SAZBÛN
Û BIKARANÎNA PEYVÊN KURDÎ
Hesen Huseyin Deniz Di
vegotina bi zimanekî de rol û erka peyvan ewqasî grîng e ku dikare
vegotine xweþ û nexweþ bike. Peyv libateke bingehîn a vegotinê ye.
Vegotin û bêguman ramana di vegotinê de tê ser ziman, bi peyvan tê
sazkirin. Ji bo vê dewlemendî û lawaziya peyvan, dibe dewlemendî û
lawaziya raman û vegotinê. Qasî vêna bikaranîna peyvan a di cih de û
ne di cih de jî bandûrê li ser raman û vegotinê dike. Ji bo mirov
bikaribe peyvekê di cih de, li gorî armanca vegotinê bi kar bîne, divê
mirov wateya wê peyvê tam bizanibe û peyvên din ên wateya wan nêzîkê
wê yan hemwate binase ku kîjan tam armanca di ramanê de dikare bîne ser
ziman, wêna bi kar bîne. Gelek caran di vegotinê de peyva destpêkê were
bîra mirov, tê bikaranîn û dema raman temam dibe, mirov dibîne ku
lawaziyek tê de heye. Wê demê mirov pêwîst dimîne ku vegotina xwe ji nû
ve saz bike. Lê vegotin ger nivîskî be, mirov dikare ji nû ve saz bike,
mixabin dema bi peyvkî be mirov nikare ji nû ve saz bike. Wê demê jî
mirov ji kesê li hember xwe re dibêje, ‘Min xwe bi te baþ neda têgîhiþtin’
an jî dibêje, ‘Tu baþ tênegîhiþtî vegotina min’. Ji
bo ku mirov bi rewþên wiha re rû bi rû nemîne û nekeve tengasiyan, divê
herdem mirov xezîneya peyvan a di hiþê xwe de dewlemend bike. Yekî xezîneya
peyvan a di hiþê wî/wê de dewlemend be, di vegotinê de naaliqe û
dikare ramana xwe bi awayekî herak vebêje. Lê yekî/ê di tûrikê hiþê
wî de zêde peyv tine bin, heta du peyvan tîne ser hev, zikê mirov reþ
dike. Ji bo vê divê mirov fêrbûna xwe ya peyvan bi awayekî domdar
herdem dewlemend û xurt bike. Di
nivîsandinê de jî gelek þaþitiyên tên kirin, bêhtir ji tam nenasîna
peyvan tê. Peyvek çawa tê nivîsandin? Dema wekî lêker were bikaranîn
çawa tê nivîsandin, dema wekî navdêr were bikaranîn çawa tê nivîsandin?
Peyv dema pêþgir digre guherîneke çawa jiyan dike, dema paþgir digre çawa
tê guhertin? Paþgir an pêþgir bi peyvê ve zeliqî tê nivîsandin, an
veqetiyayî tê nivîsandin û guhertineke çawa di wateya peyvê de çêdike,
an jî di wateya ramanê de çêdike? Her peyvek divê di ku derê hevokê
de were bikaranîn? Peyvên kit, peyvên kom, peyvên nêr, peyvên mê çawa
ji hev dikarin werin nasîn ku hevok li gorî wan were sazkirin? Gelek
pirsên wekî vana mirov dikare di bikaranîna peyvan de ji xwe pirs bike û
wiha peyvan bi kar bîne. Mînak; ku mirov paþgira nêrbûnê diyar dike,
bixe pey peyveke mê, wê hevok tev li ser mêbûnê were sazkirin û
bikaribe wateyeke cuda derxe holê. Wekî mînak ku em bêjin; di zimanê
kurdî de bêhtir tiþtên þînatî wekî mê, tiþtên hiþkatî wekî nêr
tên nasîn. Ji bo vê dema mirov dibêje ‘Dar’ mê û nêrbûna wê tenê
bi cînavên nîþanî û tîpa zayendiya were paþ dikare were nasîn. Em
wiha bihesibînin ku du darên yek hiþk, yek ter (hiþîn) li cem hev in û
em ji yekî dixwazin darê hiþk ê þewatê (êzing) biþkîne. Ji bo vê
divê em bêjin; ‘Wî darî biþkîne.’ Wê demê wê ew kes ji cînava
‘wî’ û ji tîpa zayendiya nêr ‘î’ ya hatiye dawiya peyva
‘dar’ têbigihêje ku em dixwazin ew dara hiþk a þewatê biþkîne. Lê
