RKN RASTKIRIN PVEBIRINA NIVSANDIN

 

Hesen Huseyn Denz

 

Nivsandin ji bo her mirov karek grng mirovbn ye. awa ku mirov ji xwarin vexwarin aciz nabe, div ji nivsandin j aciz nebe. Keng me ji nivsandin kfxweiyek girt bi dil xwe pnsa xwe livand, w dem em dikarin gav biavjin nava nivskariy j. Yek ji nivsandin aciz be, ew nikare bibe nivskarek ba. Nivskar ji zayn ve bi mirov re nay; di seranseriya jiyana xwe de bi frbn ceribandin mirov digre.
Ji bo mirov bibe nivskar pwstiya yekem nivsandina zde ye. Div mirov bi ev roj di derbar her tit de binivsne. Pit re van nivsandinn xwe bixwne binirxne. Ger li xweiya mirov die zewqek dide mirov ew ba e, l ku li xweiya mirov nae, w dem mirov dikare bi awayek din ji n ve binivsne. Heta ger li derdora mirov yek sebra guhdarkirin yan xwendin bikine hebe, mirov dikare an w bide nrna w bistne li gor w pwst be ji n ve binivsne.
Nivskarn ba bi carek re dil nakevin nivsandina xwe herdem ji rexney ji guhertin re vekir ne. Nivsandina xwe j bi awayek wiha dinivsnin ku mirov dikare deh caran guhertin t de bike j aciz nebin. Hinek kes hene, ji bo guhertina peyvek dikarin qiyamet rakin ku ew ti caran nabin nivskar. Kes nivskar, mijarek bi deh awayan dikare vebje ji her dehan j him kfxweiy bigre, him bikaribe watey bide wan.
Bguman nivskar hunerek e, l ev huner ne jhatiniyek xwezay ye. Ji bo v div kes nebje, Ma dayika min an bav min nivskar b ku ez ji wan bigrim bibim nivskar? Nivskar bi ceribandin, bi mereq, bi xebateke xwestek, bi hezkirin dibe. Dema ev xal bi mirov re li p dikevin, kurm nivsandin bi mirov re diafire. Ger rojek mirov titek nenivsne ew kurm ser xwe radike mirov rehet nahle. W dem mirov radihje pns hest ramann xwe dinivsne, bra xwe, ango trik hi xwe vala dike. Dema vala b kurm j tr dibe heta rojeke din dinive!
Mirov bi v away ten nivskar be j tr nake. Div nivskarek xwediy nivsandina rast durust be. Hinek hene ku nivsandina xwe bi xwe dema dixwnin zahmetiy di tghitin de dikinin. Heta wateya hevokn wan diyar dibe mirov merezdar dibe. Bguman ew kesn xwediy ramana belave ne. Kesn wiha div gelek caran binivsnin v nivsandina xwe bixwnin ku aitiyn xwe bibnin rast bikin, bi v awah li p bixin.
Rastnivs destpk ramandineke rast dixwaze. Ger mirov a bifikire, mirov nikare rast binivsne. Dsa ger mirov peyvek a nas bike, di bikarann de j a bi kar tne. Di zarokt de gelek caran hin peyv bi bilvkirineke a li ber guh mirov dikevin mirov dibje qey ew peyv wiha tn bikarann. Ji bo v di dema dibistan de pit re dem bi dem mirov li ferheng dinre dixwaze rastiya peyvan ji n ve binase. Ji xwe ku peyvek gumana mirov li ser hebe, heta mirov wate teey nivsandina w tam fr nebe, bi kar neyne batir e. Bikaranna peyvan rzikn rziman di mirov de frbnek dike. Ger demeke dirj mirov bi away a bi kar bne, mirov a fr dibe pit demeke dirj n re ger kesek bje, Ev away bikarann a e, li zora mirov die mirov dibje, Ez ji zarok ve wiha bi kar tnim! L yek dixwaze bibe xwediy nivsandineke rast, div di aitiyn xwe de heteriy neke di cih de bikaribe peyva rast an away rast peyv bi kar bne.
