nrvan, yan berhevkirin ango teedayna kevirek ye. Ev kar bi pirah alkardayna hevdu tevgerbna bi hev re dixwazin. Mirov bi tena ser xwe dikare svek ji darek veke bixwe, l bi tena ser xwe nikare ajaleke deh qat ji xwe mezintir bikuje. Ji bo v dema ajalek didtin, bi dehan Mirov bi hev re diketin pey. Her yek kevir dar di dest xwe de didaniy heta ku dikutin dev j bernedidan. Mirov dema li keriyeke ajal rast dihatin nikarbn bi ldan bikutana. Ji bo v dor li keriy dipan, bi qrdaynan ew ditirsandin ew ber bi kendalek ve diajotin. Ji xwe bi zanist aliy kendal vekir dihitin ku ajal bi w al ve bazdin. Keriya ajaln tirsiyay bi lez bez ber bi kendal ve b ku bibnin baz didan dema dighitin ber kendal d nikarbn rawestiyana di kendal re werdibn, tev jiyana xwe ji dest didan. W dem Mirov dadiketin bin kendl li ser kelaxn keriy rdinitin, dixwarin.

Ji bo nreke wiha pwst bi tevgera dest, av, ser dengderxistinn curbicur heb. Mirov dema av li keriyek diket deng derdixist, nikarb ji bo rkirina ser keriy bikar bianbaya. Deng destpk ji bo hiyarkirina Mirovn din b y duyem ji bo tirsandina ajalan b. Bi v sedem deng destpk derdixist div bi hd ba y daw derdixist div xurt bi qrn ba Bi sed sal hezar salan dubarekirina van dengan di Mirov de frbneke dengderxistinn cuda cuda li p xist.

Bi dtina Agir Biratina Got, mejiy Mirov bhtir li p ket. d Mirov br b wate bide deng derdixe. Mej, Dest Ziman bi hev re ket tevger. d mej hizir, ziman got dest bikar an. Ango dest bikar an, ziman bi nav kir, mej tghit. Her du rk j meiyane. Mirov him dikare ramana xwe bne ser ziman pk bne, him j ji pkann dikare xwe bighne ramaneke n bilvkirina w.

Heta ku Mirov fr peyveke n bye ango wate daye navnana titek, yan fr kirina alavek bye, pir zahmet kiandiye ji ber v yek serdema paleoltk dirj ajotiye. Di serdema paleoltk de pvena Mirov a biyolojk ji sedema hn temam nebye, tghitina w/w j hd bi hd dibe. Ber bi dawiya serdema paleoltk ve d peresana biyolojk j digh qonaxeke ku mirov leztirn bikaribe tbighje bikar bne.

Mirov d dikare tbighje, alavan dike, xwe ji serma germay diparze, br dibe ku li cih xwarina xwe rojane peyde bike, xwarina ji ber dimne, ango ya zde dtiye kom bike, biparze ji rojn din re bihle. Bi v pketin re j derfet dtiye ku bi mehan bi salan di warek de ango di ikeftek de bimne. Dema Mirov wiha xwarina w/w li ber amade bye, v car derfeta hizirandina li ser titn din mijlbna bi karn dervey nrvaniy dtiye. Di hundir ikefta xwe de, li ber agir xwe hv, kar xeyaln xwe anne ber avn xwe ev li ser dwarn ikeftan resimandine ku ji zarokn xwe re mrate bihle. Bi v yek huner hunermend j li p ketiye. d tkiliyn di navbera endamn keriya Mirov de j roj bi roj ber bi zelalbnek ve ne ji v yek tkiliya Malbat derketiye hol.

Dema xwarin vexwarina Mirov a amade qediyaye, Mirov pwst mane ji wir bar bikin. Wneyn li ser dwarn ikeftan kirine li w der hitine, l frbn, zanist, tecrube teey jiyana xwe bi xwe re birine dema bi komn din n mirovan re hatine cem hev, nan wana dane, tev li yn wan kirine ji wana ji xwe re tecrube, zanist, frbn teey jiyan girtine. Bi v dansitendina di navbera Mirovan de zanist, frbn tecrube li p dikeve Mirov dighje asta bicihbn.

d Mirov br bye ku li wareke trav bi xrbr rn, ji bo parastina xwe xaniyan bike, ji bo trkirina zik xwe ajalan ked xwed bike, zad fk bine. Mirov li cih her roj bi pey ajalan bikeve, ajal li gel xwe dane rawestandin qas pdiviya xwe bi kar anne. Bi v yek, li kleka got ajalan d dikarb ji berhemn din j sud bigre. r, rn, hest, erm, hir tev ber bi awayeke demdirj ne di bin xizmeta Mirov de bn, l bi derbasbna kedkirin re ev tev ketin dest Mirov rka jiyan l fireh kirin. Kedkirina ajalan ji aliyek ve ji bo ajalan j xetariya komkujiy ji hol radike derfeta jiyandin li pya wan zdetir dike.

Bi kedkirina ajalan andiniy derfetn zde curbicur li pya Mirov vedibin Mirov ji bo andiniy pwstiy bi kolandina erd dibne. Ji bo kolandina erd div tevir gsin bike. Pit tov birene erd div av bide ji bo avdan divb cokan bikole, bendan l bike. Ji bo parastina tov nby ji ajalan kan pwst b derdora erd snc bike. Dema zad serid, berhev bike, bikine kewaran. Zad bikelne, ango bikute bike ard. V arvan bi av bistir li ser agir bike nan

Ji bo bikaribe van karan tevan pk bne bguman pwst bi hatina gel hev a bi dehan Mirovan heb. Mirovek bi tena ser xwe nikarb him gsin bike, him erd bikole, him tov bine, him cok bendan ava bike dema Mirov ji bo van karan pk bnin hatin gel hev, v car j pirsgirka rvebirina wan derket hol ji v yek j rvebir derketin. Bi v awah her karek bi xwe re xwediy kar alava kar derxist hol: Mnak; ji bo berhevkirina zad serid pwst bi alaveke tj heb ji v pwstiy DAS hat kirin. Ji bo zad berhevkir bibe xwarin pwst bi kutana w heb ku ji qal xwe derkeve ji v pwstiy j alavn GREKIRIN derketin. Pit re divb zad di cihek de hatiba parastin ji bo v pwst bi Kewaran b. Ji bo kirina Kewaran divb her bi m an bi kay hatiba sitirandin teedayn. Zad ji bo bikaribe were xwarin, divb hatiba hrandin biketa rewa ard. Ji bo v di navbera kevirn giran re hatiba derbaskirin ku hr hr bibaya. Kar a qeraiy j li ser v bingeh li p ket. Pit bidestxistina ard, bi av hat sitirandin v car ji bo pijandin pwst bi arber tenran hat dtin

Bguman her malbat, her Mirov ango her koma mirovan nikarbn wek hev her kar bikin hilbern bidest bixin. Ji xwe ji sedema kar p radibin, dewlemendiya xwezaya li ser dijn sedemn hwd. ev ne gengaz j b. Hinek malbat zdetir bi kedkirina pez mijl dibn, hinek zdetir bi andiniy, hinek zdetir bi kirina alavan

Bi v sedem li gel hinek malbatan r, mast, penr, nvik, hir hk zdetir peyde dib; li gel hinek malbatan j ev km bn an tinebn li cih vana, goz, mewj, sv, nan zad peyde dibn. Div ev malbatn xwediy xwarinn cuda li cihek hatibana gel hev xwarinn xwe bi hev bidana guhertin ku ji hilbernn hev sd bigirtana kmasiyn xwe temam bikrana. Bi v sedem di navbera mirovan de kar dansitendin, pguhern ji bo v j cih pguhern SK derket hol. Bi rdayna van skan re kesn dest wan xwed huner j herikn van deran alavn dikirin xwestin li van deran bi xwarin, caw pdiviyn din re biguherin bi v awah rka jiyan li ber xwe vekin. Bi v awah d kesn cotkar baxevan ji pwstiya kirina alav xwe bi dest xwe j rizgar dibn ji bo kar wana bhtir dem ji wan re dima.  Ber bi keda deh evan bi kotek dikarbn dasek, tevrek yan j gsinek bikin, l v car dikarbn di bhnek de bi dayna end ks zad ji yek zdetir das, tevir an gsn bidest bixin bi v yek hilberna xwe zdetir bikin.