ku em vê taybetmendiya zimanê kurdî nizanibin û bi awayekî rasthatinî
bêjin, ‘Wê darê biþkîne’, wê ew kes têbigihêje ku em dixwazin ew
darê ter ê hiþîn biþkîne; ji ber ku cînava nîþanî ya ‘wê’ û
tîpa zayendî ya mê ‘ê’ wiha diyar dikin. Tê dîtin ku bikaranîneke þaþ çiqasî
biçûk be jî, di zimanê kurdî de dikare di wateyê de dijberiyeke sedî
sed çêbike. Ji bo vê peyva mirov cih û wateya wê tam nizanibe, divê
mirov fêr bibe ku bi awayekî rasthatinî bi kar neyne. Peyv
kevirên bingehîn ên avakirina ramanê ne û raman jî dikevin ser hev,
vegotinê pêk tînin. Dema mirov avahiyekê lê dike çawa ku kevirên
hilbijare û þehkirî avahiyeke estetîk; kevirên rasthatinî û qebe,
avahiyeke tewþo mewþo derdixe holê, di vegotina ramanê de bikaranîna
peyvan jî wiha ye; her peyvek kevireke ji yê vê avahiyê ye. Ji bo ramanên
cuda cuda divê mirov bikaribe peyvên cuda cuda bi kar bîne. Mînak ku em
li ser mijareke di derbarê zanyariyê de diaxivin, em nikarin ramana xwe bi
peyvên rojane yên ji rêzê bînin ser ziman. Divê peyvên em bi kar bînin
xwediyê wateyeke zanyarî bin. Tê zanîn ku axaftina rojane pirahî li
derdora çend sed peyvên xwe dubare dikin dizîvire. Ji bo mirov zimanê
xwe ji vê zîvironeka dubarekar rizgar bike, divê li ser mijarên cuda
cuda bi peyvên cuda axaftinê ji xwe re bike kar û xebateke rojane û bi
xwendina di derbarê mijarên cûrbicûr de jî mirov vê dewlemend û temam
bike. Dîsa
hinek kes dema vegotinek ji wan tê xwestin, dibêjin; ‘Di hiþê min de
pir tiþt heye, lê ez nikarim bînim ser ziman.’ Hinek jî dibêjin;
‘Tev di hiþê min de bû, lê dema min xwest bêjim, hemû ji bîra min
çûn’. û hwd. Bêguman sedema vê neanîna ser ziman û jibîrkirinê bêhtir
ji lawazbûna xezîneya peyvan tê. Kesên wiha di tûrikê xwe de peyvên têr
nabînin ku bikaribin ramana xwe pê bînin ser ziman û ji bo vê di ramanê
de çiqasî xurt bin jî di vegotinê de lawaz dimînin û nikarin xwe bînin
ser ziman. Bi
kurtahî di vegotina peyvkî û ya nivîskî de pirahiya lawaziyê ji nenasîn
û têrênekirina peyvan derdikeve hole. Ji bo vê herikîn, coþbûn, xurtbûn,
dewlemendbûn û li dijî vê; bigincirbûn, aliqîn, xitimîn, lawazî û kêmbûna
vegotinê tev girêdayê bikaranîna peyvan e. Niha
em dikarin peyvan hîn ji nêz ve binasin. NASKIRINA
ARMANCA PEYVAN
Di
xwezayê de çi heyîne, bûyer û bûyîneyên hene, di rastiya mirov de
beramberiyeke vegotinî dibînin ku em ji vana re ‘Peyv’ dibêjin. Hemû
tiþtên li xwezayê hene; hemû hest, raman, xeyal tev çi razber, çi þênber
xwediyê beramberiyekê ne. Mirovan her tiþtek bi peyvekê ji hev cuda kirine ango diyar
kirine. Wê demê peyv bi kêrî jihevnasîna hemû heyîne û bûyîneyên
razber û þênber tên. Ev jî rastiyekê derdixe holê ku em tiþtên di
xwezayê de çiqasî zêde binasin, wê tûrikê peyvan ê hiþê me jî
ewqasî dewlemend û tije bibe. Ev jî di vegotinê de wê alîkariyeke
mezin bide mirov. Derdikeve
holê ku ji bo vegotineke dewlemend pêdivî bi nasîna xwezayê û bi her
tiþtên tê de cih digre heye. Peyv him rê didin vê nasînê, him jî bi
