SAZBN BIKARANNA PEYVN KURD

 

Hesen Huseyin Deniz

Di vegotina bi zimanek de rol erka peyvan ewqas grng e ku dikare vegotine xwe nexwe bike. Peyv libateke bingehn a vegotin ye. Vegotin bguman ramana di vegotin de t ser ziman, bi peyvan t sazkirin. Ji bo v dewlemend lawaziya peyvan, dibe dewlemend lawaziya raman vegotin. Qas vna bikaranna peyvan a di cih de ne di cih de j bandr li ser raman vegotin dike. Ji bo mirov bikaribe peyvek di cih de, li gor armanca vegotin bi kar bne, div mirov wateya w peyv tam bizanibe peyvn din n wateya wan nzk w yan hemwate binase ku kjan tam armanca di raman de dikare bne ser ziman, wna bi kar bne. Gelek caran di vegotin de peyva destpk were bra mirov, t bikarann dema raman temam dibe, mirov dibne ku lawaziyek t de heye. W dem mirov pwst dimne ku vegotina xwe ji n ve saz bike. L vegotin ger nivsk be, mirov dikare ji n ve saz bike, mixabin dema bi peyvk be mirov nikare ji n ve saz bike. W dem j mirov ji kes li hember xwe re dibje, Min xwe bi te ba neda tghitin an j dibje, Tu ba tneghit vegotina min.

Ji bo ku mirov bi rewn wiha re r bi r nemne nekeve tengasiyan, div herdem mirov xezneya peyvan a di hi xwe de dewlemend bike. Yek xezneya peyvan a di hi w/w de dewlemend be, di vegotin de naaliqe dikare ramana xwe bi awayek herak vebje. L yek/ di trik hi w de zde peyv tine bin, heta du peyvan tne ser hev, zik mirov re dike. Ji bo v div mirov frbna xwe ya peyvan bi awayek domdar herdem dewlemend xurt bike.

Di nivsandin de j gelek aitiyn tn kirin, bhtir ji tam nenasna peyvan t. Peyvek awa t nivsandin? Dema wek lker were bikarann awa t nivsandin, dema wek navdr were bikarann awa t nivsandin? Peyv dema pgir digre guherneke awa jiyan dike, dema pagir digre awa t guhertin? Pagir an pgir bi peyv ve zeliq t nivsandin, an veqetiyay t nivsandin guhertineke awa di wateya peyv de dike, an j di wateya raman de dike? Her peyvek div di ku der hevok de were bikarann? Peyvn kit, peyvn kom, peyvn nr, peyvn m awa ji hev dikarin werin nasn ku hevok li gor wan were sazkirin?

Gelek pirsn wek vana mirov dikare di bikaranna peyvan de ji xwe pirs bike wiha peyvan bi kar bne. Mnak; ku mirov pagira nrbn diyar dike, bixe pey peyveke m, w hevok tev li ser mbn were sazkirin bikaribe wateyeke cuda derxe hol. Wek mnak ku em bjin; di ziman kurd de bhtir titn nat wek m, titn hikat wek nr tn nasn. Ji bo v dema mirov dibje Dar m nrbna w ten bi cnavn nan tpa zayendiya were pa dikare were nasn. Em wiha bihesibnin ku du darn yek hik, yek ter (hin) li cem hev in em ji yek dixwazin dar hik ewat (zing) bikne. Ji bo v div em bjin; W dar bikne. W dem w ew kes ji cnava w ji tpa zayendiya nr ya hatiye dawiya peyva dar tbigihje ku em dixwazin ew dara hik a ewat bikne. L ku em v taybetmendiya ziman kurd nizanibin bi awayek rasthatin bjin, W dar bikne, w ew kes tbigihje ku em dixwazin ew dar ter hin bikne; ji ber ku cnava nan ya w tpa zayend ya m   wiha diyar dikin. T dtin ku bikaranneke a iqas bik be j, di ziman kurd de dikare di watey de dijberiyeke sed sed bike. Ji bo v peyva mirov cih wateya w tam nizanibe, div mirov fr bibe ku bi awayek rasthatin bi kar neyne.

Peyv kevirn bingehn n avakirina raman ne raman j dikevin ser hev, vegotin pk tnin. Dema mirov avahiyek l dike awa ku kevirn hilbijare ehkir avahiyeke estetk; kevirn rasthatin qebe, avahiyeke tewo mewo derdixe hol, di vegotina raman de bikaranna peyvan j wiha ye; her peyvek kevireke ji y v avahiy ye. Ji bo ramann cuda cuda div mirov bikaribe peyvn cuda cuda bi kar bne. Mnak ku em li ser mijareke di derbar zanyariy de diaxivin, em nikarin ramana xwe bi peyvn rojane yn ji rz bnin ser ziman. Div peyvn em bi kar bnin xwediy wateyeke zanyar bin. T zann ku axaftina rojane pirah li derdora end sed peyvn xwe dubare dikin dizvire. Ji bo mirov ziman xwe ji v zvironeka dubarekar rizgar bike, div li ser mijarn cuda cuda bi peyvn cuda axaftin ji xwe re bike kar xebateke rojane bi xwendina di derbar mijarn crbicr de j mirov v dewlemend temam bike.

