Mirî yê li ser pê

 HESEN HUSEYÎN DENÎZ

Mirovahî di jiyana xwe ya ji roja dest bi çandinî û kedîkirinê kiriye û vir ve ji xwe re çandek aqfirandiye û ev çand bi gelek awayên jiyanê û berhemandinê heta roja me aniye.

Her civaka li ser niştewarekî, li gorî taybetmendiyên xwezayî û erdnîgarî yên wî niştewarî çandek cuda ji xwqe re derxistine holê. Di navbera çandên cînar de jî danûsitendinek beramberî çêbûye û bandor li ser hev kirine an ji hev vegirtine.

Di hundirê çanda civakekê de, mirov dikare dîrok, exlaq, wêje, kevneşopî, awayê jiyanê, awayê danûstandinê, peywedî ya bi xweza û civakê re û ya herî grîng jî zimanê wê civakê bibîne. Ji xwe ziman xerca van tevan e ku bi hev ve girêdana di navbera wan de saz dike. Ji bo wê her çandek a herî baş dikare bi zimanê xwe were bilêvkirin.  Wekî mînak, mirov çanda alman nikare bi zimanê erebî, çanda erebî jî nikare bi zimanê almanî bîne ser zimên. Çima? Ji ber ku di hundirê her zimanî de peyvên ligorîxwe yên ji çanda civaka ku ew ziman pê radibe û rûdinê heye. Ji ber ku dema çand hatiye afirandin bi wan peyvan hatiye hûnandin û stran; ji bo wê dema were vejandin jî divê bi wî zimanî be.

Ger çandek nikaribe xwe bi zimanê civaka xwe vebêje, ew çand mehkûmê hilandin û mirinê ye.   Tu çiqas berhemên giranbuha jî biafirînî, ger ne bi zimanê xwe be, tev vala ne û qasî misqalekî jî nirxê xwe nîn e.

Dewlet û sazûmanên desthilatdar ji ber ku vê rastiyê baş dizanin, dema dixwazin civakekê bi dest bixin, yekser êrîşî çanda wê civakê dikin û vê yekê jî bi bandûrî û destdirêjiyên li ser ziman çêdikin dimeşînin.

Dema zimanê te tine be, tu çi kes î? Kî dizane? Tu bi çi zimanî biaxivî, tu ew î. Dixwazî bipejirîne, dixwazî nepejirîne; dixwazî li zora te biçe, dixwazî neçe, dixwazî xwe qanî bike, dixwazî neke; tu bi çi zimanî biaxivî, tu bi çi zimanî bikenî, tu bi çi zimanî bigrî, tu ew kes î. Ew gotina navdar a ku dibêje `ez nikarim xwe bi kurdî bînim ser zimên, ji ber wê bi tirkî diaxivim` xwexapandinek sîh salan e. Tu çi mirov î ku ev sîh sal in, tu hîn fêrî bikaranîna zimanê dayika xwe nebûyî? Tu di bin zilma dijmin de yî? Na! Bîst û çar saet jenderme li ser serê te ne? Na. Derfeta te ya xwendin û nivîsandinê nîn e? Na! Mamostayê kurdî peyde nabin? Na! Wê demê derdê te çi ye? Tu çima xwe dixapînî. Di sîh salan de te ji xwe re kiriba fêrbûnek, rojê tu fêrî peyvekê bûbayî 30x365 dike  dike 10950 peyv. Tu ji kîja zimanî deh hezar peyvan zanibî, tê ne tenê di wî zimanî de karibî xwe bînî ser zimên, tê bibî bilbilê wî zimanî.

Lê ger mirovek di sîh salan de xwe fêrî bikaranîna sîh peyvên rast ên kurdî nekiribe jî, divê mirov ji zindîbûna wî şik û gumanê bibe. Ew çiqasî xwe zindî bibîne jî, dibe ku bi awayê fîzîkî karibe bixwe û vexwe. Darek jî, ajalek jî hetta giyayek jî dikare wî tiştî bike. Lê di warê çandê de ew mirov sedî sed mirî ye.

Ji xwe ji ber ku mirî ye, ne di xema wî de ye jî. Tu jê re dibêjî; `keko ma tu ne kurd î, tu çima bi kurdî naaxivî?` dibêje, ma çi heye? Yaw çawa çi heye? Wê demê tu çi tişt î, ezê te ji tiştekî din çawa binasim. Ger tu kurd bî, ezê vê kurdbûna te ji tirkbûnê çawa binasim?

Tu bi tirkî diaxivî, bi tirkî dikenî, bi tirkî digrî, bi tirkî dilîzî, bi tirkî xwe hildiavêjî, pişt re dibêjî ku tu kurd î! Ew çawa kurdbûn e? Li gel te pîvanên kurdbûn û tirkbûnê çi ne wê demê? Emê pîvanên gerdûnî bingeh bigrin an mirîbûna te? Bi ser halan de mêrik xwe aciz jî dike. `dibêje, `çi ye, her serê gavê hûn dibêjin bi kurdî biaxive? Û ji bo ji vê mirîbûna xwe re qilifekî jî çêbike, li ser zêde dike; em demokrat in, wekî tirkan ne nijadperest in, dikarin bi zimanê wan biaxivin!`

Na, tu ne demokrat î û qet peywendiya te bi demokrasiyê re nîn e. Tu ne nijadperestî jî. Tu ne tiştek î, tu tenê miriyek î. Miriyekî genî, kurmoyî ku bi mirîbûna xwe jî nehisiyayî. Miriyê li ser lingan digere. Miriyê ku nizane çawa hatiye kuştin. Miriyê ku hayê wî ji mirina wî tineye û xwe ji her kesî zêdetir zindî dihesibîne.