rêka nasînê mirov xezîneya peyvan a hiþê xwe dadigre. Bêguman ku peyv
tune bin, mirov nikare her heyîne û bûyîneya li xwezayê heye ji hev
binase. Vegotineke
rast tenê bi zanîna rêzik û zagonên rêziman pêk nayê. Ji vê zêdetir
dewlemendî û li gor armancê bikaranîna peyvan grîng e. Di vegotina
ramanekê de divê peyvên mirov bi kar bîne, wek reqasekê li cihê xwe
bilivin û hestên mirov binermijînin; ne ku mirov aciz bikin û ji xwe
bidin revandin. Di bikaranîna peyvê de armanc eve ku ramana xwe bi awayekî
rast, tam, di cih de, bi balkêþî û bi dilbijarî bikaribe bîne ser
ziman. Ger peyva me hilbijartiye di hevokê de weyneke (roleke) wiha
dileyize û bi peyvên din re di nava hevsaziyekê de ramanê vedibêje, wê
demê di bikaranîna wê peyvê de mirov dikare bêje armanc bi cih hatiye. Hinek
kes dikarin bi saetan biaxivin, lê ji reqisandina peyvan zêdetir,
xwedubarekirina çend peyvan tê dîtin û ev jî zor dide sînorên sebra
kesê guhdar an xwendekar. Ji bo vê armanc ew e ku ne mirov zêde û dirêj
bipeyive, divê peyvên em dibêjin xwediyê wateyeke domdar a hev temam
dikin û dewlemend dikin bin; dubarekirin nebe. Hema çi peyva were ber devê
mirov, divê bê pîvandin û wezinandin em ji nava lêvên xwe dernexin.
Mirov nebêje, ‘Peyvek bû, ji devê min derket çû!’ Peyvek dikare
wateya tevahiya ramana di vegotinê de biguhere. Ji bo vê peyva ne li gorî
armanca ramanê be, divê neyê bikaranîn. NASKIRINA
ERKA PEYVAN
Di
bikaranînê de her peyvek xwediyê erkeke cuda ye, ango erkên peyvan ên
cuda cuda hene. Hinek peyv bi kêrî navlêkirinê, hinek peyv bi kêrî
pesindayînê, hinek peyv bi kêrî cihgirtina navan tên û hwd. Bi vî
awayî mirov dikare peyvan bibeþîne û ji hev binase. Li gorî vê beþkirinê
jî bi kar bîne. Ger
wek mînak mirov bêje: Ji
peyvên erka navbûnê hilgirtine ser xwe re, ‘Navdêr’; Ji
peyvên erka cîgiriyê hilgirtine ser xwe re, ‘Cînav’; Ji
peyvên erka navbûna bûyer û çalakiyan hilgirtine ser xwe re, ‘Lêker’; Ji
peyvên erka pesinvedan (wesfandin) ê hilgirtine ser xwe re, ‘Rengdêr’
tên gotin ku mirov van mînakan dikare zêdetir bike. Nasîna
erka peyvan ji bo bikaranîna wan a li gorî armancê pir grîng e. Mirov
peyveke erka lêkerê hilgirtibe ser xwe, nikare li gor rêzikên peyva erka
navdêrî hilgirtiye ser xwe bikar bîne û tersê vê peyveke navdêrî jî
nikare li gor rêzikên lêkerî bi kar bîne. Ji bo vê her peyv erkeke çawa
hildigre ser xwe, divê em binasin ku di hevokê de dema em wan li pey hev rêz
dikin, bikaribin li gorî hevsaziya rêzimanî bihûnin û wiha rêz bikin. Peyvên
Erka Nav Hilgirtine Ser Xwe; Navdêr
Li
Xwezayê her heyîne û bûyîne xwediyê navekî ye. ‘Nav’ bi zimanê rêzimanî
wek ‘Navdêr’ tê nasîn. Peyvên navdêrî bi kêrî naskirin û
jihevnasîna van heyîne û buyîneyan tên. Di nava heyîneyan de wek tê
zanîn tiþt, þînatî, ajal û mirov hene. Di nava bûyîneyan de bûyer,
çalakî, qewimîn, liv, tevger, avabûn an xerabûn hene. Ji vana tevan,
tenê navê mirovan bi tîpa girs dest pê dike, yên din tev bi tîpa hûr
dest pê dikin. Ji bo vê ji navê mirovan re ‘Navên Serenav’ ango
‘Navên taybet’; ji navên din tevan re jî ‘Navên Hevenav’ ango