Dsa hinek kes dema vegotinek ji wan t xwestin, dibjin; Di hi min de pir tit heye, l ez nikarim bnim ser ziman. Hinek j dibjin; Tev di hi min de b, l dema min xwest bjim, hem ji bra min n. hwd. Bguman sedema v neanna ser ziman jibrkirin bhtir ji lawazbna xezneya peyvan t. Kesn wiha di trik xwe de peyvn tr nabnin ku bikaribin ramana xwe p bnin ser ziman ji bo v di raman de iqas xurt bin j di vegotin de lawaz dimnin nikarin xwe bnin ser ziman.

Bi kurtah di vegotina peyvk ya nivsk de pirahiya lawaziy ji nenasn trnekirina peyvan derdikeve hole. Ji bo v herikn, cobn, xurtbn, dewlemendbn li dij v; bigincirbn, aliqn, xitimn, lawaz kmbna vegotin tev girday bikaranna peyvan e.

Niha em dikarin peyvan hn ji nz ve binasin.

 

NASKIRINA ARMANCA PEYVAN

 

Di xwezay de i heyne, byer byneyn hene, di rastiya mirov de beramberiyeke vegotin dibnin ku em ji vana re Peyv dibjin. Hem titn li xwezay hene; hem hest, raman, xeyal tev i razber, i nber xwediy beramberiyek ne.  Mirovan her titek bi peyvek ji hev cuda kirine ango diyar kirine. W dem peyv bi kr jihevnasna hem heyne byneyn razber nber tn. Ev j rastiyek derdixe hol ku em titn di xwezay de iqas zde binasin, w trik peyvan hi me j ewqas dewlemend tije bibe. Ev j di vegotin de w alkariyeke mezin bide mirov.

Derdikeve hol ku ji bo vegotineke dewlemend pdiv bi nasna xwezay bi her titn t de cih digre heye. Peyv him r didin v nasn, him j bi rka nasn mirov xezneya peyvan a hi xwe dadigre. Bguman ku peyv tune bin, mirov nikare her heyne byneya li xwezay heye ji hev binase.

Vegotineke rast ten bi zanna rzik zagonn rziman pk nay. Ji v zdetir dewlemend li gor armanc bikaranna peyvan grng e. Di vegotina ramanek de div peyvn mirov bi kar bne, wek reqasek li cih xwe bilivin hestn mirov binermijnin; ne ku mirov aciz bikin ji xwe bidin revandin. Di bikaranna peyv de armanc eve ku ramana xwe bi awayek rast, tam, di cih de, bi balk bi dilbijar bikaribe bne ser ziman. Ger peyva me hilbijartiye di hevok de weyneke (roleke) wiha dileyize bi peyvn din re di nava hevsaziyek de raman vedibje, w dem di bikaranna w peyv de mirov dikare bje armanc bi cih hatiye.

Hinek kes dikarin bi saetan biaxivin, l ji reqisandina peyvan zdetir, xwedubarekirina end peyvan t dtin ev j zor dide snorn sebra kes guhdar an xwendekar. Ji bo v armanc ew e ku ne mirov zde dirj bipeyive, div peyvn em dibjin xwediy wateyeke domdar a hev temam dikin dewlemend dikin bin; dubarekirin nebe. Hema i peyva were ber dev mirov, div b pvandin wezinandin em ji nava lvn xwe dernexin. Mirov nebje, Peyvek b, ji dev min derket ! Peyvek dikare wateya tevahiya ramana di vegotin de biguhere. Ji bo v peyva ne li gor armanca raman be, div ney bikarann.

 

NASKIRINA ERKA PEYVAN

 

Di bikarann de her peyvek xwediy erkeke cuda ye, ango erkn peyvan n cuda cuda hene. Hinek peyv bi kr navlkirin, hinek peyv bi kr pesindayn, hinek peyv bi kr cihgirtina navan tn hwd. Bi v away mirov dikare peyvan bibene ji hev binase. Li gor v bekirin j bi kar bne.

Ger wek mnak mirov bje:

Ji peyvn erka navbn hilgirtine ser xwe re, Navdr;

Ji peyvn erka cgiriy hilgirtine ser xwe re, Cnav;

Ji peyvn erka navbna byer alakiyan hilgirtine ser xwe re, Lker;

Ji peyvn erka pesinvedan (wesfandin) hilgirtine ser xwe re, Rengdr tn gotin ku mirov van mnakan dikare zdetir bike.

Nasna erka peyvan ji bo bikaranna wan a li gor armanc pir grng e. Mirov peyveke erka lker hilgirtibe ser xwe, nikare li gor rzikn peyva erka navdr hilgirtiye ser xwe bikar bne ters v peyveke navdr j nikare li gor rzikn lker bi kar bne. Ji bo v her peyv erkeke awa hildigre ser xwe, div em binasin ku di hevok de dema em wan li pey hev rz dikin, bikaribin li gor hevsaziya rziman bihnin wiha rz bikin.

