PÊWÎSTIYA RIZGARKIRINA ZAROKÊN KURD

Hesen Huseyîn Denîz

Gotineke kurdî heye ku dibêje, ‘Her kes li ser miriyê xwe digrî!’. Em jî, her çiqasî pirsgirêka emê li vir vekin û bixwazin balê bikişînin ser, girêdayî rewşa pirahiya zarokên cîhanê be jî, zêdetir, li ser zarokên kurd rawestin. Ji ber ku zarokên me ji çand, wêje, huner û kevneşopiyên xwe dûr dikevin. Heta niha me ev yek dikir sedema desthilatdarî û nebûna derfetan, lê di roja me de derdikeve holê ku li kêleka vê yekê, em xwe bi xwe jî vê rewşa neyênî didomînin.

Zarokên kurdan wiha lê hatine ku, dîl ketine destê televizyon, înternet,  atarî û telefonên mobîl. Di destpêkê de bêjim ku zarok û mirov çiqasî bikaribin teknîkê bikar bînin baş e û ez ne li dijî vê me; lê belê ku ev teknîk şaş were bikaranîn ew nabe.

Di vê xalê de berpirsyariya dayik, bav, bira û xwişkan derdikeve pêş. Zarok ji derdora xwe ya nêzîk çi bibîne wê dubare dike û çi fêr bibe, wiha derbasî jiyana xwe dike.

Bê guman malbatên zarokên xwe li gorî kevneşopiyên kurdinî û çand û wêjeya kurdî mezin dikin hene, mebesta me ne ew in; lê malbatên wiha di nava tevahiya kurdan de gelo ji sedî çend in?

Bi taybetî li bajar û metrepolan, li cihê derfeta bikaranîna teknîkê zêde ye, tê dîtin ku zarokên kurdan derveyî taybetmendiyên xwe mezin dibin. Zarokek dema sibehê çavên xwe li rojê vedike, bi bavê xwe yê li ber televizyonê rûniştiye re rû bi rû tê. Bavê wî berya taştê bixwe û here ser kar, dixwaze li nûçeyan guhdarî bike û bêguman an li CNN, an li ATV, an li TGRT an li qinaleke din a tirkan temaşe dike. Ji bo ku baş bibihîse, dengê wê jî heta dawî vekiriye. Zarokê di nava nivînan de ji xewa sibehê veciniqiye, bixwaze, nexwaze ev deng weke bombebarîna topan tije hundirê guhên wî dibe û li ser hev li mejiyê wî dide. Peyv û hevokên tirkî di mejiyê wî de zinginiyê dikin û mejî dîl digrin. Ger zarok ji nava nivînan rabe û were li kêleka bavê xwe li ser sifreya xwarinê rûnê, vê carê çavên wî jî dikevin bin bombebarîna televizyona tirkî yan zimanekî din ê biyanî.

Dayika zarokan di wê bêhnê de çiqasî bi kurê xwe/keça xwe re bi kurdî biaxive, wê ji devê wî/wê bersivên tirkî di navê de derkeve, ji ber ku ziman fermana axaftinê ji mejî distîne û mejî di binê bombebarîna zimanê tirkî/ango biyanî de ye.

Piştî taştê wê zarok bi rê bikeve biçe dibistanê. Tê zanîn ku li dibistanê bi tevahî danûsitendina wî/wê dibe tirkî. Bi tirkî fêr dibe, bi tirkî dinivîsîne û dixwîne. Di navberê de bi tirkî dileyize, bi tirkî dikene û bi tirkî diqîre. Ev bi tena xwe ji bo zarokî/ê hilweşîna di mejî de gav bi gav ava dike. Mejî gav bi gav bi perwerde û zanista tirkî/biyanî tê dagirtin.

Zarok dema ji bo xwarina nîvro tê malê, dinêre ku wa ye dayika wî/wê, yan bira, yan xwişka wî/wê li ber televizyonê rûniştiye û li rêzefîlmeke tirkî/biyanî yê ku bombebarîna ser hestan dike temaşe dikin û di ber re rondik tije çavên wana bûne. Zarok dema dibîne dayik, an bira, an xwişk wiha hestedar bûye, dibêje qey tiştekî baş e û ew jî derbasî ber Tv dibe, hestedariya wana bi wana re parve dike. Zarokê/a ku mejiyê wî/wê dîl hatibû girtin, niha jî hestên wî/wê dîl tên girtin.