‘Navên zayend/cins’ tê gotin. Dema hinek navên bûyîneyî û
yên avahiyan ku bi armanceke taybet tên bikaranîn, wê demê navê wan jî
wek serenavan bi tîpa girs dest pê dike. Mînak,
ji bo navdêrên serenav: Ehmedê
Xanê nivîskarekî xurt bû. Rojnameger
û nivîskar Musa Enter ji hêla neyar ve hat kuþtin. Navdêrên
serenav ger ji zimaneke biyanî tên, di nivîsandinê de divê xwemaliya
wan (orîjînalîte) were parastin. Mînak: Teoriya
Ligoriyê ji aliyê zanyar Eînsteîn ve hatiye derxistin. Di
guhertina bîr û baweriyê de zanyar Darwîn roleke grîng
leyistiye. Mînak
ji bo navdêrên hevenav: Bihar
hat; dar biþkivîn, kulîlk vekirin, kêzik û kurmik
der bûn, lê hîn berf nehiliyaye û ba nerawestiyaye! Di
vê hevokê de peyvên binê wan xêzkirî tev navdêrên hevenav in. Bi
hatina biharê re biþkivîna daran, vekirina kulîlkan,
derbûna kêzik û kurmikan pêk hat lê hîn hilandina berfê
û rawestina bê, pêk nehatiye. Di
vê hevokê de jî peyvên binê wan xêzkirî navên bûyîneyan diyar
dikin. Mînak,
ji bo navên bûyîne û avahiyan ên bi armanceke taybet tên bikaranîn: Saziya
bi navê ‘Navenda Çanda Mezopotamya’ li bajarê Stenbolê cih
digre. Divê
were zanîn ku ‘Komara Tirkiyê’, rê nade zimanê kurdî li pêþ
bikeve. Serokatî
parêznameya xwe ji bo bide ‘Dadgeha Mafê Mirovan a Ewropa’ nivîsand. Peyvên
Erka Pesinandinê Hilgirtine Ser Xwe; Rengdêr
Navên
hene mirov herdem rasterast û bi awayekî ziwa nayne ser ziman û bi pirahî
bi wesfên wê re dibêje. Wesfandina navan bêhtir naskirina wan a bi
taybetmendiyên li gorî xwe derdixe ber çav û têgihîþtineke berfireh
çêdike. Pesinandin di aliyê baþ de û di aliyê xerab de, ango di aliyê
xurt an di aliyê qels de dikare were çêkirin. Di zimanê kurdî de peyvên
pesinandinê li pey navan tên. Mînak,
ji bo peyvên rengdêrî: Di
vê bihara germîn de, derketim derve û min keçika xweþik
li bin darên mezin ên li ber ava sipehî dît. Di
vê hevokê de peyvên binê wan xêzkirî tev rengdêr in û wesfê navê
li ber wan didin. Peyvên
Erka Cihgirtina Navan Hilgirtine Ser Xwe; Cînav
Gelek
caran mirov navê dixwaze bêje, rasterast nabêje û peyveke din li þûna
navdêr bi kar tîne. Ji peyvên wiha cihê navan digrin re ‘Cînav’ tên
gotin. Dema navê tiþtekî, yan heyîneyekê neyê bîra mirov jî cînav
alîkariyê didin ku mirov wan bide nasîn. Wekî din cînav bi kêrî nîþankirina
tiþt û heyîneyan jî tên. Cînavên
bi kêrî cihgirtina navan tên; Cînavên Kesanî : Dema
mirov dibêje, ‘Baran hat.’ Di vê hevokê de Baran nav e. Li þûna vê
ku mirov bêje; ‘Ew hat.’ Di vir de peyva ‘Ew’ cînav e û cihê
peyva navdêrî ‘Baran’ girtiye. Wateya her du hevokan yek e. Cînav
dema cihê navan digrin, wateya hevokê naguherînin. Cînavên
kesane ev in: Ez
Min Tu
Te Ew
Wî / Wê Em
Me Hûn
We Ew
Wan Ji
vana re ‘Peyvên Kirdeyî’ jî tê gotin. Cînavên
bi kêrî nîþankirina tiþt û heyîneyan tên; Cînavên Nîþanî : Ji
bo tiþta kit cihê nêzîk
Vî / Vê Ji
bo tiþta kit cihê dûr
Wî / Wê Ji
bo tiþtên kom, cihê nêzîk
Van Ji
bo tiþtên kom cihe dûr
Wan Dema
di hevokê de du navên li pey hev bi cînaveke nîþanî werin diyarkirin,