Bguman nivsandineke rast pit ramandineke rast bikaranneke rast, zanna rzikn rziman yn xalbend dixwaze. Her zimanek xwediy rzimanek ye. Mirov her ziman div di xwezaya rziman w de binivsne. Ev xal ji bo kurdan gelek grng e. Mirov kurd dema ji dayik dibe, yan di dibistan de fr zimanek biyan dibe; ew derfeta frbna bi ziman dayika xwe nabne. Ji xwe li gelek malbatan wiha bye ku dayika w/w yan bi zimanek biyan, yan bi zimanek xerabe p re diaxive. Zarok destpk fr i ziman bibe, bguman bi awayek xwezay w bi w ziman j bifikire. Dema mezin dibe ziman dayika xwe mereq dike, fr dibe, bi kar tne j ramandina xwe ya bi ziman destpk, z bi z terk nake ji bo axaftin nivsandina kurd j bi kar tne. W dem titek zehar (ecb) derdikeve hol; peyvn t de bi kurd ne, l rzkirina wan bi zimanek din e! Lker, li cih kirdey, kirde li cih temamker, temamker li cih titek din e dema mirov dixwne, yan dibihse di cih de bi ginciriya xwe bala mirov dikne bi guh xwe nay.
Ji bo v dema mirov fr zimanek dibe, div li gor rzikn rziman yn w ziman fr bibe di nivsandin de vana bi kar bne. Rzikn rziman ne ji ber xwe derketine. Mirov nikare wek xwe bike bje Ji min re wiha hsantir e, ji ber ku ziman li gor kesek ten saz nabe, li gor gitiya kesn w ziman bi kar tnin tee qalib xwe digre.
Rziman cewhera xweikbn dewlemendiya ziman e. Rastnivs bi bikaranna rzikn rziman li p dikeve. Mirov iqas vegotinrek xurt dibe bila bibe, ji dev mirov hingiv j biherike ku em li gor rzikn rziman venebjin, ew higiv ji ser ziman me heta bie ser ziman xwendevan dikare wek jahr guhertin bandr bike. Ji xwe vegotina hingivn a rast durust e.
Ji ser nivs heta v bend me pwstiyn vegotineke rast durust ann ser ziman nas kirin. L ku mirov vana tevan j bi kar bne div xalbendiy ji br neke. Bhnokek ku ne di cih de were bikarann dikare tev vala derxne. W dem nivskarek ba grngiya xalbendiy j dizane frbneke bikarann bi xwe re dike. Dema hevokek saz dike, ger hevoka ji rz be xala w, bhnoka w div di ku der de be diyar bike. Ger hevokeke pirs yan bal be naneya pirs an banean deyne ku ev tev r an xwendevan bikin.
Dema mirov nivsarek dinivsne destpk ew, di dest mirov de gelaleyek e (modlek e), ango xebateke pn e. Div careke din mirov li w nivsar vegere li gor zanabna ji gitiya tecrubeyn xwe girtiye, di ber av re derbas bike. Her nivsar bi avek rexney ku were guhertin dikare bibe nivsareke ba. Mirov iqas di nivsandin de xurt be, di nivsandina cara yekem de hinek tit ji ber avn mirov difilitin bi germahiya raxistina raman re mirov hinek titan ji br dike. Pit re div careke din mirov l vegere v car ji aliy rziman xalbend ve serast bike. Ger ramann zde, yn ne di cih de hebin mirov derdixne. Ger hevokn km wate hebin mirov an wateya wan tr dike, yan ji n ve saz dike. Bi v awah dewlemend rastbn dide nivsar.
Ger pwst be mirov dikare nivsarek deh caran ji ser ve hilgire dest binivsne heta ku mirov dighje nivsareke bikaribe bala xwendevan bikne ser xwe dil w bibijne xwe.
 