Bav ji ber ku xwe rewşenbîr an pêşketî dihesibîne û li ser israra zarokan ji bo zarokên wî kêmî yên xelkê nemînin, ji wana re kompûter kiriye û xeta înternetê kişandiye malê. Lê ne bav, ne dê nizanin înternetê tam bikar bînin û bi tevahî dane destê zarokan. Zarok di navbera esir û êvarî de bi dilê xwe dikevin înternetê û şûna agahî, nûçe, fêr û zanyariyê kom bikin, çi were ber wana li ser tik dikin û ji tiştên xêr û guneh bigir heta tiştên hiş û ramana zarokan serûbin bikin, tevan dibînin û di bin bombebarîna wana de gêj dibin.

Ji xwe ku zarok bi ser deh salan ketibe û telefona mobîl jî di bêrîkê de be ew jî ji aliyekî ve bi rêkirina peyaman, bi hatina peyaman û hwd. Bandora xwe him li ser ziman, him li ser dem û him li ser çanda zarokan dike.

Rojên ku dibistan di bêhndanê de be û hinek pere di bêrîka wana de hebe, vê carê baz didin salonên atarî û bi saetan lîstikên şer, lîstikên kuştin û mirin tije tê de ne, dileyizin û geh xwe dikin rambo, geh xwe dikin nizam çi û li wir jî, di binê bombebarîneke exlaqî de bi tevahî ji rê derdikevin.

Ev nesaxiya em dixwazin balê bikişînin ser, ne tenê ya zarokên kurdan e, lê min got ku her kes li ser miriyê xwe digrî, emê jî li ser zarokên xwe bigrîn.

Di van deh salên dawî de, di warê teknîk û zanistê de pêşketin ewqasî bi lez çêbûn ku van pêşketinan bandora xwe li ser tevahiya jiyana mirovan kir. Em li van deh salên dawî binêrin: di warê teknîk, ragihandin û zanistê de pêşketinên çêbûne bi xwe re jiyana mirovan û bi jiyana mirovan re çand, wêje, huner, exlaq, kevneşopî û nirxên wan jî dan guhertin. Mirovahî ewqasî birçiyê pêşketin û guhertinê bû ku pêşketina zanistî û teknîkî çi pêşkêşî wê kir bê ku lêpirsînê bike girt û daqurtand. Ne got, ev çi tişt e, gelo zirara xwe ji min re heye, yan fêda xwe heye? Rahiştyê û li xwe kir, rahiştyê û xwar, rahiştyê û bikar anî, rahiştyê û jiyan kir.

Em li encama vê bêhesabiyê binêrin bê mirovahî di ku re derket?

Di civakan de ji homoseksueltî bigir heta lezbiyentî, ji zînayê bigir heta întixaran, ji tarîqatên derveyî rêzê bigir heta çetecitiyê, ji dizî, çelp û talankeriyê bigir, her cureyê serxoşiyê, ji sextekariya her tiştî bigir heta xapandinên bi her awahî civakan jirêderketineke mezin bê hed û bê hesab jiyan kirin.

Bê guman ev ne bê sedem bû. Di binê bandora sazûmanên feodalî, olî, monarşîk û dîktatoryal de ewqasî bêhnçikyayî hatibûn hiştin ku roja ji vê rizgar bûn  çavên wana li çi ket, xwestin ji xwe re bigrin û çi dîtin xwestin jiyan bikin.

Di vê navberê de civakên wekî me ne sazûmaneke wana, ne dewleteke wana, ne mafekî wana, ne dadmendiyeke wana hene jî di nava ling û piyan de çûn. Ji aliyekê ve ev hilweşîn kêm be jî jiyan kirin, ji aliyê din ve bi tevahî ji çand, wêje, huner, dîrok, kevneşopî û nirxên xwe hatin dûrxistin. Yanî me kurdan di vê sedsala derbasbûyî de bi du aliyan zirar dît. Him hilweşandina mirovtî ya di giştî de hat jiyankirin bandora xwe li ser me kir, him dagirkeriyê bi qedexekirina nirxên me em seqet, kerr, lal, kor û bê hîs hiştin.