Bi v bebna kar li derdora van skan bajar bi bajaran re j aristan li p ket ku ev sk ji xwe di destpka xwe de li nz Zgrat an perezgehn ol li p dikevin.

T dtin ku Mirov bi tena ser xwe ji ber xwe ve nebye Mirov nebye xwediy aristaniy. Di her pngava Mirov de keda gitiya Mirovan heye aristan li ser v keda git li p ketiye. Ev ked j anda mirov a jiyan ye. Mirov ji bo bikaribe jiyan bike him xwe guhertiye him derdora xwe daye guhertin. Bi v guhertin j ji xwe re andeke jiyan afirandiye bi v and li hember xwezay ji serdema hovitiy hatiye serdema aristaniy

 

OREA ANDINIY (OREA GUND/OREA NEOLTK)

opn orea Neoltk heta niha wek drokn her kevin li kleka Dcle Firat hatine dtin. orea Neoltk di cewher xwe de oreeke gund e ku bi destpkirina andin kedkirin xwedkirina ajalan destp dike. Erdkolann li Erganiya Amed, li em Kote-Ber, li Batman-em Xalan, li Riha-Swerek, li Newala or derxistine hol ku B.Z. bi deh hezar salan mirovan li van deran dest bi andin kedkirin kirine. Di bin girn li navbera Dcle Firat niha j bi dehan bermahiyn gundan radizn. Di ziman Luwiyan de gund t wateya welat cih bilind. Ev peyv bi pvajoy re wek Kondwana, Kurdian Kurdistan hatiye binavkirin.

Civaka Neoltk B.Z. di navbera hezarsaln e aran de li Dcle ya Navn li klekn Firat li p ketiye. Ev and dema dighje anda Xelefbn (Til-Xelef) B.Z. bi e hezar salan li Bakur Afrqa, Misir, Firat a Jrn, Kendava Basra, Anatolya Navn-atalhoyuk t dtin.

B.Z. bi pnc hezar salan li Qafqasya, Bakur Behra Re, Balkanan, Rojhilat Bakur ran, Hindistan-li kleka em Pncav li  kleka em nds t dtin.

B.Z. bi ar hezar salan ev and dighje n Ewropay B.Z. bi s hezar salan j derbas Amerka dibe.

Li gor nrna zanyarn tn pejirandin orea neoltk ji Mezopotamya vegirtiye van cih waran tevan. Kmek nrn j dibjin ku ev and li Mezopotamya, Hnd-n li Mekska (Amerka Navn) ji hev serbixwe li p ketiye.

Di anda Til-Xelef(gundek li kleka Dcle) de, ji bo aristaniy hem alavn pwst hatine kirin. Firaxn ji heriya pijiyay, bivir, gsin, te, hnandina hiriy, destar, hrkirina zad, avakirina gitiya gundek(mmar), tekerlek, alavn nv maden-nv dar an hest, alavn ji kevir sifir, pejirandina strkan wek rnan, brdoziya spart tgeha Xwedawen tev berhemn v and ne. Di droka mirovahiy de pketinn qas vana grng ten P.Z. di serdema di navbera 16 20an de tn dtin.

roj j li gelek gundn Kurdistan mirov dikare bi xurtah opn v and berhemn orea neoltk bibne. Qatf, zembl cemb j berhemn v dem ne. Ji w roj vir ve, li zozanan di jiyana koeran de km tit hatine guhertin. Kon koeran, tifika wan, jiyana di nava hev de, di dema neoltk de j km zde wek ya roja me bn. Dsa li gundn Kurdistan yn jiyana xwe bi andiniy bidest dixin j km alavn orea pesaziy tev li kar xebata andiniy bne. Tevr br, ape, cokn avdan, mitaxe tev di dema neoltk de hatine dtin heta roja me bi guhertinn ten teey hebna xwe domandine. Den erbikn roj j ji bo av tn bikarann, hn ji dema neoltk tn. W dem hesin hn nedihat bikarann; ji ber v yek, sn, lalk firaxn din n xwarin vexwarin tev ji axa gl (kl) dihatin kirin. Ji bo strana axa gl divb hatiba ilkirin. L hevr il dema dixistin nava agir, diqeli. Ji bo neqelie, divb ava tevl dibe hd bi hd li ber tav yan j bi bandora agir hatiba ziwakirin, pit re biavtana tenr. Agir tenr divb germahiyeke 600 santgrad-derecey bidaya ku gl tde pijiyaba hatiba rewa bikarann.

Dsa bi teiy kirina tay zirav bi sxik tevn hnandin rsandina van tayan; ji v yek kirina caw dezgehn bikaranna caw j ji dema neoltk tn heta roja me.

Evqas dahnn(cadn) di dema neoltk de hatine dtin tev berhemn jin bn. Ji delln etnografk t zann ku kmya ya kirina firaxan, fzka hnandina ta, makenka dezgeh rsandin, botanka andiniya pembo(kitan) ji hla jin ve dihatin zann. L bel xwedkirina pez dawaran, ivant gavantiya van firax alavn ji bo van karan pwst bn, mirov dikare bje berhemn zilaman bn. Aboriya Neoltk wek t zann bi du aliyan b; andiniya natiy xwedkirina ajalan.

Gel li ser xaka Kurdistan jiyaye, bi ghitina asta aboriya neoltk xwe ghandiye asta xwe xwedkirina bi tena ser xwe. Bi v yek her gundek wek aboriyeke bi ser xwe tr xwe bike, pdiviyn xwe ji ser xaka xwe bidest xistiye hewcey derdor nebye. Ji bo v j bi salan bi sed salan her gundek tkiliya xwe ji derve biriye bi derfetn xwe jiyaye. Ji ber ku erda van gundan asta aboriya neoltk ghitiby r dida bidestxistina tevahiya pdiviyn ji bo jiyana gundiyan, kesek pwst p nedidt v xr xweiya neoltk derbas bike. Ger berhemn ji erd ji ajalan tn tra wana nekiriba, dibe ku biketana nava lgerneke cuda v yek j r li ber derbaskirina neoltk vekiribaya. L di roja me de j dema mirov die gundn li gel newaln iyayn Kurdistan, derdorn wek Omeryan Gabar mirov bi hsan dibne ku gundiyn li vir dijn, bi salan b ku dakevin sk dikarin xwe bi xwed bikin. Ev xak ji ekir gezo bigir, heta sabn, ji her curey fk bigir heta zad, ji xwedkirina pez bigir heta kirina caw plavan r dide bidestxistina her berhem.

Bel, bi v sedem gel Kurdistan y ku pirahiya xwe li gundan jiyan dikir bi sedsalan pwst p nedtiye neoltk derbas bike di neoltk de as maye. Bi sedema ern li ser xaka Kurdistan b navber domiyane j ev asmabn bye nesaxiyeke domdar.

 

DEWLEMENDIYA ANDA HEYVIKA ZRN A BERHEMDAR

Heyvika Zrn navenda orea Neoltk ye. Serik rojavay Heyvika Zrn xaka Misir ye. Li v der em Nl jiyan dide ola b serber. Her sal lehiyn radibin, klekn em av didin xaka w dewlemend dikin. Di rka em re mirov dikarin titn xwe yn pir giran ji Bar v xak heta Behra Sp bnin ji vir derbas cihn din bikin.

Ji serik rojavay Heyvika Zrn ber bi navenda w ve, cih warn tr baran digrin hene ku li van deran b avdan mirov dikare andiniya dm bike. Xaka Flstn Sriy wiha ne. Ji Rojhilat Libnan heta iyayn Rojhilat Kurdistan ran li ser xakeke berfireh tr reya pez andiniya dm berf baran dikeve. L bel bicihbnn domdar li kleka Firat, Colap, Xabr, Dcle Zap kom bne derneketine derdorn dervey van deran.

Serik rojhilat Heyvika Zrn, jrna Dcle Firat e. Li v der derfeta avdan bi rka av birina barn giran heye ku bi v bikrhatiya xwe jrna Dcle Firat weyn Nl dileyize.