 
Ger mirov di nivsandin de him ji aliy teey ve, him ji aliy naverok ve, him ji aliy ramansaz ve, him ji aliy vegotin ve, him ji aliy rzikn rastnivs xalbend ve pwstiyn tn xwestin bide ber av li gor wan bimee dikare bibe xwediy rastnivs. Ji bo v j div em van xaln jrn li ber av bigrin. W ev xaln jrn rya rastnivsandin an me bidin:
 
 
Vegotina nivsk ji aliyek ve sazkirineke nivsandin dixwaze. Bi taybet di dibistanan de dema mamoste darjnivsek (kompozsyonek) dixwaze, di nirxandina w de paqij teey w j digre ber av. Dsa dema mirov nameyek dinivsne, daxwaznameyek dinivsne, yan ji bo rojnameyek, kovarek nivsek dinivsne div teey w li gor pvann gelemper be. Ev ji bo pirtkan j wiha ye. Di her apxaney de pvann gelemper tn bikarann. Ev ji bo xwendin tghitina nivsar hsantir xwetir bike grng e.
Ji bo teedayna rpeleke kompozsyon div valahiya jrn ya  jorn, valahiya klekn rast ep were hitin. Ev ji bo nivseke kompozsyon ya xwendevanan bi awayek gelemper wiha ye: Valahiya jor: 6 cm., Valahiya jr: 2 cm., Valahiya kleka ep: 4 cm., Valahiya kleka rast: 1,5 cm. ye.
Li valahiya jor w mamoste nirxandina xwe bi kurtah binivsne end deq dabe, diyar bike. Ji bo v div li koeya rast ya jorn mirov droka roja nivsandiye j binivsne.
Li koeya ep ya jorn mirov nav xwe, refa xwe deqa nasandina xwe dinivsne.
Serk bendan qas 2 santman mirov ji hundir dide destpkirin div serk bendan tev li rast hev werin. Di navbera rzan de valahiyeke diyar ku xwendin hsan dike hebe nivsandina mirov bi yek teey be, bikaribe were xwendin.
Mirov li ser rpel rekirin jbirin neke. Li ser pelek binivsne, bixwne, teey w y daw binivsne ger temam b, d bi nivsandineke pak li gor pvanan derbas ser rpeleke din bike.
 
 
Her nivsarek berhema ramandin ye; ji bo v t de raman an hesta bingehn raman an hestn klek yan n alkar raman hesta bingehn hene. Ji bo mirov bikaribe van raman an hestan di nivsar de bi cih bike div destpk tghitineke me ji mijar re bibe. Mijar li ser i ye, i dixwaze div em tbighjin. Pit re tgehn xelek (sereke) yn mijar pk tnin div em bikaribin derxin hol. Ger mijar bi awayek gelemper be, div mirov bisnorbnek li ber bike.
Her nivsarek div sernivseke xwe hebe. Sernivs div bi awayek rast, kin balk were nivsandin, bi nivsar re di nava hevsaziy de be.
Ramana bingehn a mirov dixwaze di nivsar de bi cih bike, div bi awayek trkar were nivsandin ev raman bi ramann din n klek alkar re hatibe dewlemendkirin xurtkirin. Ji bo ku ramann me anne ser ziman ne kore bin, div ji rkn pvebirina raman mirov sd bigre, di cih bixwaze de salixdan, mnakdan, beramberkirin an govanandan mirov pk tne.
 
 
Vegotina Nivsk kompozsyon sazkirineke serber pwst dike. Ji bo v ramann em t de bi cih bikin div li gor grngiy weyna di mijar de hildigrin ser xwe, werin rzkirin. Mirov nikare ramanan bi awayek belave bi cih bike. Di navbera ramanan de div tkil girdaneke xurt hebe. Dema ji ramanek derbas yeke din dibe, di watedayn de div qutbnek ney jiyankirin.
Ramann mirov dixwaze derkevin p bi rkn pvebirin mirov wan xurt camid dike, derdixe ber avan.
Sazkirina ramanan a rast durust ku li gor tkil grngiya ramanan dibe, sazbna nivsar j derdixe hol.
 