 

Peyvn Erka Nav Hilgirtine Ser Xwe; Navdr

 

Li Xwezay her heyne byne xwediy navek ye. Nav bi ziman rziman wek Navdr t nasn. Peyvn navdr bi kr naskirin jihevnasna van heyne buyneyan tn. Di nava heyneyan de wek t zann tit, nat, ajal mirov hene. Di nava byneyan de byer, alak, qewimn, liv, tevger, avabn an xerabn hene. Ji vana tevan, ten nav mirovan bi tpa girs dest p dike, yn din tev bi tpa hr dest p dikin. Ji bo v ji nav mirovan re Navn Serenav ango Navn taybet; ji navn din tevan re j Navn Hevenav ango  Navn zayend/cins t gotin. Dema hinek navn byney yn avahiyan ku bi armanceke taybet tn bikarann, w dem nav wan j wek serenavan bi tpa girs dest p dike.

Mnak, ji bo navdrn serenav:

Ehmed Xan nivskarek xurt b.

Rojnameger nivskar Musa Enter ji hla neyar ve hat kutin.

 

Navdrn serenav ger ji zimaneke biyan tn, di nivsandin de div xwemaliya wan (orjnalte) were parastin. Mnak:

Teoriya Ligoriy ji aliy zanyar Ensten ve hatiye derxistin.

Di guhertina br baweriy de zanyar Darwn roleke grng leyistiye.

 

Mnak ji bo navdrn hevenav:

Bihar hat; dar bikivn, kullk vekirin, kzik kurmik der bn, l hn berf nehiliyaye ba nerawestiyaye!

Di v hevok de peyvn bin wan xzkir tev navdrn hevenav in.

Bi hatina bihar re bikivna daran, vekirina kullkan, derbna kzik kurmikan pk hat l hn hilandina berf rawestina b, pk nehatiye.

Di v hevok de j peyvn bin wan xzkir navn byneyan diyar dikin.

 

Mnak, ji bo navn byne avahiyan n bi armanceke taybet tn bikarann:

Saziya bi nav Navenda anda Mezopotamya li bajar Stenbol cih digre.

Div were zann ku Komara Tirkiy, r nade ziman kurd li p bikeve.

Serokat parznameya xwe ji bo bide Dadgeha Maf Mirovan a Ewropa nivsand.

 

Peyvn Erka Pesinandin Hilgirtine Ser Xwe; Rengdr

 

Navn hene mirov herdem rasterast bi awayek ziwa nayne ser ziman bi pirah bi wesfn w re dibje. Wesfandina navan bhtir naskirina wan a bi taybetmendiyn li gor xwe derdixe ber av tgihtineke berfireh dike. Pesinandin di aliy ba de di aliy xerab de, ango di aliy xurt an di aliy qels de dikare were kirin. Di ziman kurd de peyvn pesinandin li pey navan tn.

Mnak, ji bo peyvn rengdr:

Di v bihara germn de, derketim derve min keika xweik li bin darn mezin n li ber ava sipeh dt.

Di v hevok de peyvn bin wan xzkir tev rengdr in wesf nav li ber wan didin.

 

Peyvn Erka Cihgirtina Navan Hilgirtine Ser Xwe; Cnav

 

Gelek caran mirov nav dixwaze bje, rasterast nabje peyveke din li na navdr bi kar tne. Ji peyvn wiha cih navan digrin re Cnav tn gotin. Dema nav titek, yan heyneyek ney bra mirov j cnav alkariy didin ku mirov wan bide nasn. Wek din cnav bi kr nankirina tit heyneyan j tn.

Cnavn bi kr cihgirtina navan tn; Cnavn Kesan :

Dema mirov dibje, Baran hat. Di v hevok de Baran nav e. Li na v ku mirov bje; Ew hat. Di vir de peyva Ew cnav e cih peyva navdr Baran girtiye. Wateya her du hevokan yek e. Cnav dema cih navan digrin, wateya hevok naguhernin.

Cnavn kesane ev in:

Ez               Min

Tu              Te

Ew              W / W

Em             Me

Hn           We

Ew              Wan

Ji vana re Peyvn Kirdey j t gotin.

Cnavn bi kr nankirina tit heyneyan tn; Cnavn Nan :

Ji bo tita kit cih nzk                     V / V

Ji bo tita kit cih dr                        W / W

Ji bo titn kom, cih nzk            Van

Ji bo titn kom cihe dr               Wan

Dema di hevok de du navn li pey hev bi cnaveke nan werin diyarkirin, ew cnav li gor peyva pan nr mbn digre. Yan peyva pan nr be, cnava nan j dibe nr, m be ew j dibe m.

Mnak:

Kar / V kar ; Kar peyveke nr e.

Xebat / V xebat ; Xebat peyveke m ye.