Li navenda Heyvoka Zern zozann Rojhilat Kurdistan ran wek olek ye ku ji berpaln iyayn w dorp dikin kan avzyn bi kr avdana erd baxeyan tn diherikin ser w berhemdar dikin. Pey re li mil din iyayn Belcstan Ava Sind Pncav dirj dibin. Li w der em nds bi e miln xwe, mercn li Mezopotamya bi awayek mezintir afirandiye. Mirov li kleka van avan li kleka avn biktir erdn beyar kolane dest bi andiniy kirine.

Li rojavay ran, li Silk di lkolnan de andeke bi v awah hatiye dtin. Di pngava duyemn a pit Silk de, d maln ji kerpn li ber tav hatine ziwakirin tn lkirin. Hesp di v pvajoy de tev li ajaln ked dibe. Dsa bikaranna sifr t dtin, l hn bi away ldan-sar t bikarann. Ji bo pijandina firaxn ji ax, tifikn taybet tn kirin.

Pit re avabneke syemn li warek nzk Silka Duyem hatiye avakirin ku bi yek av tn avdan. Di v and de sifir(bakir) bi awayeke hiland ji bo kirina firaxan hatiye bikarann. Ji derve zv zr anne. Li cih kirina firaxan a bi dest xwe, kirina firaxan a li ser arxeke bi lez dizvire li p dikeve. Mirov ji bo xwedtiya titn xwe diyar bikin, mohr bikar anne. Li Sriy li Asur j ev qonaxn li Silk hatine dtin opn xwe hitine. Li derdora Sikendern heta Nnoway opa anda neoltk hatiye dtin. Li kleka em Xabr, di nava kevnareyn gund Xelef de berhemn and yn v cih hatine dtin. Ligorxwebna v and li derdora xwe j bandor kiriye ji ber v yek berhemn v and wek anda Til-Xelef t nasn ango t binavkirin. Mnak; li gundek li kleka gola Wan, ji dema Til-Xelef civakeke pesaziya ji htnn keviran camn volqank derdixin rdikin derve jiyaye. Firaxn kirine, bi hunermendiyeke hostay nexandine di tenrn taybet de pijandine. Nivit bi ibandina heynn bi hz hatine kirin li ser wana ikln efsn hatine xzkirin ev j wek mohr bikar anne. anda Til-Xelef li Mezopotamya Jrn, li kleka bajar r cih xwe dide anda Albad. Pit re li Asr, li Nnowa li Gir Gawra gundn hene, mezintir dibin. Li van deran mizgeftn ji kerpan lkirine tn dtin. Modeln erebeyn ji heriy hatine kirin diyar dikin ku ev and tekerlek dinasin erebe bikar anne.

Di hezar saln serdema kalkoltk de(serdema kevir sifir) sifir tnc, hza kiandin ya bi ajalan, alavn bi tekerlek, arxa prot(omlekvan), xit(tgla) mohr ji aliy geln Rojhilat Nzk ve hatine dtin bikar anne. B.Z. bi s hezar salan ev cadn mirovahiy dighitin Ege Hindstan. Pit v bi hezar sal j w bighitana n Brtanyay. Li dervey Mekska Pery heta dema derengiya droka nivsk yek ten ji van cadan j neghitibn Okyans Sahraya Mezin a Afrqay.

Bikaranna lajwerdan (madenan) r ji guhertinn mezin encamn oreger re vedike ku di bikarann de divb ev ar cad bibana yek:

1- Jhatiniya lxistina sifir. 2- Jhatiniya hilandina sifir. 3- Ji cewher sifr derxistina sifra saf. 4- Tevlihevkirina sifir ya bi madenn din re.

Sifir ne wek kevir heste ye ku ten bi tjkirin were bikarann. Sifir him dikare were tewandin, bi ldan dikare were teedayn, him dikare tax tax were jkirin ziravkirin. Ev taybetmendiyn sifr li Misr li ser xaka cermesoran j dihat nasn.

Wek din sifir dema t germkirin, wek heriya protan bi hsan dihat rewa teedayn. Pit dicemid j him rewa tee girtiye diparast him j qas kevir qewn dib. d li na alavn ji dar, hest keviran tn kirin, bi awayek hsantir, tjtir crbicrtir alavn ji sifr dikarbn werin bikarann. Ji bo alavn ji sifr bikin, destpk qalibn w ji heriy dikirin. Pit re sifir dihilandin berdidan hundir van qaliban. Dema dicemid ev qalibn ji heriy dikandin sifra di hundir w de cemidiye tee girtiye derdixistin. d hostahiya w li ser sifirkar dima.

Alaveke ji kevir heste hatib kirin dema dikest d nedicebir divb bihata avtin. L sifir ne wiha b; bi ldan mihandin dikarb careke din were tjkirin pareyn ikest dikarbn careke din werin hilandin teedayn. Bi v away her kesn xwediy kevirn sifr dikarbn ji xwe re alavan bikin. Ji xwe kevirn heste bi hezarn salan hatibn bikarann bi v sedem km bibn, zde nedihatin dtin. L glokn kevir sifir tije li ber lingn mirovan bn

Pit bikaranna sifr bi awayeke hiland, mirov fr bn ku zv(Ag), zirnc(Pb) cela(Sn) tev li  sifir(Cu) bikin xwe bighnin madena qewntir. Ji tevlihevkirina sifir celay, tnc hat bidestxistin ev ji sifr qewntir b. Bi v awah hunermendiya madenan li p ket; ji ber ku hilandin, teedayn, tevlihevkirin neqiandina madenan hunermend hostahiyek heta zanyariyek dixwest. Ev kar ji cotkar ivantiy zahmetir b baldar zanabn dixwest. Kesn bi v kar mijl dibn, divb tevahiya dema xwe bidanay; bi v sedem j nikarbn kar andin yan j xwedkirin bikin.

Wiha diyar e ku pit bea shirbazan, bea civak ya ji andin xwedkirin cuda bye xwarin vexwarina wan hatiye ber ling wan kesn bi kar maden mijl bne ne. Kesn alavn ji madenan kirine, pdiviya kesn andin xwedkirin dikin bersivandine, li hember v j kesn andin xwedkirin dikin , li hember alavn ji madenkeran sitendine, xwarina di dest xwe de dane.

Ji aliy cotkar an gundiyan ve pejirandina alavn ji madenan hatine kirin, bi v awah neke n ya di aboriya Neoltk de nne derdixe hol ev yek bi xwe re taybetmendiya aboriya neoltk ya tr xwe dike j hildiwene. Cotkar alava pdiviya w p heye ger bi xwe nikaribe bike, div bie ji sk bikire. Ji bo bikaribe bikire j divb hinek tit wek beramber w bidaya. W dem tit bi hev dihatin guhertin. T zann ku heta van saln dawiy j li gundn Kurdistan pguhertina titan didomiya. Cotkar j ji bo alava pdiviya w p heye bi dest bixe, pwst b hin titn ji erd xwe, yan ji pez xwe bidest xistiye bibe sk p biguhere. Bi v sedem dema erd xwe diand ango pez bi xwed dikir pwst b ji pdiviya xwe ya jiyan zdetir hilbern bike. Bi v awah hilberna zde derket hol. Cotkar ivan qas xwedkirina xwe d xwedkirina na zanatkaran j hildigirtin ser xwe. Maden sifir li her der nedihat dtin herkes nikarb roja xwe bidaya kirina alaveke ji sifir ji xwe kirna w ya ji sk hsantir rehetir b. Buhay w ten hilberna zde b. L hilberna zde j dihat wateya hilwena aboriya neoltk.

Aboriya neoltk ji ber ku sipart hilberneke tr xwe bike b, kes ji kes ne dewlemendtir b bi v sedem kes br nedibir serdest yan zordariy li ser kes bike. L bi derketina hilberna zde re ramana xwedderketina li v hilberna zde j li p ket d newekheviy r da.

Ji bo hilbern were zdekirin, di cotkariy de divb gav hatiba avtin. Ji bo v j li na apey di dest jin de, gsin bi hza ga t kiandin hat dtin. Ev gsin destpk ji dar hatib kirin, l pit re maden bi ser vekirin. Wiha t texmnkirin ku B.Z. bi s hezar salan li Mezopotamya li Misir gsin hatiye bikarann.