 
Ji bikaranna rast a tpek, hevokek, heta sazkirina rast a hevokek bendek tev div di vegotin de mirov li ber av bigre. Dema mirov ji aliy vegotin ve nivsandina xwe binirxne, div her hevok yek bi yek di ber av re derbas bike li gor pwstiyn vegotin saz bike. Nivsareke rast durust xwediy hevokn saxlem berav in. Peyvn w, ramana w, xalbendiyn w, her titn w li ser hev in.
 
 
- Mirov hevokan kurt digre, zde dirj nake. Ger dem bi dem hevokn ne kurt, ne dirj bi kar bne j div hevokn zde dirj bikar neyne; ji ber ku di raman tghitin de qetandinek dikin.
- Mirov li na hevokn hevgirt dikare hevokn hsan bi kar bne bi v away tghitin hsantir bike.
- Xwendevan kjan peyvan dinasin, tghitina wan ji kjan peyvan re zdetir dibe, div mirov wan peyvan bi kar bne. Di bin nav ziman modern de, peyvn akademk ku xwendevan tnaghjin div neyn bikarann.
- awa t ber dil mirov an ser ziman mirov, dive em wiha binivsnin. Di vegotin de xwezayibn grng e, div em zor nedin vegotin. Vegotina bi esirandin (iqiniy) derkeve ew nikare bibe vegotineke dilbijare, ya ku bi xwezaya xwe derkeve, ew dikare bibe.
- Peyvn bikaribin di ser xwendevan de dmenek bikin ku mirov bi kar bne w batir tghitinek bikin.
- Div mirov xwendevann xwe binase baldariyn w, pwendiyn w zdetir li ser i ne binase, ceribandinn w i ne zanibe. Di her civakek de ceribandinn hevpar hene div mirov bikaribe vana derxne hol li gor wan binivsne.
- Mirov nivsara xwe bi deng dixwne; di xwendin de ginciriyn hebin ji hol radike, div wek zeyt biherike. Mirov ji kesn din re j dixwne nrnn wan li ser digre, wiha teeya daw dide nivsara xwe.
- Mirov nivsarn xwe pit demek dsa dixwne di ber av re derbas dike; w dem kmas lawaztiyn xwe batir dibne.
 
 
Xalbend di nivsandin de grng e. Xalek an bhnokeke di cih xwe de ney bikarann dikare wateya tevahiya hevok biguherne. Di wjeya leker de dibjin ku Mxek ling hespek km be, ev yek dikare artek bide rawestin. Ji bo nivsarek j mirov dikare bje xaleke ne di cih de were bikarann dikare nivsarek tevah vala derxne. Ji bo v em xalbendiy cih bikaranna wan nas bikin di her nivsara xwe de j bi kar bnin ku bi mirov re frbneke bikarann bike.
 
 
Di dawiya hevokeke temamby de t bikarann. Di kurtkirina peyvan de, di diyarkirina drok de di navbera roj, meh salan de t bikarann.
Mnak:
Ev pirtk ji bo xwendevann dibistanan hatiye nivsandin.
Kongreya Netew ya Kurdistan: K . N . K .
Rz. : Rziman
Lk.: Leker
7 . 7 . 2003
7 . Trmeh . 2003
 
 
Di navbera peyvn li pey hev rzby de ji bo cudakirina wan a ji hev t bikarann. Di cudakirina ji hev a hevokn alkar de j t bikarann.
Mnak:
Ez m sk min tir, zebe, xox, sv, hinar hirm kirn.
Dibje were, ger ez bikaribim ez werim; l bi rast nikarim.
 
 
Li pey hevokek yan peyvek ku w daxuyaniya w were kirin t bikarann.
Mnak:
Sal : Ji zvirandina diny ya carek li derdora roj re t gotin ev j wek 365 roj e saetan hatiye pdandin. Salek ji 12 meh 52 hefteyan pk t.
 