ew cînav li gor peyva paþîn nêr û mêbûnê digre. Yanê peyva paþîn
nêr be, cînava nîþanî jî dibe nêr, mê be ew jî dibe mê. Mînak: Kar
/ Vî karî ; ‘Kar’ peyveke nêr e. Xebat
/ Vê xebatê ; ‘Xebat’ peyveke mê ye. Vê
kar û xebatê bimeþîne. Di
rewþên wiha de herdem peyva biçûk destpêkê tê gotin. Peyvên
Erka Çalakî Û Bûyeran Hilgirtine Ser Xwe; Lêker
Di
zimanê kurdî de her kar, xebat, bûyer, qewimîn, çalakî bi peyvên lêkerî
tên ser ziman. Lêker peyvên wiha ne ku bi tenê serê xwe jî dikarin
wateyekê bidin. Lêker bi kêrî avakirina hevokan tên. Peyvên lêkerî
dema ji çend peyvên cuda pêk werin, her peyv cuda cuda tê nivîsandin.
Di sazkirina hevokan de erka lêkerê grîng e; hevok bê lêker nikare were
sazkirin. Mînak
ji bo peyvên lêkerî : Çûn
Ez doh çûm mala we. Hatin
Tu ji kîjan bajarî tê? Pêk
hatin Ev pirtûk ji çend beþan pêk tê? Ji
ser xwe çûn
Ew zilam ji ser xwe çûye! Erdheja
qewimî, felaketeke mezin bi serê mirovan de anî; jin û zarok tev helak
bûn, bi hezaran gor hatin kolandin, dîsa jî têrê ne kirin,
ji bo vê girseyên gel meþiyan û bi xwepêþandanan helwesta
dewletê þermezar kirin. Di
vê hevokê de peyvên binê wan xêzkirî tev lêker in. Peyvên
Erka Çawaniya Çalakiyan Hilgirtine Ser Xwe; Hoker
Dema
mirov li ser bûyerekê diaxive, di cih de dixwaze bizanibe ew bûyer çawa
çêbûye, kengî çêbûye, li ku derê çêbûye, û hwd. Ji peyvên wiha
çawabûn û kengîbûna bûyer û bûyîneyan didin diyarkirin re
‘Hoker’ tê gotin. Di hevokekê de lêker çawa, kengî, li ku pêk
hatiye, mirov dikare ji Hokerê têbigihêje. Ji bo vê Hoker wek ‘Hokerên
Demîn’ , ‘Hokerên Cihîn’ , ‘Hokerên Rewþîn’ ji hev cuda tên
binavkirin Mînak
ji bo Hokerên Demîn : Tê
kengî werî?
Ezê zû werim.
Ezê sibe êvarî werim.
Ezê saleke din werim.
Ez par hatibûm.
Ezê saet di dehan de werim.
Ezê bêhneke din werim. Tê
ji ku werî?
Ezê ji bajêr werim.
Ezê ji ber derî werim.
Ezê ji xerîbiyê werim. Tu
li ku bû?
Ez li sûkê bûm.
Ez li bajarê Wanê bûm. Tu
çawa hatî?
Ez bi lez hatim.
Ez bi hêdî hatim
Ez bi peyatî hatim.
Bi firokeyê hatim. Peyvên
Erka Têkildariyê Hilgirtine Ser Xwe; Daçek
Gelek
caran mirov bi hevokekê tenê nikare mebesta xwe bîne ser ziman û
hevokek-du hevokên din tîne alîkariya wê, lê ji bo ku mebest hîn bi
dawî nebûye, pêdivî bi girêdayîna van hevokan çêdibe û peyvên wiha
vê girêdanê dikarin çêbikin jî wek ‘Daçek’ tên binavkirin. Daçek
dikevin navbera hevokan, bûyeran, çalakiyan û hwd. û qasî ku dikarin
wateya wan xurt bikin, dikarin qels an dijber jî bikin. Mînak,
ji bo peyvên Daçekî : Ev
xanî baþ xuya dike, lê ji hundir ve tev herifiye! Xwezî
te dilê min vekiriba û bidîta ku ez çiqasî hez ji te dikim! Divê
em di vê rêkê re biçin, lêbelê kemîna dijmin rê nade. Heta
ez hatim, tu çûbû. Ne
hatina min, lê çûna te bûye mijara lêpirsînê. Ezê
biçim, mixabin nikarim bimînim. Ger
tu hatiba, pewîstî bi kesekî din nedima. Peyvên
Erka Gihandinê Hilgirtine Ser Xwe; Gihanek
Di
ziman de hinek peyv hene ku dikevin navbera peyvên din an navbera hevokan
û bi kêrî bêhnvedanê tên. Ji peyvên wiha re ‘Gihanek’ tê gotin.