Bi derketina gsin, jin ji karek zahmet apekirin rizgar dibe, l bi v rizgarbn girngiya rewa jin ya ji hilberna zad dihat, ji dest jin derdikeve jin di kar civak de dikeve reweke padetir. Ji sedema ku ga bi dest zilam dihat ajotin, d di hilbern de weyna jin ji hol radibe, ya zilam derdikeve p. Heta gsin nehatib dtin, hilbern bi apey di dest jin de dihat kirin v yek li hember zilam weyneke pemn dida jin. L bi derketina gsin bikaranna hza ga, zilam v weyn ji dest jin digre ber jin ji nava erd dide mal. Jina ber w dikeve mal d roj bi roj di war abor de t rewa avn w li ber dest zilam be.

Di cotkariy de pit bikaranna hza ga, hza ajaln wek ker, hesp, htir alava wek tekerlek t bikarann ji hza ba av j sd t girtin. An li ser ba av kar dikin, berhemn orea neoltk ne. Cureyn lotke(kayik) bixl kelekan j di v dem de di barkiandin de hatine bikarann. Bi v awah j di navbera gelan de dansitendin li ser v tacir li p ketiye.

T dtin ku her di war anda mirov de pketin dibe wekheviya di navbera mirovan de j hildiwee. Derketina alaveke n bi xwe re away hilberna n derdixe ev j bi xwe re di war jiyana mirov de guhertin dike. anda mirov bi alavn n derdikeve dewlemend dibe, l ev dewlemend bi xwe re newekheviy, newekhev j serdestiy, ew j er kutin tne. Mirov dema anda xwe li p dixe bguman nizane ku w ev encamn xerab j derkevin. Ew pven ji bo hsankirin xwekirina jiyana xwe bikaranna pdiviyn jiyan li hember xwezay pk tne. L her pketinek bi xwe re qas rehetiyan, encamn nayn texmnkirin j tne. Mirov gsin dt ga ajot ber, berya bi xwe ser ga bikine nedihizir ku w jin ji kar hilbern veqetne rbike mal. Jina ji kar hilbern veqetiya ber w ket mal j nedihizir ku mal w bibe cih tkna w heta roja me biajo

 

OREA BAJARBN

Mirov roja me bajarbn wek encameke pwst a orea Pesaziy dibne, l ev yek a e. Bajarbna roj orea bajarbna duwem e. orea bajarbna yekem, berya neh-deh hezar salan li Rojhilata Navn destp kiriye bi pvena hilberna andin re li tevahiya chan belav bye.

Bi pvena orea neoltk d mirov dikarin hilberna zde bi dest bixin. Dema hilberna zde dibe, mirovn dikarin bi v hilberna zde jiyana xwe bimenin, li hinek cih warn taybet kom dibin. Ev cih war li derdora xaniyn keeyan(rahib) ku kar wan zanna rewa heway ji ezman e, ava dibin. Ev der cih warn bik in, l gelheya wan gelek e. Her ku hilberna zde bhtir t bidestxistin, ev cih j ji aliy gelhey ve qelebalixtir dibin. andin xwedkirin li ser xakn berfireh n li derdora van cih waran li ser mrg menn hn drtir t meandin. Bi v awah ev cih war dibin wek navendeke gelek gundan ji ber v yek wek bajar bajarokan tn binavkirin.

Di orea bajarbn de, ji andiniya dm derbasbna andiniya av ya bi keda mirov (bi kolandin lkirina cokan) gaveke grng e. Bi v awah li ser xakn berfireh n beyar, derfeta hilbern bye ji bo pkanna v hilbern karkirin ji bo karkirin j pwst bi hatina cem hev a hijmareke zdetir mirovan bye.

Li Mezopotamya xakn navbera Dcle Firat, li Misr klekn Nl, li Hndistan nds, li Wetnam Me-Kong, li n em Zer xakn derdor bne cihn andiniya av warn mparatoriyn xurt. Taybetmendiya van xakan ev b ku ne ten bi kr avdan dihatin, her sal dema berf dihiliya leh radib ev xak bi xaka aluvyon dihatin xwedkirin zibilkirin. Zdebna av, xaka bi aluvyon germahiya tr a heway r dida ku di sal de end caran hilbern were bidestxistin.

Ji bo avdana van xakn berfireh pwst bi sazmana cokan, ji bo kirina cokan j pwst bi sazmana mmariy ji bo xwedderketina li v kar j pwst bi rvebiriyeke xurt heb. Ji bo bikaranna v sazman ya bi awayeke ba j pwst bi zanna rewa heway dihat dtin. Divb demn hatina baran rabna lehiyan hatiba zann ku andin bi awayeke berhemdar pk bihata. Ji bo v kar j divb oldar (kee/rahib) ber xwe bidana ezmanan, bi Xwed re axiftibana alkar j xwestibana Ev tkilvaniya di navbera erd ezman de bi xwe re zanistiya ezman aniye li ser rewa ezmn, tevgera heway ya li gor demsalan, zanist li p ketiye. Ji ber v yek zanist zanyariya ezmn destpk li ser xaka Mezopotamya derdikeve li p dikeve.

Zgratn Asr Sumeriyan li Babl ava kirine, him wek mizgeft, him j wek cihn avdriy dihatin bikarann. Kee derdiket jora zgrat bi avdriya li ezman dikir, dirjiya sal, girtina roj heyv, dema andin inn, dema baran lehiyan hwd. tdighit ji cotkaran re digot. Cotkaran zad xwe li gor v zanistiy diandin radikirin. Bi v yek j di hilbern de zdebn pven dihat kirin ku bi v sedem j gel pwst nzkbna Zgrat dima.

Zdebna hilberna zde bajarbn, bajarbn j parvekirina kar bajartiy li p dixe. Parvekirina kar j, di kar de hostebn, hostebn j kif catn n derxistine hol. Bi v awah karn wek kirina selik firaxan, hnandin rsandina hir pembo, dezgehn kirina tej caw teknka bikaranna wan, madenvaniya wek sifirkar hesinkariy, kirina kerp, den erbikan, lkirina avahiyn aqid, ketiyn bi xl, erebeyn bi tekerlek, dtina nivs brkariy, bikaranna perey zv, pvan wezn derdikevin hol warn mirovn van karan dikin, li bajaran li kleka hev rz dibin.

Di encama v gavavtina hilbern karkirin de, berhem hebn di dest hinek malbatan de kom dibe ku ev malbat serkn mizgeft zgratan kesn nz wan in. bi v awah cara yekem kesn rve dibin kesn tn rvebirin ji hev cuda dibin li ser bingeh v cudahiy civak t bekirin. Yn rvebir ji bo parastina rewa xwe ya n pwst bi sazkirina sazmaneke kargeriy dibnin li ser v bingeh sazmana dewlet ji bo parastina dewlet j hzn ekdar ango art t avakirin. Gel j wek kesn tn rvebirin pwst pejirandina dewlet xizmetkirina ji dewlet re dimnin.

Bi v bebna civak re d bebnn wek gund-bajar, xwende-na, dewlemend-feqr, cotkar-esnaf, hilbernr-xerdar (qedanr) j derdikevin hol. Dema civak bi v awah bi bekirin re r bi r dimne, ew wekheviya ber hildiwee bguman bi xwe re tkiliyn di navbera mirovan de yn ber j hildiwene pwstiy bi avakirin sazkirina tkiliyn n dibne. Li ser v bingeh j di navbera mirov ben civak de rzikn maf dansitendina n bi xwe re tgiha dad, siza, mal, mulk hwd.diafirne.

d li bajarek ne mirovn wekhev azad n bi keda xwe jiyan dikin, mirovn wek rvebir, leker, tacir, hunermend, zanyar n ji hilbern qut bne dijiyan vana bi hiberna zde ya di dest gundiyn bi zora arta dewlet tn xebitandin dihatin xwedkirin. Malbatn gund, cotkar, ivan gavan d ji bo bikaribin jiyan bikin pwst xwedkirina bajariyan bibn ji bo v j pwst karkirin kedrijandina zde bibn ku bikaribin hilberna zde bidestbixin zik v na qedanr tr bikin. na qedanr ji bo v rewa n bidestxistiye winda neke her roj pwst bi xurtkirina hza di dest xwe de didt. Ji v yek j dewletn mezin, artn xurt rvebirn bi hz derketin. Bguman na esnaf bekaran(zanatkaran) j li gor pdiviyn n pwst bi xurtkirina huner beya xwe didtin ku v yek j di anda bajarvan de pketin bi xwe re diann. Her roj pwstiya avakirina bajarn n bi v re xwesteka bidestxistina van bajaran dewlemendiya li van bajaran derdiket hol

 

ANDA BAJARVANIY

Mirov dikare bje ku bajarn destpk ji ber xwe ve, di encama kombna li ser hev a li jor hat diyarkirin de bne bi v sedem j b plan b avahiya jrn in. L pit re bi bihstina pwstiya bajaran, li ser bajarvaniy j ramandin dibe d bi dest mirovan bajar tn kirin, him j bi awayeke kirina plan projeyan.