V kar xebat bimene.

Di rewn wiha de herdem peyva bik destpk t gotin.

 

Peyvn Erka alak Byeran Hilgirtine Ser Xwe; Lker

 

Di ziman kurd de her kar, xebat, byer, qewimn, alak bi peyvn lker tn ser ziman. Lker peyvn wiha ne ku bi ten ser xwe j dikarin wateyek bidin. Lker bi kr avakirina hevokan tn. Peyvn lker dema ji end peyvn cuda pk werin, her peyv cuda cuda t nivsandin. Di sazkirina hevokan de erka lker grng e; hevok b lker nikare were sazkirin.

Mnak ji bo peyvn lker :

n            Ez doh m mala we.

Hatin          Tu ji kjan bajar t?

Pk hatin Ev pirtk ji end bean pk t?

Ji ser xwe n         Ew zilam ji ser xwe ye!

Erdheja qewim, felaketeke mezin bi ser mirovan de an; jin zarok tev helak bn, bi hezaran gor hatin kolandin, dsa j tr ne kirin, ji bo v girseyn gel meiyan bi xwepandanan helwesta dewlet ermezar kirin.

Di v hevok de peyvn bin wan xzkir tev lker in.

 

Peyvn Erka awaniya alakiyan Hilgirtine Ser Xwe; Hoker

 

Dema mirov li ser byerek diaxive, di cih de dixwaze bizanibe ew byer awa bye, keng bye, li ku der bye, hwd. Ji peyvn wiha awabn kengbna byer byneyan didin diyarkirin re Hoker t gotin. Di hevokek de lker awa, keng, li ku pk hatiye, mirov dikare ji Hoker tbigihje. Ji bo v Hoker wek Hokern Demn , Hokern Cihn , Hokern Rewn ji hev cuda tn binavkirin

Mnak ji bo Hokern Demn :

T keng wer?         Ez z werim.

                           Ez sibe var werim.

                           Ez saleke din werim.

                           Ez par hatibm.

                           Ez saet di dehan de werim.

                           Ez bhneke din werim.

T ji ku wer?         Ez ji bajr werim.

                           Ez ji ber der werim.

                           Ez ji xerbiy werim.

Tu li ku b?         Ez li sk bm.

                           Ez li bajar Wan bm.

Tu awa hat?         Ez bi lez hatim.

                           Ez bi hd hatim

                           Ez bi peyat hatim.

                           Bi firokey hatim.

 

Peyvn Erka Tkildariy Hilgirtine Ser Xwe; Daek

 

Gelek caran mirov bi hevokek ten nikare mebesta xwe bne ser ziman hevokek-du hevokn din tne alkariya w, l ji bo ku mebest hn bi daw nebye, pdiv bi girdayna van hevokan dibe peyvn wiha v girdan dikarin bikin j wek Daek tn binavkirin. Daek dikevin navbera hevokan, byeran, alakiyan hwd. qas ku dikarin wateya wan xurt bikin, dikarin qels an dijber j bikin.

Mnak, ji bo peyvn Daek :

Ev xan ba xuya dike, l ji hundir ve tev herifiye!

Xwez te dil min vekiriba bidta ku ez iqas hez ji te dikim!

Div em di v rk re biin, lbel kemna dijmin r nade.

Heta ez hatim, tu b.

Ne hatina min, l na te bye mijara lpirsn.

Ez biim, mixabin nikarim bimnim.

Ger tu hatiba, pewst bi kesek din nedima.

 

Peyvn Erka Gihandin Hilgirtine Ser Xwe; Gihanek

 

Di ziman de hinek peyv hene ku dikevin navbera peyvn din an navbera hevokan bi kr bhnvedan tn. Ji peyvn wiha re Gihanek t gotin. Di ziman kurd de tpa ے erka gihanek dileyize.

Wek din cih bi cih daeka ku j wek gihanek t bikarann.

Mnak:

Mamoste xwendevan bi hev re n frgeh.

Li navsera iy lat zinar, dar dev tev di nava berf de winda bibn.

Destpk dibistanek hat avakirin xwendevan xistin hundir w ku bi kr were, l pit re zarok ciwan ji hev cuda kirin ji bo v pdiv bi avakirina dibistaneke din b.

Ez dibjim ku; ev kar wiha namee!

W got ku; bila bi lez werin!

 

Wek hat diyarkirin gihaneka ziman kurd deng ye. Ji sedema bandriyn hilandina zimann biyan hinek kes di vegotina axaftin de gihaneka we ya Ereb, Faris, Tirk bi kar tnin ku ev yek sed sed a e xerakirina rziman kurd ye. Bikaranna gihaneka li gor rzikn rziman kurd ye div mirov r nede bikarannn din.

Peyva ku i bi away daek, i bi away gihanek di vegotina kurd de pir t bikarann. L div berav were girtin ku di hevokek de du caran bikaranna w ne rast e.