Di zimanê kurdî de tîpa ‘Û’ erka gihanekê dileyize. Wekî
din cih bi cih daçeka ‘ku’ jî wek gihanekê tê bikaranîn. Mînak: Mamoste
û xwendevan bi hev re çûn fêrgehê. Li
navsera çiyê lat û zinar, dar û devî tev di nava berfê de winda bibûn. Destpêkê
dibistanek hat avakirin û xwendevan xistin hundirê wê ku bi kêr were, lê
piþt re zarok û ciwan ji hev cuda kirin û ji bo vê pêdivî bi avakirina
dibistaneke din çêbû. Ez
dibêjim ku; ev kar wiha nameþe! Wî
got ku; bila bi lez werin! Wek
hat diyarkirin gihaneka zimanê kurdî dengê ‘û’ ye. Ji sedema bandûriyên
hilandina zimanên biyanî hinek kes di vegotina axaftinî de gihaneka
‘we’ ya Erebî, Farisî, Tirkî bi kar tînin ku ev yek sedî sed þaþ
e û xerakirina rêzimanê kurdî ye. Bikaranîna gihaneka ‘û’ li gor rêzikên
rêzimanê kurdî ye û divê mirov rê nede bikaranînên din. Peyva
‘ku’ çi bi awayê daçekî, çi bi awayê gihanekî di vegotina kurdî
de pir tê bikaranîn. Lê divê berçav were girtin ku di hevokekê de du
caran bikaranîna wê ne rast e. NASKIRINA
WATEYA PEYVAN
Di
ziman de her peyvek xwediyê wateyekê ye. Kêm peyv hene ku wateyeke hevpar
didin diyarkirin, lê zedetir wateya her peyvê cuda cuda ye. Divê mirov
wateya peyvan binase ku bikaribe her peyvekê di cihê wê de û bi awayekî
rast bi kar bîne. Bikaranîna peyvên hemwate jî, dewlemendiyekê dide
vegotinê; ji ber ku mirov di bendekê de du - sê caran peyvekê bikar bîne
aciziyekê li ser vegotinê dike. Li
gor wateya peyvê, mirov dikare peyvan wiha bibeþîne: -Peyvên
Wateya Gelemperî Û Ya Taybetî Didin Diyarkirin Di
ziman de hinek peyv hene ku wateyeke gelemperî diyar dikin, lê ew bi xwe
bi awayê kit tên nivîsandin û dema dikevin ber çerxa rêzikên rêziman
jî li gor vê kitbûnê guhertinê jiyan dikin. Peyvên wiha wek peyveke
kit tên bikaranîn, lê herkes dizana ku wateya wê pirbûnekê diyar dike.
Ji bo peyvên wiha tiþta mirov baldar be, divê pêþgir û paþgirên
werin pêþ an paþya wan, li gorî prensîba peyvên kit werin bicihkirin.
Mînak : Peyva
‘Daristan’ peyveke kit e, lê wateyeke kom (ji yekê zêdetir) dide
diyarkirin. Dema mirov dibêje ‘Daristan’, warekî têr dar tê bîra
mirov. War/cih yek tenê ye, lê dar ji yekê zêdetir in. Ji bo wê di
hevokê de mirov dikare wiha bi kar bîne: Ez
çûm daristanê Ez
çûm wê daristanê. Dema
mirov bêje; ‘Ez çûm daristanan’ , ango bêje; ‘Ez çûm wan
daristanan’, ev tên wê wateyê ku mirov çûye nava gelek daristanan.