Di kirina van bajaran de rkn w, cokn serok, cokn ava qirj, cih dikanan, malan, warn rvebiriy di navenda van de li cihek bilind Zgrat Mizgefta xwedawen tev di nava rxistiniyek sazmanek de dihatin projekirin. Ji lkolnn bin erd ev plan projeyn li ser kerpan hatine xzkirin bidest ketine.

Di avakirina zgratan de pir ked hatiye rijandin. Mezinbna wan ne km 75x30 metreyan e. Li kleka wana, mizgefteke din a qas wana, bilind dibe. Ev tev ji kerpn li ber tav hatine ziwakirin ldikirin. Dwarn klekan n zgrat bi myl in hn dema heriya w il b, bi hezaran tasn ji kl hatine kirin, bi ldan di van dwaran de ikandine bi v awah dwar pir qewn kirine. Zgrat qat li ser qat hatine avakirin bi qeydikan r ji qatek die qata din. Der ji darn am yn ji welatn derve anne hatine kirin.

Ji bo kirina van mizgeftan t dtin ku bi hezaran tasikn ji gl(kl),bi hezaran kerp, dar ji bo bidestxistin lkirina vana j pwst bi karkirina bi sedan mirovan hatiye dtin. Yan kee an komek kee nikarin chek wiha b alkariya gel ava bikin. Di avakirina zgrat mizgeftan de dibe ku gel bi bay xiroiya(galeyan) ol bi dil can kar kiribin. Ev wek kevneopiyek niha j li Kurdistan didome. Dema mizgeftek t avakirin gund tev b mie (heqdest) diin alkariy. Di jiyana gundiyn Kurdistan de palte hn j xwediy wateyeke grng e b heqdest t kirin.

Mirovn di avakirina zgrat mizgeftn xwedawenan de kar kirine ne ji bo palteyeke rojek-du rojan, km km bi mehan kar kirine. Bi v sedem kee rvebirn mizgeft pwst bn zik karkeran tr bikin ku avah bi lez ji dil hatiba lkirin. Ji bo v j divbn bandora xwe ya ol li ser girseyn gel bi xurtah pk anbana ku ji her malbat ji wana re qurban, diyar zikeya xwarin vexwarin hatiba.

Ji xwe hatina mizgefta xwedawenan ji ber xwe b. Ciwann dighitin ax balixbn, bi qeflek diyar din ku fr hezkirin evn bibin. Bi v awah kee xwedawen ji her al ve berhemn hilberna sal ber bi xwe ve herikandine. Ji bo berdewamiya v herikn bawer brdoziyeke xurt a ol dane mirovan. Mirovan j ew wek nnern xwed yn li jr pejirandine rzdar tirsa li hember xwed dixwestin nan bidin, li hember van nneran j nan dane. Dsa ji bo leh, nexwe, e erdhejan bi ser wan de nebarnin, qurban, diyar zikeya dixwestin pk xwedayan bikin, bi rka van nneran dikirin.

Bi v awah li derdora zgrat mizgeftan birek mirovn ji dil kar dikin kom bn. Dibe ku gelek mirovn bi tena ser xwe nikarbn hilbern bikin zik xwe tr bikin, dihatin di van mizgeft zgratan de karn wek qutkirina daran, sitrana heriy, kirin lkirina kerpan, kiandina ax, pijandin belavkirina xwarin hwd. dikirin bi v awah xwarina zik xwe bidest dixistin. Ji v kar re niha j li Kurdistan kar nan zik t gotin wek andek heta roja me j didome. roj j li Kurdistan kesn bi nan zik li ber mala x, li ber deriy mizgeft, li ber mala ax hwd. kar dikin hene. Diyar e ku rehn kar nan zik heta w roj dirj dibin ev yek bye bingeh koletiy. Mirov dikare v away koletiy wek koletiya ji dil bi nav bike ku koletiya bi zordar pit re li ber v t lipxistin.

Di Rojhilata Navn de bingeh anda koletiya ji dil hn j xurt e. Mirov ji x, axa, beg serikeran re xulamtiy bi salan dikin. Gavek pdetir a v xulamtiy, xizmeta ji dewlet re ye. Dewlet a li ser bingeh zgratan bilind bye, di roja me de j bi hezaran mirovan bi nan zik dide karkirin bi hezaran mirov ji dil j re kar dikin, ji bo w xwna mirovan b tirs dirijnin. Koletiya ji dil ji bo dewlet t kirin, dike ku ev sazmana kevnare hn bi awayeke xurt li ser lingan bimne zordariya xwe ya li ser maf azadiya mirovan bidomne.

Li Rojhilata Navn cihgirtina di nava tarqat, mezhep rxistinan de j bi awayek diibe koletiya ji dil. Girdana bi awayeke murd v yek nan dide. Ji bo v mirov Rojhilata Navn z bi z nikare qedera xwe bixe dest xwe rka pketin li pya xwe veke. Her hin hz an kesn din qedera w/w xz dikin w/w li pey xwe dixiriknin

Bi lkirina bajaran re li kleka mirovan, pdiv bi hesapkirin danna hinek nanan heb. Ewqas hilberna dihat di divb hatiba zann. Di hi xwe de girtina hesabeke wiha berfireh zahmet b. Ji bo v kesn bi v kar re mijl dibn, ji xwe re di navbera xwe de, hin nane dann ev yek b bingeh nivsandin hesapkirin. Li ser erm, li ser qalib kerp heriy naneya were dann divb hevpar ba ya ku ji aliy herkes ve hatiba zann. Ji van naneyn hevpar re nivs hat gotin ji B.Z. bi s hezar salan mirovan hesabn xwe, hestn xwe, ramann xwe bi naneyan diyar kirine heta roja me mrate hitine.

Dema zanyarn zimanzan(flolog) van nivsn berya pnc hezar salan dixwnin, tghitina wan zdetir ji kar, xebat anda bajarvaniya w dem re dibe:

Bajarn w dem yan bi xendekek, yan bi bendek dihatin dorpkirin. Bi v awah xwe ji rn ji derve werin diparastin cara yekem dibn xwediy chaneke li gor xwe. Mirovn li van bajaran dijiyan, li derdora bajr cokn av kolane bendav lkirine. Erdn beyar fetihandine baxeyn bi xr br andine. Bi rka cokan ji cihn dr ava paqij anne bajr ava qirj a li bajr derxistine derve.

Li navenda bajr li cih her bilind zgrat cih digre. Zgrat ne ten badetxaneyek ango avdrxaneyek e; p re cih komkirina hilberna zde qt sal ye j. Di hundir w de gelek kewar dikan hene. Erdn ji aliy gel ve dihatin andin bhtir para xwed ango nner xwed bn; ji bo v hilberna ji van erdan dihat, diherik kewarn zgrat.

Di mizgefta xwedawenan de sazmaneke wiha hatib avakirin:

Ji bo pijandina nan, 27 jinan kar dikirin heqdest wana bi ceh dihat dayn. Dsa 25 kes erkdar kirina bray bn. Qas 40 jinan hiriya pez nner xwedawen dirstin. Bi v awah li kleka memr, nivskar, kee, jinn hnandin rsandin dikin, sifirkarek bekarn din j hebn. Alavn wek gsin, tevir br, te, destar, erebe, ket, ajaln barkian yn bi wana kar dihatin kirin tev mal zgrat mizgeft bn ku ev bi ser xwe dewlemendiyek bn. Yan mirovn bi van alavan kar dikirin ne xwediy van alavan bn.

