PIRSGIRKN DI BIKARANNA HOKER PGIRA DEMN DE
 

 

Hesen Huseyn Denz

 

 
 
Her ku bikaranna ziman kurd ya bi away nivsk li p dikeve, ait kmasiyn di bikaranna peyvik de j xwe didin der mirov pwstiy p dibne, van xalan serast bike.
 
Ziman kurd bi salan e xwe ten dikarb bi away peyvik bide jiyandin. Zimanek dema ney nivsandin, b guman di war rziman de ji her dev dikare bi awayeke cuda were derxistin her guhek dikare bi awayek cuda bibihse. Di bikaranna peyvek de ziman her dem nikare bi away rast bne ser ziman guh j nikare rast tbigihje. Deng heta ji valahiya kezeb bi hilma t der re digihje zengelor, ziman bik ikefta dev ryeke rasterast qet dike. L di hundir ikefta dev de ev deng dibe girk girk li gor tendurist teegirtina dev a li gor bikaranna ziman di navbera lv diranan re derdikeve. Yek/e diran w/ ikest, yek ziman w kulby, yek qirika w xitim hwd. b guman deng wekhev w cuda cuda derxnin. Guh li hember wana j, li gor jhatiniya bihstina xwe tenduristiya hundir guh, w v deng cuda bibihse. Dsa diyar e ku guh awa bibihse, w ziman j hewl bide wiha bne ser ziman.
 
Bi v sedem di bikaranna peyvik ya ziman de, zde rzikn rziman li ber av nayn girtin di peyvan de ketina tpan zde derdikeve hol. Ji ber v yek, keng nivsandin hatiye dtin mirovan wneyn dengan bi avan dtine, rzikn rziman danne li gor van rzikan ziman xwe fr bne, li p xistine jiyandina w xistine bin ewlehiy.
 
Geln derfetn bikaranna ziman bi awayeke nivsk bi dest xistine ev yek derbas dibistan zanngehan kirine, di war serastkirina rziman ziman xwe de j gelek pirsgirkn xwe areser kirine. Mnak;
 
Ji bo ziman ngilz her ngilz dizane ku pagira ing dema t pey reh lkeran, lkern dema niha pk tne ev pgir bi reh lker ve zeliq (p ve) t nivsandin.
Mnak: go+ing= going / do+ing= doing
Ingilz van lkeran weke do ing ango weke go ing nanivsnin bikar naynin.
ngilz li dibistann xwe v rzik fr dibin ji qada rojnameger bigir, heta ragihandin, ji pirtknivsn bigir heta her curey wean v yek weke qalib wiha bikar tnin. Kesek nahizire ango pwst p nabne, ango xwe a nake ku pagira ing ji reh lker cudatir binivsne. Her kes wek hev dinivsne; ji ber ku ev weke rzikeke bingehn a rziman ngilz rnitiye. Tita ev rnitandin daye kirin j, bikaranna ziman a bi away nivsk ye.
 
Pvajoya ku ziman geln wiha bi salan sedsalan e borandine, ziman kurd h n bi n jiyan dike. Di van saln daw de bi saya tkona rizgar ya gel kurd ku him li welt, him li dervey welt hiyarbnek xwedderketinek li nirxn xwe yn netew kir, xwedlderketin bikaranna ziman j li p ket. Bi v rastiy re pketina navgnn weke kompter, nternet, weanger ragihandin derfeteke mezin da dest kurdan ku bikaribin tartiya qedexebna li ser ziman biirnin bidin ber zelaliya ronahiy.
 
Di demn ber de kurdn ziman xwe bi nivsk bikar diann bi tiliyan dihatin hijmartin. Digotin; di filan dem de, Mr Celadet, di bvan dem de, Msa Enter bi ziman kurd pirtk nivsandine! L niha ger em bixwazin hijmara kesn bi kurd dinivsnin raxnin ber avan, pwst bi lkolneke berfireh heye; ji ber ku hijmara nivskaran tiliyn dest lingan ji mj ve derbas kiriye.
 