Bi vê sedemê niha zarokên kurdan ji yên her kesî zêdetir ne yên xwe ne. zarokên kurdan di kolanan de lîstikên tirkî dileyizin, bi tirkî ji hev re xeberan didin,  dema dikevin erdê bi tirkî digrîn. Niha hûn dikarin bêjin ku; ‘ma qey dayik û bavên wana bi kurdî dikenin û digrîn ku zarok jî bi kurdî bikenin û bigrîn?’ Ev jî rastiyeke din e, lê gotineke din a kurdî heye ku dibêje; ‘yê çû, çû, qe ne yê maye bigre!’

Niha dayik û bavên kurdan sedsala xwe bi wî awahî borandin. Di her warî de pirr bi lez jiyan kirin, li her aliyê cîhanê belav bûn, di her karî de xebitîn, fêrî zimanê her miletî bûn, her cureyê miletan û her cureyê jiyanê tamandin. Yên li welatê xwe man jî bi dijmin re her roj di nava xirûcirê de, bi girtin û lêdanan, bi îşkence û sirgonan, bi talanî û malkambaxiyan re rû bi rû man. Roj hat di serhildanan de bi rojan qêriyan, roj hat li ser cenazeyê zarokên xwe bi roj û şevan li kolanan tî û birçî man, roj hat tiştekî bi serê wan de nehatiye nema. Lê di encamê de wan  jî têra xwe ji derfetên sedsala borî  nasibê xwe sitend. Zarokên wan li kolanan man, zarokên wan bê perwerdeya zimanê dayikê man, zarokên wan di navbera du çandan de çûn û hatin.

Bi kinahî rewşa kurdan tevan kêm zêde dîmeneke hevpar radixîne ber çavan û ev dîmen ji bo rojên li pêşiya kurdan qet ne baş e, ger wiha bidome!

Lê hêviya me ew e ku wê wiha nedome. Em derbasî sedsaleke nû bûne û wekî me got, di sedsala derbasbûyî de me têra xwe devjixweberdan jiyan kir. Êdî dem, dema vegera ser nirxên xwe ye.

Vê yekê ne tenê ji bo kurdan, ji bo giştiya mirovahiyê jî mirov dikare bêje ku di sedsala derbasbûyî de mirovahiyê têra xwe tolazî, devjixweberdan û jirêderketin jiyan kir. Niha em bi mirovahiyeke ji vana tevan têrbûnek jiyan kiriye û êdî pê tatmîn nabe re rû bi rû ne. Ev mirovahî wê yan ji xwe re tolazî û jirêderketinên nû bibîne, yan jî wekî mêrikê tobedar wê ji kiryarên xwe yên di sedsala borî de tobe bike û li ser vî bingehî vegera ser rastiya xwe, ya ser nirxên hevpar û durust ên mirovahiyê jiyan bike.

Kurdan jî di sedsala dawî de û zêdetir jî di van deh, bîst salên dawî de qasî zor, zahmetî û dijwariyên jiyan kirin, di navbera xwe de jî ne kêmî giştiya mirovahiyê devjixweberdan û jirêderketin jiyan kirin. Her gav ketin qirika hev, bi hev re di nava pevçûnê de ne tiştek ji xwe têgihiştin, ne ji mirovahî û cîhanê. Di vê berdîberdanê de her kurdek ji nirxên xwe reviya, yên bi kurdî dizanîbûn jî, axaftina bi zimanên biyanî ji xwe re wekî rûmetekê dîtin. Li şûna çanda xwe pêş ve bibin, çanda desthilatdar pêş ve birin. Stranên kurdî bi destê xwe dizîn, peyvên wana kirin zimanê biyanî û firotin neyar. Ger hûn ji min bipirsin ezê bêjim ku jirêderketina herî mezin, heta zînakirina bi çanda xwe ya herî mezin ev dizîn, guhertin û firotina helbest, stran û mûzîka kurdî bû. Mirovek dema çanda xwe, wêjeya xwe, nirxên xwe ji xezîneya gelê xwe didize û dike malê dijminê xwe, ew çawa dikare di nava mirovahiyê de serê xwe rake, ez hê jî wateyê nadimê. Lê mixabin bi sedan mînakên vana di nava kurdan de hene û him bi vê zînayê xwe serbilind dibînin. Ji te ev jirêderketina herî mezin e û pêwîst e di vê sedsala nû de kurd vê jirêderketinê mehkûm bikin û vegerin ser rastiya xwe. Li nirxên xwe xwedî derkevin. Li çanda xwe xwedî derkevin. Wêjeya xwe jiyankirin bidin. Dîroka xwe ji nû ve bijîn.