Wek din, bekaran dikann xwe li derdora zgrat mizgeftan ava dikirin ku bikaribin di bin siya baskn wan de bi ewlekar kar xwe rve bibin. Ji bo v j berhemn derdixistin pwst bn bifroin ango bidin nnern mala xwed ji bo bikaribin zik xwe y malbata xwe tr bikin j pwst bn dest xwe li ber kewara nnern xwed vekin. Dema tkiliyeke wiha di navbera bekar nnern xwed de t avakirin, bguman azadiya bekaran j roj bi roj cih xwe dide girdana ji pwst ya bi nnern xwed ve dibn diranek ji erxa mala xwed.

Bi v awah sazmana zgrat mizgeftan r li ber hilberna zde vekiriye. Ev hilberna zde li mala xwed kom bye demek hatiye ku herkes xwe wek diraneke ji erxa sazmana mala xwed dtiye. Zrevan mala xwed ango nner xwed nnera xwedawen y/ya li erd j kar zvirandin rvebirina v erxa sazman hilgirtine ser xwe. Bi dem re zgrat bandora xwe li ser mizgefta xwedawen j kiriye ew j kiriye diraneke ji erxa sazmana xwe. Ji ber ku kar ol, brdoz, astronom, xwezay tev li zgrat dihat meandin bhtir kar kfxwe demborandin li ser mizgefta xwedawen mab, ikandina bandora w ya di war rvebiriy de girdana w ya bi zgrat ve b xwnrijandin hatib kirin. Dsa ji sedema ku kee rvebirn zgrat zilam bn, serdestiya zgrat ya li ser mizgefta xwedawen bi xwe re serdestiya zilam a li ser jin j an bi bidestxistina serdestiya zilam a li ser jin d sazmana bajarvaniy bi tevah b sazmana zilam di her aliy jiyan de, li ser civak jin bandora xwe ava kir meand. T zann ev bandor heta roja me j didome.

Desthilatdariya zilam a li ser jin destpk li ser xaka Mezopotamya derket hol ev newekhev wek pirsgirka her bingehn giran di roja me de j li hviya areseriyeke lezgn dadmend ye. Di hundir mal de di civak de bandora zilam li ser jin, dsa bandora ol sazmana zilam li ser jin dike ku rka jiyan ji jin re nemne bi dest xwe daw li jiyana xwe bne. anda bajarvaniy (arevaniy) her iqas di droka mirovahiy de pngaveke mezin afirandibe j, ev bmafiya di navbera zilam jin de j bi xwe re aniye.

 

SUMER ARISTANIYA LI KLEKA DJLE FIRAT- ANDA DEWLETBN

Dewlet sazmana desthilatdariya li ser berhemn keda mirovan hatiye avakirin e. Ji civaka neoltk derbasbna civaka koledar bi Sumeran destp dibe, ango dewleta cara yekem, cada Sumeriyan e. mirov rehn hem berhemn anda bi dewletbn hatine afirandin dikare di dema Sumeran de bibne. anda Til Xelef ji bo aristaniy hem titn pwst cad kirine. Bi dtina nivs d t gotin ku Drok bi Sumeran dest p dike.

Taybetmendiya anda Sumeran ew e ku keda mirov ji hilberneke gelek zdey pdiviya xwe re r vekiriye tkiliyn wek kole koledar derxistiye hol. Sazmana Sumeran pk anne, ghitina zgratn wek mizgeftan, kargehn karkirina bi hev re tev navenda rvebiriya civak ne. V navend nnertiya Xwed ya li ser ruy erd hilgirtiye ser xwe.

Bi rka bikaranna keda koleyan him hilbern hatiye zdekirin, him j ji bo kar ol, zanyar rvebir dema vala bidest xistine. Pketinn mad manew bi hev re li p ketine. Malbat, mulkiyet, sazbna ol ji n ve hatine avakirin. Ramana xeday li ser mej giyana mirovan bandoreke ji sed sed dike. Di Sumeran de bi v away i hatibe kirin, bi nav Xwed li ser nav Xwed hatiye kirin. Mirovan j wiha bawer dikirin ku sazmana keeyan biriqna sazmana li ezmn e. Sumeran mtolojiya xwe qulipandine teolojiy; ev yek wek dewlet brdoziy saz kirine kirine bingeh ramann ol, felsef yn pit xwe dsa cureyn saf n wje huner j pk anne.

Di dema Sumeran de berhemen and y tevli xezneya anda mirovahiy bne gelek in, l ji vana yn her gring dtina nivis, matematk teqwm, mtoloj teolojiya yekemn car berfirehby, saziya dewlet, siyaset nbn; zagon dada nivsk, bajarvan, mizgeft, bekar navendbna ticaret; mulkiyeta taybet ya kolektf, malbata proz xanedan; wjeya nivisk, destan, muzik, bindestkirina yekem emperyalzm gelek tgihn heta roja me tn bikarann.

Bi kolekirina mirovan re, di navbera desthilatdariya zilam jin de pevna derdikeve j bye mijara mtolojiya Sumeran.

Wekdin di droka mirovahiy de rola drok ya aristaniya Sumeran pir grng e. Bi kirina civaka bi n, r ji ferdparziy (ferdiyet) re hatiye vekirin. L bel ji shirbaz bigir heta pximberiy saziyn ol tev herdem xebitne ku mirov bikinin nava rzikn civak. anda zilam desthilatdar j bi rkirina jin ya hundir mal re ji hla Sumeran ve pk hatiye. Dsa orea bajar dewlet j berhemeke anda Sumeran e ku bingeh prahiya saziyn li bajar dewletan ro hene, di w roj de hatiye avtin. Saziyn abor ji w dem ve destp bne. Dsa brokras (wek kralt, mecls, leker, wezrt hwd.) saziyn deolojk, tev berhemn Sumeran in.

Encama mirov ji aristaniya Sumeran derxe eve:

 

1- aristaniya koledariya Sumer li ser nirxn civaka Neoltk a Heyvoka Zrn a adan li p ketiye.

2- Dewlet wek naverok nasnameya civaka bi n cara yekem li Sumeran dert hol.

3- Zanyariya Xweda (teoloj) zanyariya tekona n ya Sumeran e qas teoriya Karl Marx a di derbar pere dewlet de bi nirx e gring e.

4- Tkiliya di navbera zanyar felsefe-mtoloj ol de di Sumeran de berfireh hatiye destgirtin.

aristaniya Sumeran bi sazmana dewlet ya ku di zguratan de hatiye pvebirin, bye bingeh-dendik hem creyn dewletan v yek andeke wiha derxistiye hol ku roj mirovah di v asta ghitiy de hn nizane w i bixe na ve sazmana dewlet. Xuya ye w bandora v and hn end sed saln din j bidome.

 

 

NNER NNERTIYA XWEDA

Di destpka demn droka nivsk de Dewlet derdikeve hol. Rvebir bajr taybetmendiyn qral zad an serdar er di xwe de kom dikir. Rvebirn bajaran n tewr kevin xwe di wateya cotkar xaka xwed dine de, bi nav shak didan nasn km caran nav Lgal (ango kral) bi xwe vekirine. Rvebir bajr otorteya xwe ji ser-xweday bajr hza xwe ya shr digirt. Di merasmn her sal tn kirin de kral nnertiya xwed dike. Ev otorteya shr ya shakk di er de bi rka rbertiy j wek hzeke chan hatiye qewnkirin. Rvebir bajr ku wek nner xweda y li erd dihat nasn, malbatn xwed (yan merivn xwe) wek malbateke berfireh ghandin hevdu. Gel Laga xwedayn p bawer dikirin wek endamn malbateke pederah difikirn. Li gor v di dema rukagna de shak (kral) ser-keey ser-xweday Nngrs b, jina w j ser-rahbeya jina Nngrs Bay b. shak wek serdar er, fermandariya arta hemwelatiyan dikir. Li gor nivsn ji w dem mane, yn din er dihat gotin ku xwedayn wan bajaran in dema xetariyek dihat ser bajr, nedigotin pareyek ji welat me, digotin, zeviyek ji erd xwed di bin xetariy de ye. er li ser xak li ser nav xwedayan dihat kirin dema at dib j lihevdhatin dsa li ser nav xwedayan pk dihat.