 

NASKIRINA WATEYA PEYVAN

 

Di ziman de her peyvek xwediy wateyek ye. Km peyv hene ku wateyeke hevpar didin diyarkirin, l zedetir wateya her peyv cuda cuda ye. Div mirov wateya peyvan binase ku bikaribe her peyvek di cih w de bi awayek rast bi kar bne. Bikaranna peyvn hemwate j, dewlemendiyek dide vegotin; ji ber ku mirov di bendek de du - s caran peyvek bikar bne aciziyek li ser vegotin dike.

Li gor wateya peyv, mirov dikare peyvan wiha bibene:

 

-Peyvn Wateya Gelemper Ya Taybet Didin Diyarkirin

 

Di ziman de hinek peyv hene ku wateyeke gelemper diyar dikin, l ew bi xwe bi away kit tn nivsandin dema dikevin ber erxa rzikn rziman j li gor v kitbn guhertin jiyan dikin. Peyvn wiha wek peyveke kit tn bikarann, l herkes dizana ku wateya w pirbnek diyar dike. Ji bo peyvn wiha tita mirov baldar be, div pgir pagirn werin p an paya wan, li gor prensba peyvn kit werin bicihkirin. Mnak :

Peyva Daristan peyveke kit e, l wateyeke kom (ji yek zdetir) dide diyarkirin. Dema mirov dibje Daristan, warek tr dar t bra mirov. War/cih yek ten ye, l dar ji yek zdetir in. Ji bo w di hevok de mirov dikare wiha bi kar bne:

Ez m daristan

Ez m w daristan.

Dema mirov bje; Ez m daristanan , ango bje; Ez m wan daristanan, ev tn w watey ku mirov ye nava gelek daristanan. Yan di daristanek de pirbna daran cuda ye, l pirbna daristanan cuda ye. Div mirov wateya vana di cih de bi kar bne.

end mnak ji bo peyvn wateya gelemper diyar dikin:

Zind          : Nav hem heyneyn dijn.

Mir            : Nav hem heyneyn najn.

Goristan     : Warek, gelek gor t de cih digrin.

Fk            : Nav berhemn daran.

Peyvn wateyeke gelemper didin diyarkirin, di bikarann de j raman an vegotin bi awayek gelemper dihlin r nadin ku mirov dakeve krahiya zann. Mnak, ku mirov bje, Ez m daristan, ev tgihtineke gelemper dike. Kes li hember mirov tnagihje ku mirov ye nava daristaneke awa di w daristan de i hene. Ji bo v mirov peyvn xwediy wateya taybet bi kar tne.

Peyvn wateya taybet diyar dikin, di vegotin de zelaliyeke tam didin raman kes li hember mirov dikare bi her away tbigihje mebesta mirov. Ji bo v di vegotin de ji bikaranna peyvn xwediy wateya gelemper zdetir, bikaranna peyvn xwediy wateya taybet dikare raman li gor armanc vebje tgihtin bike.

Mnak; dema em bjin :

Ez m daristan, ev wateyeke gelemper diyar dike. L ku em bjin : Ez m nava darn fk, ev wateyeke taybettir dide tgihtineke zelaltir dike. Ger mirov bje; Ez m nava darn sv xoxan, wate bhtir zelal ango taybet dibe.

Mirov bi mnakeke din dikare tgihtin xurtir bike:

Ez m nava daristan, min gelek ajal nat dtin.

Ez m nava daristana kezwan guhjan, min gelek wk, kzik, kurmik giya, dev kursn n n hatine dtin.

Ez m nava daristana kezwan guhjan, min gelek bilbil, mor, zro giyay wek guhrek, tirok, deviyn beruyan, kursn wan n n n hatine dtin.

Di van her s hevokan de t dtin ku mebest yek e, l ji aliy wateya gelemper taybet ve hevoka duwem ji ya yekem, hevoka syem j, ji ya duwem bhtir zelal tgihtinek dike. Di vegotina wjey de bhtir bikaranna peyvan bi wateya wan a taybet div were kirin ku dewlemend dilbijariyek bike.

 

-Peyvn Wateya Razber Ya nber Didin Diyarkirin:

 

Di xwezay de qas tit heyneyn bi her pnc libatn hskirin tn bihstin, n ku nayn bihstin j hene. Bguman her titek wiha xwediy navek ye peyvn ji vana re dibin nav, li gor vana wateyeke razber an nber diyar dikin. Wek t zann libatn hskirin; ji bo dtin av, ji bo bihstin guh, ji bo tamandin ziman, ji bo bhnkirin bvil ji bo phisn dest (ango erm) e. Mirov dema av vedixwe bi tama w dihise ku av e, dema dest xwe didey, ji ilahiya w dizana ku av e, dema bhn dike dizana ku bi gemar an pak e, dema iriniya w li ber guh mirov dikeve, mirov dsa dizana ku av e dema mirov bi av dibne dizana ku av e. Ji bo v titn wiha bi her pnc libatn phisn dikarin werin pdandin, titn nber in.