Ev yek ji bo jiyandina ziman kurd hviyeke mezin dide mirov bhtir dilbijariya nivsandin li p dixe.
 
Ziman kurd w di v rvena xwe ya nivsk de weke perperka ji kurmikek xwe diguherne rengo rengo dest bi firn dike; wiha w guhertineke pirreng pketineke bibaskbn jiyan bike. d ti hz, ti asteng ti qedexekirin nikare li piya vejna ziman kurd bibe bend. Ziman kurd weke lehiyeke di coka xwe de hilnay, w tevahiya bendan biirne rka herikna xwe bi xwe bike.
 
L di vir de pwst e nivskarn kurd, an her kes bi kurd dinivsne j alkariy bide pla ziman ku herikna w bi gincir bi kotek nebe. Nivskar dema dinivsne iqas ji guhern veguhern re vekir be, iqas di bikaranna ziman de hesas be, w ewqas alkariya pketina ziman bike.
 
Di ziman kurd de hinek rzikn ji niha ve di rziman de bi cih bne bi git awayek bikaranna hevbe hatiye pejirandin t pkann heye ku pwst p nne mirov van rzikan ji nedt were ango pk neyne. Ger wiha her yek awa were ber dev w/w, rzikan wiha bikar bne, w dem ev ziman di herikna xwe de ji kelem astengan nafilite w her biteqine.
 
Di v xal de nivskar nikare bje; Ez wiha dizanim, wiha bikar tnim!
 
Dibe ku wiha bihstibe frbneke wiha kiribe; l div rka hizirandina bihstin frbna a j vekir bihle.  Her nebje; Ez rast im dervey min her kes a e! Dibe ku ew a be dervey w/w her kes rast be!  Tita li gor w/w rast e, dibe ku di rastiy de ne rast be. W dem div mirov ji rexnekirin li ser v bingeh ji guhertin veguhertin re vekir be. Dema mirov bi xwe hisiya ku peyvek yan rzikek a bikar tne, mirov zde xwe giran kevneperest neke, di cih de bikaribe guhertin bi xwe re bike.
 
Dibe ku mirov peyvek a fr bbe a bikar tne, l rojek mirov dibne wa ye camrek rast bikar aniye! W dem nivskar hemdem ew e ku bikaranna xwe ya a bikaribe bipejirne di cih de away rast di nivsandina xwe de bikar bne. W dem em bibnin ku ziman kurd bi rast w b gincirn biherike bicoe.
 
Hinek j tev dizanin ku a bikar tnin an di xwe de nabnin serast bikin, an sedemeke din heye, di aitiya xwe de bi heter tevdigerin. Mnak; di nava nivsandinek de mirov dikare li away w rzik y a y rast bi end caran rast were. W dem yan bi rast bikaranna w rzik nizanin, an j di xwe de nabnin serast bikin. L di her du rewan de j div zanibin ku ew nivsar ji bo xwendin hatiye nivsandin kesn bixwnin zdetir xwe ne rzimanr in; ew awa bibnin w wiha j fr bibin bikar bnin.
 
Nivskar nikare nivsara xwe b serastkirin biwene; ev maf w/w nne. Ger pwst bike, dubare, sbare, div nivsara xwe bixwne ji aliy rziman ve serast bike, pit re deyne ser sifreya kesn bixwnin. Div zanibe ku xwendevan w ne ten bi xwendina nivsar bimnin, w j fr bibin dema ji wana re pwst kir, w qas dtine tgihitine bikar bnin.
 