Wek nner xweday qebley shak parey tewr mezin xaka klan digirt b kom dikir. (b-qamr di w dem de diyariyn kevneop yn didan serdar qebley bn). Dema di erek de serkeftin bi dest dixistin, ji talan para tewr mezin bi nav xwed shaq ji xwe re dipejirand. Bi v awah rvebir bajr beeke mezin a hilberina-zde di dest xwe de kom dikir. Rvebirn bajaran ji bo dilxwekirina xwedayan qesr, qonax mizgeftn n ava dikirin. (Bi v yek xweda dikirin deyndar xwe). Mesrefa van j ji hilberna zde ya di dest wan de kombye ddan. Cewher madenan j di bin dest rvebir bajr de b bi v awah bekar j muhtac w bn. L di bajr de dsa j her tit sedsed neketiye bin bandora keyan. Rxistiniya keeyan aboriya xwe ya li gor xwe parastine. Keyn bajr hatine guhertin l ev saz (rexistin) her berdewam kiriye. Keyn bajar bi dest dixistin pirah li hember mizgeftan (zguratan) rzdar nan didan dest keeyan nedidan qas Key wan nitec diyar pk wan dikirin. Di v dem de welat Sumer Akad j Berya Zayin 2400 salan heta B.Z. 1800 sal gelek caran bye war bazirganiy ku ji gelek bajarn bik n dewlet pk dihatin. Maln bazirgan, berhemn pesaz hunern bekar li van dewletn bik (dewletokan) bi rehet ji devern dr dihatin kirn firotn. Bi v awah di rka bazirganan re andn devern dr van dewletan bi hev re diketin nava tkiliy. Dema bazirganek ji chek dr dihat, mirov li ser ser w kom dibn; li bejn bala w dinrn, cudahiya xwe w diann ber hev li ser cih j hatiye dest bi pirsyariy dikirin. Bazirgan ji devera dr hatiye j dema vediger welate xwe zanyar, tecrbe keneopiyn we civak bi xwe re dibir. Kem zde ji her ar aliy chan bazirgan dihatin bajarokn li kleka Dcle Firat. Ji bo v ev bajar roj bi roj li p diketin, zde dibn berhemn gring n and rdikirin her ar aliy chan.

 

Li Sumeran anda Perwerdey

Bi dtina nivs bikaranna reqaman re pdiviya keeyan bi frbna van j eb. Bi v awah dibistan bn pareyek ji mizgeftan. Nivs destpk bi wneyan hatiye nandayn l ev him zahmet b him gelek cih digirt. Pt re alavn di ikl bizmaran de hatin bi karann. Ev alavn di ikl bizmaran de, di heriy de diikandin (di dewisandin) li gor opa dihlin wate didan nivs. Ji bo v ji nivsa Mezopotamya re dibjin cuneiform (nivsa bizmar). Ev nivs ji hla Sumeran ve hatiye dtin l w dem gelheya bajr tevli hev b. Mirovn ji iyan daketbn yn ji ol hatibn j di van bajaran de cih digirtin. T zann ku li bajare (dewleta) Akad gelheyek Sam dijiya.

Ber ji bo hijmartin, ser her pezek krtek li ser darikek dihat vekirin. Ji bo pvana zad titn din j ev rbaz dihat bikarann. Dema hijmar km b ev kar hesan b. L dema keriyn pez li pey hev rz dibn, an kewar yek pey yek tije dibn krtvekirina li ser darikan zahmet dib. Bi dtina nivs re li na krtvekirin, li ser heriy xzk wek nian dann ji van xzkan reqem derketin. Hsaniya v ew b ku nana deh ji her nehn din cuda b dema du nann wiha dihatin gel hev dibn bst, s nan dihatin gel hev dibn sh...

Bi v awahi pvann dirjahiy yn giraniy j dihatin nankirin. Ji bo bikaranna van pvanan j diyar e, mzn dtibn.

Sumer wek yektiya rxist ya niyn bajr, ji niyn gundan hn batir rastir dikarbn dema xwe parvekin bean. Sumer roj ev parve kirin duwazdeh saetn zo. (yan wek me rojek 24 saet hesibandine). Ji bo pvana niyn dem j seata roj saeta av ku li gor prensba herikn kar dikirin dtin (cat kirin).

B. Z. bi 1500 sal Sumer fr komkirin lihevdana reqeman dibin. Lihevdan, komkirina li pey hev e. Lihevdana 24 bi 4 re t wateya 4 caran 24 li pey hev were nivsandin komkirn. Bi v awah bi lihevdana pehnay dirjahiya erdan mezinbne w fr bne. Pey v re hijmara p/3,14 ku derdora xelek dipve t dtin.

Sumer ji bo hilberneke adan (berhemdar) bi sitrkan re j mijl bne di war destpkirina demn andiniy hilbern de ghitine qada hostahiy. Bi v awah ji astronomiy re j r vekirine.

Dema pvann hevpar hatin nankirin nivsandin, d dayna nirxa pvan j derket hol. Beramberiya xizmetan div bi nirxek hevpar bihata dayn. Ev j zad ku pdiviya herkes p heb, ceh b. Pit re li Mezopotamya li na zad ziv (maden) tn bikarann. Bi v awah ji aboriya xwezay derbasbna aboriya perey dibe. Di aboriya xwezay de mal beramber mal t dayn, l di aboriya perey de zv zr beramber mal t dayn. Bikaranna pere li na mal, neke n ya bazirganan derxist hol.

anda Sumeran li bajarn Elam, Akad, Ss, r hwd. j t dtin away rxistina wan j diibiya hevdu.

 

ARISTANIYA MISIR, HNDISTAN N

 

aristaniya Misir

Ji civakn koledar n pit Sumeran derketine hol yek j j aristaniya Misir-Nl ye. dema li ser aristaniya Misir t rawestin, berya w andeke Neoltk ya Afrqa nay peyitandin (spatkirin). L li gor prensba vegirtina and diyar e ku orea neoltk a li Mezopotamya derketiye hol, B.Z. bi e hezar salan ber bi Misir ve vegirtiye. Xaka klekn em Nl ya bi aluvyon j ji bo orea bajarbn pir bikrhat ye. heriqas ligorxwebneke aristaniya Misir hebe j, mirov bi hsan dikare bje ku Neoltka Heyvoka Adan aristaniya Sumeran tinebaya, aristaniya Misir bi tena ser xwe nikarb derketa hol. awa ku em Nl tinebaya, aristaniya Misir j nedib, orea Gund Bajaran a li Heyvoka Adan li Sumeran j tinebaya adaniya Nl aristaniya Misir j nikarb derketa hol.

aristaniya Misir B.Z. bi s hezar salan destp kiriye. Di war mmar, nivsandin geometriy de ji Sumeran guhert li p ketiye. Barkiana bi ketiya bixliy pirr li p ketiye. Hesabn sal demsalan n spart strkan ji yn Sumeran bi rkpktir in. gelek bajarn dewlet ava kirine zdetir rvebiriyeke herm hatiye meandin. Li Misir j tghitina Key-Xweda serdest e. sazmana li ezman bi awayek hik dibiriqe ser sazmana li erd. Bi vawah serdestiyeke brdoz ya xurt li ser civak hatiye kirin.

Bi bajarn Grt Fenke re tkiliyn bazirgan li p dikevin. na keeyn Misir bi weynn xwe yn xurt n perwerdekar di rewa navendeke perwerdekirina kadroyn di mtoloj ola Grekan de ne. kee feylesofn Grek ji perwerdeya Babl Misir hatine xwedkirin. Ji bo Frawnan (Key-Xweda) pramdn hatine kirin bi buhaya bi sed hezaran can koleyan in. di stewandin domandina sazmana koledariy de weyn misir di asta yekemn de ye.

 

Li Geliy Pencap ndsa Hndistan aristaniya Harapa Mohenjadaro

Ev aristan B.Z. bi 2500 salan derdikeve hol. Di aliy mmar nivsandin de, pketineke bi snor bi dest xistiye. Li gor hinek zanyaran B.Z. bi 5000 salan di ser ran re bi anda neoltk re naskirinek kiriye. L hinek zanyarn din j, ji v zdetir dibjin ku di ser Okyansa Hnd re ji aristaniya Sumeran B.Z. 2500 salan wek koloniyeke bazirgan bandor bye li p ketiye. Lbel ji sedema ziwabneke B.Z. 2000 salan t jiyankirin, ev aristan bi daw dibe. Ten pit v bi hezar salan (B.Z. 1000) pit hatin bicihbna komn Aryen ji n ve bi awayeke domdar ev aristan dest bi jiyan dike.