Di v mijar de ev xaln jrn grng in:
1- ...
2- ...
 
 
Di navbera hevokn alkar hevoka bingehn de ji bo cudakirina yn alkar ku ravekirin dikin t bikarann.
Mnak:
Kes nikare bje dew min tir e; ji ber ku tirbn an orbna dew xwe ez dizanim.
 
 
Di rzkirina peyvn mnak de ji ber peyva hwd. de t bikarann. Dema mirov beek nivsarek ji cihek vediqetne ji bo dazanna hebna destpk an berdewamiya w j bi kar tne. Dema di hundir kevanok de t bikarann, t zann ku di wir de nivsandineke nehatiye diyarkirin heye.
Mnak:
Bi v sedem rahit entey xwe hundir w tije lns, pns, jbir... pdiviyn din n nivsandin kirin.
... ji bil ve her tit dizanim. Tu ima nizan? Ger tu nezan b, tu nikar bib xwediy mejiyek zelal ...
Mrik bi xwe bawer b. Rahit eka xwe derket derve. (...) Salek derbas bib. Mrik nediyar bib.
 
 
Di dawiya peyv hevokn pirsyar de t bikarann. Dema hevokeke ji rz were nivsandin j, ger pirsnan li dawiy be ew dibe hevokeke pirsyar.
ima?
K?
Ji ber i?
Gelo tu hatib dibistan?
Tu hatib dibistan?
 
 
Di dawiya peyv hevokn hestek, coek, tirsek, bangek diyar dikin de t bikarann.
Hawar!
Bij!
H!
Loo!
W!
ehd namrin!
Bij azadiya gelan!
 
 
Di nivsandin de dema peyvek di dawiya xet de hilney, mirov di kteyek re vediqetne kteyn mane li jr, li ser xeta din dinivsne; dema mirov v veqetn dike, ji bo diyar be xzka kurt bikar tne.
Mnak:
Rziman zanistiyeke xurt dixwaze. L ke-
sek dikare rziman bi axaftin nivsan-
dineke rast durust j fr bibe.
 
 
Di vegotin de ji bo diyarkirina axaftina kesan t bikarann. Pirah di rok romanan de t dtin
Mamoste got:
_ Ez sib naym dibistan.
_ ima tu nay?
_ ...
 
 
Ji bo diyarkirina nivsarek yan axaftina kesek ku mirov ji cihek veqetandibe t bikarann.
x Sed digot: Rojek w zaroyn kurdan rabin pirsyara min bikin. Ev rast pit el salan derket hol...
 
 
Di derbar peyvek de yan hevokek de ravekirina were kirin, di nava kevanek de t diyarkirin.
Rastnivs (gramer), wje (edebiyat) div werin naskirin.
 
 
- Navn serenav herdem bi tpn girdek tn destpkirin.
Mnak:
Baran Amed pev re n mala Gewr Silo.
- Peyvn lkern pkhat ji hev cuda yn navdran bi hev ve tn nivsandin.
Mnak:
Ez mirovek ser bi xwe me. (Lkera Pkhat)
Ez serbixwebn dixwazim. (Hevoka Navdr)
- Bhnok nay navbera peyvn dubarekar.
Mnak:
Xwaro maro, tewo mewo.
- Pagir pgirn div cuda werin nivsandin mirov nikare bi awayek pvekir binivsne.
Mnak:
Di v war de...
Bi rast...
Zilam di hundir de ye...
- Her tpa destpka peyvn sernivsan bi away girdek dest p dike. Mirov dikare tevahiya tpan j bi away girdek binvsne.
Mnak:
Li Ser Pketinn Daw, Nirxandineke Ramyar
LI SER PKETINN DAW, NIRXANDINEKE RAMYAR
 
Bi v away ku mirov nivsandinek bike nivsandina xwe di ber av re derbas bike, mirov dikare bibe xwediy nivsandineke rast durust.
 
Li gel silav rzn germ.
Hesen Huseyn Denz
 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org