Qas nivskaran, erka rojname, ste televizyonan j di v war de zdetir heye. Bi taybet televizyon ji ber ku raste rast li ber avan e, kmasiyeke her bik di cih de bal dikine ser xwe. Kes rzimanr van kmasiyan dibne dikare xwe j biparze, l kes ne rzimanr be baweriya xwe p anbe ku televizyon tita dide rast e, w i bike? Li ser ekran av w i bibne ji dev axaftinr i bibihse w di jiyana xwe ya rojane de di nivsandina xwe de j w yek bikar bne. Kmasiyeke li ser ekrana televizyon hatiye kirin w bikeve nava dev pnsa bi hezaran kesan. Dibe ku xebatkarn televizyon ew kmas ji ber lezbn, yan ji sedemeke din kiribin, l div zanibin w bandriyn w yn derdor j wiha berfireh bibin.
 
W dem i li ser ekran, i li ser rpel di nivsandina ziman kurd de pwst e mirov bi berpirsyariya nivskar tevbigere; rojane nivsandina xwe di ber av re derbas bike, rojane kmasiyn xwe bibne ji hol rake rojane ji guhern veguhern re xwe amade bike, her dem bi himendiya dayna zimanek hsan, serast xurt ji xwendevanan re, tevbigere.
 
Di v arowey de bi zanna van rastiyan dixwazim bal bikinim ser rzikeke rziman kurd ku di van rojn daw de li hinek cihan bi awayeke a t bikarann. Bi taybet di hinek pirtkn li Ewropa ap bne de, li televizyon, di hinek ste rojnameyan de, dem bi dem mirov l rast t nizane b ji ber i kmasiyn wiha grng derdikevin hol.
 
Di ziman kurd, zaravay kurmanc de peyva di bi du wateyan bi du awayn cuda t bikarann. Yek ji vana di ya pgira dema niha ye; di ya din weke hoker t bikarann. Niha km zde her nivskar kurd dizane ku di ya weke pgira demn t bikarann berya reh lker t p ve zeliq t nivsandin. Di hinek lkern pkhat de j dikeve navbera her du peyvn pkhat l dsa berya peyva bingehn ango erka reh lker dileyize t. L di ya weke hoker t bikarann her dem bi tena xwe t nivsandin bi ti peyveke din ve nazeliqe. Tev ku ev rzik di ziman kurd de rnitiye zdetir nivskaran dizanin dsa j di van demn daw de bikaranna wan a a t dtin: di ya weke hoker t bikarann bi peyva li pey ve t zeliqandin di ya weke pgira dema niha t bikarann j ji koka lker dr t nivsandin. Hinek j peyva neyn na ji reh lker dr dinivsnin. Di dema niha de peyva neyn na ji reh lker dr nay nivsandin p ve zeliq t nivsandin. (Di rastiy de ev rzik ji bo tevahiya deman derbas dibe. Di tevahiya deman de peyvn pgira demn ya neyn bi reh lker ve zeliq tn nivsandin l peyvn hokern cuda tn nivsandin.)
 
Dema ev rzik rast ney bikarann i dibe?
 
Di ziman de rzikn rziman ji hol radibin ku ev j dibe sedema pneketin bicihnebna rziman rzikn w. Mirov nikare bje; Ziman kurd li p neketiye, rzikn rziman nernitine; ji ber v k awa dizane, dil k awa dixwaze wiha binivsne bikar bne, heta Xwed ryek an dide!
 
Wiha nabe! Wiha hizirandin kirina xerabiya her mezin a li ziman kurd ye. Rzikeke mirov zanibe rast e rnitiye, bi i sedem dibe bila bibe mirov nikare a an km bikar bne. Ji bo carek, du caran mirov nivsarn xwe nexwne serast neke, mirov nikare aitiyek bixe rewa rzikek. Du nivskar, s nivskar, ar nivskar v aitiy dubare, sbare, arbare bikin, te dt ew ait b mal gelek kesan d pit re mirov bi salan hewl bide j nikare away w y rast bixe na away a. Ji bo di dema p de em bi pirsgirkn wiha re r bi r nemnin, pwst e her kes di nivsara xwe de bi berpirsyariya nivskar tevbigere. Nivskar berpirsyar nivsara rast durust e. Nikare ji v berpirsyariy bireve.
 