Bi vê sedemê li mala xwe ji kerema xwe re televizyonên kurdî bi zarokên xwe bidin temaşekirin. Ger li xweşiya we neçe û hûn gelekî hatibin hilandin jî, tenê ji bo rizgarkirina zarokên we ji destê çanda dijmin be jî, li mala xwe televizyonên kurdî bikin temaşokên bingehîn. Berê ev derfet tinebû, lê niha heye. Herî kêm deh televizyonên kurdî hene. Şûna mûzîkên bi zimanê biyanî bikevin guhê zarokên we, bila mûzîkên kurdî bikevinê. Şûna li fîlmên Yeşîlçam û Hollywood temaşe bikin bila li çanda gelê xwe temaşe bikin. Li çûna li sihbet û nûçeyên bi zimanê biyanî guhdarî bikin, bila bi zimanê xwe guhdarî bikin. Hûnê bibînin ku wê di warê hest, raman û giyanî de him zarokên we û him hûn bi xwe zêdetir bi tenduristî jiyan bikin.

Hûn jê fêm nekin jî dest biavêjin înternetê û di favorites a internet explorer de navê sîteyên kurdî, navê rojname û televizyonên kurdî, navê radyo û malperên kurdî qeyd bikin û dem bi dem bişopînin ku zarokên we di van deran de bigerin. Him bi vî awahî nekevin rêkên derveyî exlaqê hevpar û him çand, wêje û dîroka xwe binasin.

Ew bombebarîna ziman a ku li dibistanên tirkî jiyan dikin jî li malê bi vî awahî hûnê bikaribin bêbandor bikin û ger hêza we hebe hûn dikarin rojê saetekê giştiya endamên malbatê, xwe di warê zimanê kurdî de perwerde bikin. Ma qey eyb an şerm e ku dê, bav û zarok li hev rûnên û xwe fêrî axaftin û nivîsandineke durust û zelal a zimanê dayika xwe bikin? Na, ne şerm e û ne eyb e, berûvajî wê ku mirov bi zarokên xwe re bi zimanê neyarê xwe biaxive û bi vê jî kêfxweş bibe ango xwe bi vê yekê wekî pêşketî û modern bibihîse ew xerab e. Ya xerab ew e ku derfeta mirov hebe û mirov zimanê xwe, nirxên xwe yên çandî, civakî, wêjeyî û hunerî bikar neyne û her wekî benîştê darê ku bi mirov bizeliqe û xwe jê bernede, xwe bi zimanê dijmin bi sînor bike.

Îroj bi sedan malper û sîteyên kurdî hene û herî kêm di her malbatê de înternet heye. Zarokên xwe fêrî van sîte û malperên kurdî bikin û bila ji van deran re binivîsînin, bila bixwînin û vegera ser nirxên xwe jiyan bikin. Sîte û malperên kurdî jî tev bi yek dengî vê bangê li tevahiya dayik û bavên kurdan bikin ku zarokên xwe ne ber bi tirkî, erebî, farisî an zimanên din ên biyanî ve bidehfînin, berûvajî vê ber bi kurdî ve biajon û ew bi xwe jî pêşengtiyê ji vê re bikin.

Radyo û televizyonên kurdî bernameyên hîn xweştir ên bala mirovên kurd bikişînin saz bikin û biweşînin. Temaşekirina xwe  dilbijare bikin. Radyo, rojname û kovarên kurdî jî her wiha xwe zêdetir bigihînin kurdan û bangî zarokên kurd bikin. Di Tirkiyê de pêwîstî bi du-sê rojnameyên din ên rojane yên kurdî hene. Bila rojnameyeke kurdî ya magazîn, ya spor, ya çandî û hwd. Hebe. Kurd bila bi pir alî bi ber ziman û nirxên kurdî ve werin kişandin. Di vî warî de kesên derfetên wan ên madî hene û dilê wana li ser kurdinî dişewite divê gav biavêjin ango destekê bidin kesên dixwazin di vê mijarê de pêşketinan çêbikin.