L dervey vana j hinek tit hene ku mirov bi av nikare bibne, bi guh nikare bibihse, bi ziman nikare bitamne, bi bvil nikare bhn bike, bi dest nikare p bihise; bes mirov bi rka hest ramana xwe dizana ku ew tit heye. Titn wiha j yn razber in. Mnak, dema mirov dibje; Dil min bijiya te, Ez dil ketim te, Xwna min li te keliya, Hrsa min rab, Hestn min friyan, Xewn xeyaln min hatin bra min hwd. ev gotin tev razber in.

Razber nber di vegotin de her yek xwediy cihek ye. Ger mirov peyvn xwediy wateya razber nber ji hev nas neke bi awayek rasthatin bi kar bne, bguman w ew vegotin zde nikaribe li gor armanc pk were. Wek vna, vegotineke xur razber j w pir xeyal be zde tgihtina watey neke. Ters v ku xur nber be, w pir ziwa hik be ku ev j trbna giyan nake. W dem ya rast ew e ku mirov peyvn xwediy wateya razber yn nber di nava hev de bi awayek sitirandin hnandin bi kar bne.

Mnak; ger mirov bje:

Min trjn roj dtin, ev dibe vegotineke nber. Pir rasterast hatiye gotin zde trbneke wjey ango giyan nade. Ger mirov bi awayek din bje:

Min germahiyeke zrn bihst, ev j dibe vegotineke razber zde tgihtineke tam nade. Gelo germah ya i ye? Dibe ku ya roj be, dibe ku ya zran be, dibe ku ya titek din be. L ku mirov bi awayek her du vegotinan di nava hev de bihne bje ;

Min germahiya zrn a roj bihst, ev him dibe vegotineke wjey, li ser giyana mirov bandr dike, him j bi aliy xwe y nber, tgihitineke tam a wateya xwe dide kirin.

Hinek kes di bin nav deranna huner de gelek rzepeyvn razber li pey hev rz dikin, dibjin qey hest hviyn xwe tnin ser ziman. L ev ne ryeke rast a vegotin ye. Vegotin div qas bang giyan dike, tgihtineke hevpar j bike.

Mirov bi end mnakn din dikare bhtir tgihtin xurt bike:

Dema xeyala w li ber av min diyar dibe, xwna la min dikele hestn min hil dibin!

Dema ew t bra min, brannn me li ber avn min rz dibin bi dtina xeyala w, xwn di la min de dibeze, hestn min radibin ser xwe.

Gelo leylan b ew dtina te yara rengn?

Gelo leylan b ew dtina te ala rengn?

 

-Peyvn Wateya Rast Ya Mecaz Didin Diyarkirin:

 

Di vegotin de carcaran mirov tita dixwaze bje, ne bi awayek rasterast, bi awayek derdor dibje ku li ser kes duwem bandreke rasterast neke. Bguman ev yek li gor armanca vegotin t guhertin. Hin raman, byer hene ku mirov dixwaze rasterast bje. L hin raman byer j hene ku mirov naxwaze rasterast bje. Di rewn wiha de mirov peyvn ku wateyeke mecaz diyar dikin bi kar tne. Dema mirov peyvn xwediy wateya mecaz bi kar tne, div cih xwe tam bigrin ku tgihtineke a nekin.

Km zde her peyv xwediy wateyeke rasterast xwediy wateyeke derdor (mecaz) ye.

Mnak :

Ger mirov bje;

Mem, dil ketiye Zn, ev dibe vegotineke rasterast. L ku mirov bje:

Mem li ser Zn dn dibe, Mem li derdora zn digere, Mem av berdaye Zn, Mem bi agir Zn diewite hwd. tev wateyn mecaz didin mebesta raman bi awayek derdor tnin ser ziman. d ger mirov peyvan wiha bi wateya mecaz ya rasterast binase, div dema di hevok de bi kar bne, kjan wate bhtir dikare bibe bersiva mebest, w watey bi kar bne batir e. Em bi end mnakn din tgihtin xurtir bikin:

Min gelek r daye te tu ji ser xwe ye.

Dsa ma gir li derdora te digere, t ldan bixw!

Tu feqr , dil min bi te diewite!

W p li xwendevanan vekir tev li p ketin, zana bn.

W mesele ba dan hol, raxist ber avan xist krahiya mejiyan.

Te dsa kevirek li min da, bi v gotina xwe ya hik.

Tu dsa diavj; qe ne hd biavje, hr biavje ku bawer bi te were.

Di v mnaka daw de, bi balk diyar e ku mirov ji yek re bje Tu derewan dik , ew kes dikare v gotin bi xwe xwe neyne. L ku mirov dibje Tu diavj ewqas p zor nay bhtir dikare v gotin rake.

W dem ger mirov peyvn dizana ten di wateya wan a rasterast de bi kar bne, bguman ev peyv tra vegotineke dewlemend nakin. Hin peyv hene ku xwediy gelek wateyn mecazne li gor armanca vegotin div mirov vana j bi kar bne.