Yanê di daristanekê de pirbûna daran cuda ye, lê pirbûna daristanan
cuda ye. Divê mirov wateya vana di cih de bi kar bîne. Çend
mînak ji bo peyvên wateya gelemperî diyar dikin: Zindî
: Navê hemû heyîneyên dijîn. Mirî
: Navê hemû heyîneyên najîn. Goristan : Warekî, gelek gor tê de cih digrin. Fêkî
: Navê berhemên daran. Peyvên
wateyeke gelemperî didin diyarkirin, di bikaranînê de jî raman an
vegotinê bi awayekî gelemper dihêlin û rê nadin ku mirov dakeve kûrahiya
zanînê. Mînak, ku mirov bêje, ‘Ez çûm daristanê’, ev têgihîþtineke
gelemperî çêdike. Kesê li hember mirov tênagihêje ku mirov çûye nava
daristaneke çawa û di wê daristanê de çi hene. Ji bo vê mirov peyvên
xwediyê wateya taybetî bi kar tîne. Peyvên
wateya taybetî diyar dikin, di vegotinê de zelaliyeke tam didin ramanê û
kesê li hember mirov dikare bi her awayî têbigihêje mebesta mirov. Ji bo
vê di vegotinê de ji bikaranîna peyvên xwediyê wateya gelemperî zêdetir,
bikaranîna peyvên xwediyê wateya taybetî dikare ramanê li gor armancê
vebêje û têgihîþtinê çêbike. Mînak;
dema em bêjin : ‘Ez
çûm daristanê’, ev wateyeke gelemperî diyar dike. Lê ku em bêjin :
‘Ez çûm nava darên fêkî’, ev wateyeke taybetîtir dide û têgihîþtineke
zelaltir çêdike. Ger mirov bêje; ‘Ez çûm nava darên sêv û
xoxan’, wate bêhtir zelal ango taybetî dibe. Mirov
bi mînakeke din dikare têgihîþtinê xurtir bike: Ez
çûm nava daristanê, min gelek ajal û þînatî dîtin. Ez
çûm nava daristana kezwan û guhîjan, min gelek çwîk, kêzik, kurmik û
giya, devî û kursên nû þîn hatine dîtin. Ez
çûm nava daristana kezwan û guhîjan, min gelek bilbil, morî, zîro û
giyayê wek guhreþk, tirþok, deviyên beruyan, kursên wan ên nû þîn
hatine dîtin. Di
van her sê hevokan de tê dîtin ku mebest yek e, lê ji aliyê wateya
gelemperî û taybetî ve hevoka duwem ji ya yekem, hevoka sêyem jî, ji ya
duwem bêhtir zelalî û têgihîþtinekê çêdike. Di vegotina wêjeyî de
bêhtir bikaranîna peyvan bi wateya wan a taybetî divê were çêkirin ku
dewlemendî û dilbijariyekê çêbike. -Peyvên
Wateya Razber Û Ya Þênber Didin Diyarkirin: Di
xwezayê de qasî tiþt û heyîneyên bi her pênc libatên hîskirinê tên
bihîstin, ên ku nayên bihîstin jî hene. Bêguman her tiþtek wiha
xwediyê navekî ye û peyvên ji vana re dibin nav, li gorî vana wateyeke
razber an þênber diyar dikin. Wek tê zanîn libatên hîskirinê; ji bo dîtinê
çav, ji bo bihîstinê guh, ji bo tamandinê ziman, ji bo bêhnkirinê bêvil
û ji bo pêhisînê dest (ango çerm) e. Mirov dema avê vedixwe bi tama wê
dihise ku av e, dema destê xwe dideyê, ji þilahiya wê dizana ku av e,
dema bêhn dike dizana ku bi gemar an pak e, dema þiriniya wê li ber guhê
mirov dikeve, mirov dîsa dizana ku av e û dema mirov bi çav dibîne
dizana ku av e. Ji bo vê tiþtên wiha bi her pênc libatên pêhisînê
dikarin werin pêdandin, tiþtên þênber in. Lê
derveyî vana jî hinek tiþt hene ku mirov bi çav nikare bibîne, bi guh
nikare bibihîse, bi ziman nikare bitamîne, bi bêvilê nikare bêhn bike,
bi dest nikare pê bihise; bes mirov bi rêka hest û ramana xwe dizana ku
ew tiþt heye. Tiþtên wiha jî yên razber in. Mînak, dema mirov dibêje;