Bi vî awahî nêrîna min ew e ku ev sedsala em ketinê, wê ji bo tevahiya mirovahiyê û taybetî ji bo kurdan bibe sedsaleke vegera ser nirxên xwe û xwedîderketina li nirxên xwe yên bi hevbeş. Wê kurd di vê sedsalê de dev ji pevçûnên di navbera xwe de berdin û yekîtiya xwe ya netewî xurtir bikin. Wê kurd zêdetir li zimanê xwe, li çanda xwe, li wêjeya xwe, li dîroka xwe, li kevneşopiyên xwe xwedî derkevin. Wê kurd dijayetiya hev nekin û zêdetir rûmetê bidin hebûna hevûdu. Kurdên wiha wê zêdetir li ser perwerdehiya zarokên xwe rawestin û wê wana serberadayî bernedin kolanan.

Kurdên wiha bikin jî wê bi serkevin û bi vê sedemê sedsala bîstûyekemîn wê bibe sedsala nûvejîna kurdan.

Di vê sedsalê de wê zimanê kurdî kulîlkan vede û gulên geş biberhimîne. Wêjeya kurdî wê bişkivîneke hemdem jiyan bike ku di nava klasîkên cîhanê de cihê xwe bigre. Hunera kurd di qada cîhanê de cihê li yaqî xwe bibîne û dewlemendiya xwe li tevahiya cîhanê belav bike. Çanda kurd a ku mirovahî di dergûşa xwe de mezin kiriye wê careke din vê mirovahiyê bikişîne ser rastiyên wê û rêka pêşketina bi rûmet li pêşiyê veke.

Bê guman ev ne kehanet an xwestek, an hêvî ne; ev tev encama dersên ji sedsala borî hatine girtin in ku di vê sedsala nû de, ger kurd bi hişmendiya vê yekê tevbigerin wê bikaribin di vê cîhanê de cih û jiyaneke bi rûmet ji xwe re jî biafirînin.

Me kurdan di sedsalên derbasbûyî de ji tevahiya miletan re jiyan û rûmet afirand. Hîn em qîr dikin û dibêjin ku Tirk bi saya me bûn xwedî dewlet, faris bi saya me bûn hêz, ereb bi saya me dewlemend bûn û heta dewletên ewropî avahiyên xwe û rehetiya xwe bi saya keda me û dewlemendiyên me yên talan kirin  ava kirin. Amerîqa bi xwe jî îroj bi saya me kurdan dixwaze aloziyên xwe yên aborî biborîne.

Ev rastiya me kurdan e ku me ji her kesî re jiyan ava kiriye, lê tenê li xwe jiyan herimandiye.

Pênûsên kurdan ji wêjeya tirkî re, ji wêjeya erebî re, ji wêjeya farisî re, ji wêjeyên din ên biyanî re ma hindik xizmet kirin û li pêş xistin?  Bila di vê sedsalê de jî pênûsên kurdan ji bo kurdî kar bikin hûnê bibînin ku di wêjeya kurdî de hilpekîneke wiha wê çêbibe ku ti wêje xwe li hember pêlên wê nikare bigre.

Dîsa gelek netewên cînar heta niha jî li ber mûzîka kurdî ya ji kurdan hatiye dizîn xwe dihejînin û kêfa xwe tînin, pê xwe xwedî huner û muzîk dibînin. Ger kurd li mûzîk û hunera xwe xwedî derkevin, wê ev yek ji tofana Nebî Nuh zêdetir rê li pêşiya çanda kurdan û mirovahiyê veke.

Bi vê guherîn û veguherîna ser nirxên xwe yên bingehîn û hevbeş emê bikaribin nivşên xwe yên nû ji binê bombebarîna çand, wêje, exlaq û jirêderketinên biyanî rizgar bikin. Werin em tev bi hev re li nirxên xwe yên kurdinî xwedî derkevin ku zarokên me ji biyanîbûna xwe rizgar bibin û bibin kurd.

Li gel silav û rêzên germ

Hesen Huseyîn Denîz

çapkirin