Mnak, peyva Rz di wateya rzgirtin di wateya rzkirin de bi du wateyan t nasn, l di hevok de mirov dikare bi gelek wateyn ji vana dertn bi kar bne xezneya peyvan a hi vegotina xwe dewlemend bike.

Rz

Rzdar

Rzik

Rzan

Rziman

Rzediran

Rz bi rz hwd.

Wek v peyva av j di ziman kurd de xwediy gelek wateyn mecaz ye. Mnak

av

avdr

avdr

avtr

avbir

avnebar

av

avik

avkor

avsor

avteng

avtirsandin

avikandin

avberdan

avnkirin

avkan

avre

Diyar e ku her peyvek mirov wateyn w yn mecaz iqas binase, di vegotin de mirov ewqas tengasiy nakine dewlemend vedibje.

 

-Peyvn Hemwate Yn Wateyeke Nz Hev Didin Diyarkirin

 

Di ziman de hinek peyvn bi awayek cuda tn nivsandin l xwediy yek watey ne hene. Peyvn wiha hemwate, mirov dikare di cih hev de bi kar bne, l ji bo vegotineke rast dewlemend kjan bhtir dikare bibe bersiva armanc, div mirov wna bi kar bne.

Mnak :

Peyvn wek raborn , derbas bn , t re n tev j wateya di cihek re n diyar dikin. Bguman mirov dema di warek re derbas dibe, yek ji vana dikare bi kar bne, l ku mirov vana her syan bizanibe, di hnandina raman de, dikare li gor sazbna armanca hevokan kjan bhtir wateyeke xurt dide, w bi kar bne, bi awayek rasthat bi kar neyne.

Mnak :

Ez di Amed re raborm.

Ez di Amed re derbas bm.

Ez di Amed re m.

T dtin ku her s hevok j km-zde wateyeke hevpar didin. Niha em dsa bi van mnakan vegotina xwe dewlemend bikin li guhertina wateyan binrin:

Em di Amed re born. / Em di kleka Amed re born.

Em di Amed re derbas bn. / Em di nava Amed re derbas bn

Em di Amed re n. / Em di ser Amed re n.

Wek vana peyvn wateya wan nz hev j hene ku peyvn wiha j div li gor armanca ramana di vegotin de werin bikarann. Ger mirov bi awayek teng an bi awayek rasthatin bi kar bne dsa w vegotin qels bike. Ji bo dewlemendkirina vegotin, div peyvn wateya wan nz hev werin nasn her yek li gor avahiya hevok sazbna raman di cih de werin bikarann.

Mnak; peyvn wek Ldan, Lxistin, Kutin, Mirandin, Gr kirin tev di wateya bidawkirina jiyana heyneyek de ne. Mirov dikare vana tevan j di hevok de li na hev bi kar bne. L ji bo vegotineke rast dewlemend div li gor avabna hevok armanca ramana di hevok de kjan bhtir dibe bersiv, ew were bikarann.

Ger mirov bje:

Min ew kut! Li na v mirov dikare bje:

Min ew gr kir.

Min jiyana w bi daw kir.

Min ew qedand.

Min l da.

Min l xist.

Ev tev tn wateya kutina yek, l ku mirov hevoka xwe dewlemend bike, wate t guhertin cudah dikeve navbera van peyvan:

Min bi gotinek jiyana w bi daw kir, d nikare li ti deran jiyan bike.

Min bi gotinek ew qedand, d rka jiyan j re nemaye.

Min bi kr l da jiyana xwe ji dest da.

Min guleyek l xist mir.

Min darek l xist ji ser hi xwe , jiyan l tar b. hwd.

Wek vana, dema mirov ji yek aciz be miribe, mirov dibje: Ew j bin ax b, Qeit , Cehim hwd.

Dema mirov ji yek hez bike miribe, dibje: rehmet, ser dilovaniya xwe, Jiyana xwe ji dest da, hwd.

Ger yek bi komployek hetibe kutin, mirov dibje: Ling w emitandin, gr b !

Bi v away t dtin ku mirov ten byerek j dikare bi gelek awayan bne ser ziman wateyn cihereng bide ramana xwe. Ji bo v j naskirina peyvan bi wateya rasterast bi wateya mecaz t xwestin.

 

-Peyvn Dijwate; Yn Wateyeke Li Dij Hev Didin Diyarkirin

 

Di ziman de qas peyvn hemwate, peyvn dijwate j hene. Dema mirov peyvek ji br bike, ji peyva dijwateya w dikare bne bra xwe bi kar bne. Dibe ku em ramana xwe bi peyvek tnin ser ziman ku em j bi guman in, ka tam wateya armanca raman dide, yan nade. W dem mirov li peyva dijwateya w dinre ger tam li gor armanca ramana mirov be, yan ne li gor be ji wir dikare binase bi v away xwe bigihne rastvegotinek.