 

aristaniya n

Ev aristan B.Z. bi 4000 salan neoltk nas dike. Li v der em Zer  bi adaniya xaka xwe weyn Nl dileyize. Li n B.Z. 1500 salan mparatoriyeke koledar a sipart cudahiya n t dtin. Wek aristaniya Hnd navber nakevey bi aboriyeke tr xwe bike hebna xwe didomne wek robareke ligor xwe, diherike ser em bingehn anda mirovahiy.

***

Ji bil van aristaniyan li parzemneke cuda B.Z. bi 3 hezar salan Amerka naskirina xwe ya bi neoltk re dike B.Z. bi 2500 salan jderbas orea bajaran dibe. Bi v yek pketineke bi snor a ligor xwe bi dest dixe. Lbel weyn xwe y di gitiya chan de ten di sedsala bstan a P.Z. de dikare bileyize

 

Li Jor Xweda, Li Jr Frawn

Li gor zanistiyn li Misir ji bin erd derketine, di gorn keyan de denn zad, fk vexwarin, surahiyn ji kevirn giranbuha hatine kirin; zr, zv, proze, kevir lacwerd ji kevirn din n giranbuha neqn crbicr, ek alavn xemilandin yn ji sifir hatine kirin tije di hundir van tirban de hatine dtin. Ev rew dide diyarkirin ku hijmareke zde bekarn pispor, kombna dewlemendiyeke zde bazirganiyeke berfireh li p ketiye. Di gorn frawnan de, nivsarn destpk j tn dtin. Li v der nivsa hiyeroglf hatiye dtin. Key Misir j wek y Sumeran Xweda-Key e li ser tevahiya xaka Misir desthilatdar milk her mezin e. Ji karker cotkarn li ser v xak, bek wek diyar xizmetan distend. Bi v awah hilberna zde ji mizgeft bhtir diherik xezneya Frawn. Para di mizgeft j heb l ew j di rka destrdayna Frawn re didan mizgeft. Ji ber ku Frawn ne nner xweda y li erd, xweda bi xwe b ku gel w wiha j bawer dikir li gor v baweriy j re xizmet dikirin.

Frawn ji bo parastina heynn xwe yn mad(pzey) domdariya shra xwe goreke brdariy dida avakirin. roj avahiyn bi nav Pramd tn binavkirin, ew gorn brdar yn Frawnan in.

Mnak; Pramda mezin a bi nav Keops (Xf) 230 metre dirj, 146 metre bilind e ji 2 milyon 300 hezar kevirn her yek du ton nv giraniya xwe hene hatiye lkirin. Ev kevir ji ocaxn keviran, n li rojhilat gel hatine derxistin bi kelekan derbas mil din av kirine. pit re di ka bi dest ji ax kirine re anne cihavahiya pramdan.

Li gor droknivs Yewnan Herdot dibje; Ji bo avakirina pramdek divb sed hezar mirov bst salan kar bikin.

Ji bo dewlemendiya pwst frawnan arta xwe rkirin heta ola Sina y ku ji wir maden sifir derxnin bnin. Ji bo ji Libnan darn wurz (sedr) bnin, ket zilamn ketiy bnin bi dest dewlet dihat peydekirin. Ji bo parastina dewleta xwe j, Sazmana Parastina Snoran kirin. Ji bo ewqas kar, xebat nhatina abor pwst bi nivskar hesapnivsan heb. Li ser v pwstiy na hesapnivsan (memr) ji bo bikaribin hesabn xwe batirn bigrin, nivseke ji wneyan hatiye kirin, hevpar pejirandin ev nivsa wek Hiyeroglf t binavkirin, s hezar salan domiya.

Zanyariya Misir ya ji derfetn orea bajarbna li geliy Nl  sd wergirtiye berhemeke her grng ji mirovahiy re hitiye. Demsaliya roj ku bingeh demsalnameyn di roja me de tn bikarann e, ji w dem ve li gor lehrabna li Nl hesibandine ghitine zanabna 365 rojn sal

Roj bi roj mala frawn d dib jih memr, zanyar, bekar xizmetkaran. Xwarin vexwarina van kesan j ji xezneya frawn pk dihat. Dsa ji ola Sna y sifir, ji Nubya zr, ji Erebstan an Somal Ebens (abanoz), bhnn xwe, baharat, ji Asya kevirn lacwerd kevirn din n giranbuha bi encama sefern dewlet diherikn xezineya frawn.

Di hundir mal de aboriyeke xwezay desthilatdar b. Wneyn li ser dwarn goran kirine nan didin ku buhay sniyek masiyek, buhay baqeke pvaz bawengek, buhay qutiyeke darn denek tije rn b. Madenn wek zr sifir j ji aliy gitiya civak ve wek pvann buhabn hatibn pejirandin mungulskn ji zr sifir wek pere dihatin bikarann.

Girseyn gel ji bo pesaziy erm heywanan, tayn hnandin rsandin , paprs/kaxez hwd. kom dikirin ji bo domandina jiyana xwe cotkar masgir lip dixistin. Yektiya Misir (dewleta Misir)pevna di navbera gundan de bi daw kir; hebna frawn gund ji r talann dervey parastin. Bi xebatn vekirina erdn n, kirina cokn n andin berffireh b. Hilberna zde kewarn(depo) dewlet dagirtin wiha diyar e ku di saln xelay de, xwe ji wan kewaran xwed kirine.

Karker cotkarn di karn mala frawn an j dewlemendek memr dewlet de kar dikirin, ji ber ku ji hilbern qut bn, ji aliy frawn an ji aliy w dewlemend memr ve dihatin trkirin bicihkirin.

Mnak; di kirina mizgefta frawn Set de hezar karker xebitne ji bo her karkerek roj kloyek 800 gram nan, du baq sewze, pareyeke got qeland her meh du dest cil(gumlek) hatine dayn. Bi v awah dewlemendiya ji karkirina mirovan ji her al t, diherike xezneya frawn ev j di kirin lkirina mizgeft pramdan de avakirina bajarn n de t serfkirin.

andeke grng a frawnan heb ku dema jiyana xwe ji dest didan, tev li hem dewlemendiya xwe dixistin gor ku li w diny j rehet bikin! Ji bo v ek, sifir, zr titn din n giranbuha dadixistin gor xizmetkar, bermal (cariye) nobedarn w j p re dadixistin gor der li ser wana digirtin. Bi v awah bawer dikirinku frawn li cih yey j w feqr nemne xizmetkirina ji w re km nebe.

***

Berya Zayn bi 2 hezar 500 salan li Hindistan j aristaniya ax Tnc Y Syemn t dtin. Li detn ji aliy em ndus pnc miln w ku wek Pncav t binavkirin, dihat avdan,  bi nivsa pktografk tcaret dirj cihn dr dibe, bi bajarn pirhijmar li v al j t dtin. aristaniya Hindistan j wek ya Mezopotamya Misir  fr kirina kerpan pijandina wan  a di hundir tenran de bne.(Hunera kirina xit / txle)

 

Di kolandinn arkeolojk de t zann ku cureyn bekariya li Mezopotamya bikar hatiye li v der j li p ketiye. Sifirkaran ji bo bidestxistina tnc sifir zinc tev li hev kirine.  erxa proyiy li vir j hatiye bikarann. L rastiyeke heye ku alavn hatine kirin iqas biibin hev j ewqas dikarin ji hev werin cudakirin j. Tevir, miar(birek), xincer, tr, kevan alavn din tev n Hind ji yn Misir, yn Misir ji yn Mezopotam dikarbn bi hsan werin nasn cudakirin. Her civaka and, taybetmendiyn hunera dest xwe derbas madena van alavan dikirin alav iqas biibin hev ewqas j cudabna and-huner nan didan.

***

AXA RZEDEWLETN BAJARN KOLEDAR N LI ROJHILATA NAVN

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org