Bi end mnakan pirsgirka her du awayn peyva di em dikarin bibnin:
 
Ji bo di ya pgira dema niha (BIKARANNA AWAY RAST)
Dimee, direve, dikeve, dikene, dihile, didize
Namee, nareve, nakeve, nakene, nahile, nadize
Vedire, vedike, radike, rdine, vedixwe, vedizile
 
Ji bo di ya pgira dema niha (BIKARANNA AWAY A)
Di mee, di reve, di keve, di kene, di hile, di dize
Na mee, na reve, na keve, na kene, na hile, na dize
Ve dire, ve dike, ra dike, r dine, ve dixwe, ve dizile
 
Ji bo di ya weke Hoker t bikarann
 
Di ber deriy me re derbas b
 
Di v hevok de hoker peyvn di.re ye ku hokera cihn e, cih an dide. Peyvn di re serbixwe tn nivsandin bi peyvn din ve nazeliqin. Trker ango peyva cih diyar dike dikeve navbera van her du peyvn hokern.
 
Di bin sl de i heye?
Ew di xwendin de zrek e.
 
Weke t zann Hoker di hevok de peyvn awaniya pkhatina lker tnin ser ziman in.  Byer an alakiya di lker de keng, awa, li ku, bi i awah pk t mirov dikare ji hoker bipirse binase.
 
Hem peyvn hokern bi tena xwe tn nivsandin ti caran bi peyvn din ve nazeliqin. Mnak:
Ew bi ber me ve t.
Ew li ber der rnitiye.
Mar di kun de as maye.
Ew saet di aran de li mal b.
 
Weke t dtin ev rzika hsan rnit dema rast were bikarann, w rast were xwendin rast were bilvkirin; l ger a were nivsandin, w a were xwendin a were bilvkirin. Mnak:
 
Dema mirov bje; dimee, dengek bi awayek derdikeve dema mirov bje,di mee dengek bi awayek din derdikeve. Di lkera yekemn de kirpandina ktey li ser reh lker ye li ser gitiya lker hatiye belavkirin, di bilvkirina lker de heriknek ahengek heye. L di lkera duwem de ku pgir cuda hatiye nivsandin, kirpandin li ser pgir t kirin lker kmwate dike, di bilvkirin de j pla deng tne ser pgir herikna lker h di ser de dixitimne ango qet dike.
 
Bi v sedem away yekem rast, away duwem a e. Lker di hevok de hman her bingehn e ku ew a hat bikarann, reng xwe dide tevahiya hevok.
 
Dema mirov pgira demn ji reh lker vediqetne, bilvkirina lker ne weke lker, weke navdr ji dev derdikeve ku ev j lker kmwate dike. T zann, dema daek hoker bi navan re tn bikarann, p ve nazeliqin ku nav derkeve p an derkeve hol. L pgir dema bi lker re t bikarann, p ve dizeliqe ku guhertina pwst a li gor dem bikaribe di lker de pk bne. Dema pgir ji reh lker were veqetandin wateya demn nikare tam bide lker lker weke tay xav dimne. Ger lker hman her bingehn hevok ye, w dem div lker ne bi tay xav, bi tay her qewn were hnandin ku hevok xurt were sazkirin.
 
Li ser v bingeh pwst p heye ku nivskarn v kmasiy i di nivsarn xwe de, i li ser ekrann televizyonan pk tnin, ji hol rakin hinek zahmet be j nivsarn xwe serast (redakte) bikin pit re deynin ser sifreya li ber xwendevan. Rast e ku xwendevan kurd biriy xwendina kurd ye, l ev nay w watey i bi i awah were ber daqurtne! Bervaj mirov xwarineke (nivsareke) iqase bijare deyne ber, w ewqas dil w bibije v ziman ewqas j l bigere l xwed derkeve.
 
Hesen Huseyn Denz
 
 
 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org