Mnak; em dixwazin ji bo mirovek peyva ba bi kar bnin, an peyva qenc bi kar bnin, div em bizanibin peyva Xerab dijwateya van her duyan j dide. L ku mirov bikole, peyva xerab zdetir peyva dijwateya qenc e, w dem ji bo dijwateya peyva ba mirov nikare peyva xerab bi kar bne, li na w mirov dikare peyva ne ba bi kar bne.

Dsa peyva kirt di wateya xerab de t bi kar ann, l peyva xerab peyva ne xweik , nayn yek watey, ji ber ku wateya peyva kirt , ne xweik-rkn e, ji bo v peyva dijwateya w div xweik be.

W dem dema mirov peyvek dinase div peyvn dijwateyn w j binase ku bikaribe rast bi kar bne.

Mirov dikare end peyvan wek mnak rz bike:

rn / Tal /

Hik / Nerm /

Kel / or

Niv / Evraz

Jr / Jor

Det / iya

Gel / Sirt Pit

Zozan / Germyan Ber

 

-Peyvn Kevin Yn N Ku Wateyeke Hevbe Didin Diyarkirin

 

Di her ziman de bi dem re li gor pdiviya rojane hinek peyv ji bikarann radibin li na wan hinek peyvn n tn bikarann. Wek vana di pvajoyn bandriya zimann biyan li ser ziman dibin de, hinek peyvn biyan dikevin nava ziman dema rew t guhertin ku ziman derfeteke bikarann xwelipxistina azad dibne, dixwaze van peyvn biyan biavje, li na wana peyvn n bi kar bne. Her bi i away dibe bila bibe, div mirov herdem peyvn n yn ji roj re dibin bersiv bi kar bne. Bi v away ziman j xwe n dike divejne. L div di bin nav bikaranna peyvn n de mirov zimanek ku gel tnegihje bikar neyne. Hin peyvn n hene ku di encama lkoln lgerneke akademk de hatine pkann. Peyvn wiha heta ku ji aliy gel ve di vegotin de neyn pejirandin nekeve jiyana wan a rojane, mirov bi ten ser xwe bi kar neyne, di nava kevanok de herdem peyva heval w ya kevin j diyar bike w batir be.

Mnak :

Peyvn Kevin                Peyvn N

Lazim                           Pdiv

Gerek                                     Pwst

irk                              Hevpar

Hal                                Rew

mkan                          Derfet

Hediye                          Diyar

Fm kirin                    Tgihtin

Elimn                          Frbn

Tespt kirin                    Pdandin

spat kirin                    Peyitandin

Mirov dikare van mnakan zdetir bike.

Di mnakn jorn de j diyar dibe ku mirov ten peyvn kevin bi kar bne, reweke wek mirov bi zimanek biyan diaxive derdikeve hol. L li aliy din mirov bi tevah peyvn n bi kar bne, w dem j tgihtineke gelemper nabe; ji ber ku ev peyv bi tevah di nava bikaranna rojane de bi cih nebne. W dem mirov ji bo demek wan di nava hev de bhtir bi diyarkirina di nava kevanek de dikare raxne ber avan frbn li p bixe.

Ji bo pvena zimanek, div peyvn biyan ji nava w ziman werin derxistin peyvn li gor rziman w ziman werin bikarann. Bi taybet j di bikaranna lkeran de div mirov li gor v rzik tevbigere. Bi reh peyveke biyan mirov nikare peyvn din pk bne, l li ser reh peyveke kurd mirov dikare gelek peyvn din pk bne. Ev j diyar dike ku zdebna peyvn biyan di ziman de, dewlemendiyek nade ziman, ters w ziman qels dihle ji xwezaya w dr dixe.

Mnak ; Lkera itexiln ji ziman biyan hatiye. Ji bo v mirov ne dikare reh w (koka w) binase, ne j dikare li ser v kok peyveke din ava bike. Li na v, peyva Gotin peyveke kurd ye koka w diyar e; Got e. Ji v mirov dikare peyvn wek Gotar , Gotbj , Vegotin , Vegotinr , Sergotar hwd. pk bne.

Di vegotin de mirov bi peyvn li gor rziman xwemaliya (orjnal) ziman kurd xwe bne ser ziman, w bhtir dewlemendiy xurtbn bide vegotina mirov. Peyvn xwemaliya wan kurd bin, mirov dizana ku awa binivsne bixwne. L ji bo peyvn biyan mirov nikare v yek bizanibe. Mnak; peyva itexiln dikare wek texiln , itaxiln , texeln j were bikarann di rastiy de mirov nizana kjan rast e; ji ber ku peyveke biyan ye di ziman j hatiye de j bi awayek din deng derdixe. L peyveke xwemaliya xwe kurd be, iqas kevin an n be, mirov dizana ku div dengek awa derxe ji bo v j awa were nivsandin. Mnak; peyva Serxwebn ku wek Serxebn were nivsandin her kurdek dizana ku ev gotin a hatiye bikarann nivsandin.

W dem ji bo mirov nekeve aitiyan tgihtinn a neke, div herdem hewl bide ku peyvn xwemaliya wan kurd yn n bi kar bne.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org