Mirovê li gorî nirxên çanda xwe nejî û di serê vê de jî zimanê xwe bikar neyne, tevî derfetên hene hê jî di bikaranîna zimanê dijminê xwe de israr bike, ew kes kî dibe bila bibe, bi jahra asîmîlasyona dijmin hatiye jahrîkirin û şibiyayê dijminê xwe, êdî ti buhist di navbera wî û dijmin de nemaye. Dijmin ew bi awayê çandî kuştiye, ruh û mejiyê wî vala kiriye û li şûna wê ruh û mejiyê xwe tê de bi cih kiriye.  Wê demê ew kes ew dijmin e. Dibe ku bi awayê fîzîkî di nava kurdan de be, lêvên wî bi kurdan re bidin û bistînin; lê di rastiyê de ew nûnerê herî bidestxistî yê çanda dijmin e û her cihê ku biçeyê jî vê çanda dijmin bi xwe re vedigre wê derê. Cihê ew lê be, divê her kes bi tirkî biaxive, bi tirkî bide û bistîne. Cihê ew lê be, divê li gorî çanda tirk peywendî werin danîn. Ji bo wê pêwîst nake dewleta tirk li wan deran xwe bi cih bike, ji xwe ew mirovê bi dest xistiye ji dewletê heft taq baştir karê xwe yê asîmîlekirinê dike.em niha di nava kurdên me de bi nesaxiyeke wiha re rû bi rûne. Kurdên mirî vegirtina çanda dijmin dikin û him jî pir xerab dikin. Ji ber ku cihê dijmin nikare bikevyê, ew bi hêsanî dikarin bikevinê. Rayeya ku dijmin nikaribe bi dest bixe, ew bi hêsanî bi dest dixin û li hemberî zimanê kurdî, çanda kurdî bikar tînin. Wekî mînak, em dibînin ku bi navê kurdayetî, dostanî, piştgirî û hwd. Di saziyeke kurdan de bi cih dibe, berpirsyarî an erkdarî hildigre ser xwe û civînên xwe bi tirkî dike, nivîsandinan bi tirkî dike, jiyanê bi tirkî dimeşîne, di demeke kin de şûna ew kurdî fêr bibe, tu dibînî derdora xwe tev hînî tirkî kiriye, êdî ew saziya kurdan di hundirê çend mehan de ji saziyeke tirkan zêdetir tziman û çanda tirkî li pêş dixe. Ji bo wê dijmin pêwîstiyê pê nabîne ku zilamekî xwe bixe wê derê, ji xwe zilamê wê ji ber xwe ve tê de ye û him jî ji wê baştir karê xwe dimeşîne.

Divê tedbîreke civaka kurd li hemberî van miriyên li ser pê hebe. Mirov rê nede wana ku tirkitiya xwqe bidomînin. Yan wê werin ser kurditiyê, yan bi ku ve diçin bila biçin. Êdî gerek kesek li sewr navê kurdan bi tirkî siyasetê neke, dawetan neke, meşan li dar nexe. Ger tu kurd î, tu bi navê kurdan dimeşî, tê bi kurdî hestên xwe bînî ser zimên. Ger tu kurd î tu civînekê ji civaka kurd re lidar dixî, tê civîna xwe bi kurdî bimeşînî, eger hinek fêm nakin, ew pirsgirêka wan e. Ger dixwazin nêrîn û hestên kurdan têbigihêjin, fermo bila biçin kurdî fêr bibin. Na ku xwe fêrî kurdî nakin, bila bi tirkî jî li ser hedt û nêrînên me hest û nêrînen xwe şîrove bekin.

Kurd di vê mijarê de gerek bi israr bin. Di warê bikaranîna tirkî de zimanê ruyê wan ji ê gamêşan qewîntir bûye. Dema bi tirkî diaxive xwe rehet dibîne, ji ber ku ew kurdekî mirî ye, zindîbûna wê di tirkî de çêdibe. Ji bo wê jî ew ne kurdek e ew rasterast tirkek e.

Tirkekî trûva ya di di hundirê kela kurdan de û her derfetê dibîne êrîşî ser nişteciyên kelehê dike. Wiha lê kirine ku tu ji yekî re nikarî bêjî, `bi kurdî biaxive, ji kerema xwe re` dema tu wiha dibêjî, çêlemara kemalîzmê yekser serê xwe radike û dibêje, `ma ne olmus, turkce de bir dildir`. Erê mêro tirkî tirkî ye û kurdî kurdî ye. Êdî wele bes e ji vê xemsariya we re. Ger tu ji çanda kurdî têyî, tê bi zimanê vê çandê bidî û bistînî. Na ku tu ji çanda tirkî têyî, wê demê nasnameya xwe eşkere bike ku biyanî te li ser gelheya kurdan nehesibînin.

We li ber çavên biyaniyan wiha lê kiriye ku, dema mirov ji biyaniyekî re dibêje, `ez kurd im`, yekse dibêje, `ha min fêm kir hûn tirk in. Tu dibêjî na, em kurd in, em cuda ne?` wê demê mêrik şaş dimîne û dibêje; ma çima hûn tev bi tirkî diaxivin, wê demê? Dê ka were ji miriyan bipirse: miriyo tu çima bi zimanê dayika xwe naaxivî lê zimanê dijmin xistiye devê te ku pê hebûna te û çanda te ji holê rake, tu wekî benîştekî ji devê xwe dernaxînî?

çapkirin