‘Dilê min bijiya te’, ‘Ez dil ketim te’, ‘Xwîna min li te
keliya’, ‘Hêrsa min rabû’, ‘Hestên min fûriyan’, ‘Xewn û
xeyalên min hatin bîra min’ û hwd. ev gotin tev razber in. Razberî
û þênberî di vegotinê de her yek xwediyê cihekî ye. Ger mirov peyvên
xwediyê wateya razber û þênber ji hev nas neke û bi awayekî rasthatinî
bi kar bîne, bêguman wê ew vegotin zêde nikaribe li gorî armancê pêk
were. Wek vêna, vegotineke xurû razber jî wê pir xeyalî be û zêde têgihîþtina
wateyê çêneke. Tersê vê ku xurû þênber be, wê pir ziwa û hiþk be
ku ev jî têrbûna giyanî çênake. Wê demê ya rast ew e ku mirov peyvên
xwediyê wateya razber û yên þênber di nava hev de bi awayekî
sitirandin û hûnandin bi kar bîne. Mînak;
ger mirov bêje: ‘Min
tîrêjên rojê dîtin’, ev dibe vegotineke þênber. Pir rasterast
hatiye gotin û zêde têrbûneke wêjeyî ango giyanî nade. Ger mirov bi
awayekî din bêje: ‘Min
germahiyeke zêrîn bihîst’, ev jî dibe vegotineke razber û zêde têgihîþtineke
tam nade. Gelo germahî ya çi ye? Dibe ku ya rojê be, dibe ku ya zêran
be, dibe ku ya tiþtekî din be. Lê ku mirov bi awayekî her du vegotinan
di nava hev de bihûne û bêje ; ‘Min
germahiya zêrîn a rojê bihîst’, ev him dibe vegotineke wêjeyî, li
ser giyana mirov bandûrê çêdike, him jî bi aliyê xwe yê þênber, têgihiþtineke
tam a wateya xwe dide çêkirin. Hinek
kes di bin navê ‘deranîna hunerê’ de gelek rêzepeyvên razber li pey
hev rêz dikin, dibêjin qey hest û hêviyên xwe tînin ser ziman. Lê ev
ne rêyeke rast a vegotinê ye. Vegotin divê qasî bangê giyanê dike, têgihîþtineke
hevpar jî çêbike. Mirov
bi çend mînakên din dikare bêhtir têgihîþtinê xurt bike: Dema
xeyala wê li ber çavê min diyar dibe, xwîna laþê min dikele û hestên
min hil dibin! Dema
ew tê bîra min, bîranînên me li ber çavên min rêz dibin û bi dîtina
xeyala wê, xwîn di laþê min de dibeze, hestên min radibin ser xwe. Gelo
leylan bû ew dîtina te yara rengîn? Gelo
leylan bû ew dîtina te ala rengîn? -Peyvên
Wateya Rastî Û Ya Mecazî Didin Diyarkirin: Di
vegotinê de carcaran mirov tiþta dixwaze bêje, ne bi awayekî rasterast,
bi awayekî derdorî dibêje ku li ser kesê duwem bandûreke rasterast çêneke.
Bêguman ev yek li gor armanca vegotinê tê guhertin. Hin raman, bûyer
hene ku mirov dixwaze rasterast bêje. Lê hin raman û bûyer jî hene ku
mirov naxwaze rasterast bêje. Di rewþên wiha de mirov peyvên ku wateyeke
mecazî diyar dikin bi kar tîne. Dema mirov peyvên xwediyê wateya mecazî
bi kar tîne, divê cihê xwe tam bigrin ku têgihîþtineke þaþ çênekin. Kêm
zêde her peyv xwediyê wateyeke rasterast û xwediyê wateyeke derdorî
(mecazî) ye. Mînak
: Ger
mirov bêje; ‘Mem,
dil ketiye Zînê’, ev dibe vegotineke rasterast. Lê ku mirov bêje: ‘Mem
li ser Zînê dîn dibe’, ‘Mem li derdora zînê digere’, ‘Mem çav
berdaye Zînê’, ‘Mem bi agirê Zînê diþewite’ û hwd. tev wateyên
mecazî didin û mebesta ramanê bi awayekî derdorî tînin ser ziman. Êdî
ger mirov peyvan wiha bi wateya mecazî û ya rasterast binase, divê dema
di hevokê de bi kar bîne, kîjan wate bêhtir dikare bibe bersiva mebestê,
wê wateyê bi kar bîne baþtir e. Em bi çend mînakên din têgihîþtinê
xurtir bikin: Min
gelekî rû daye te û tu ji ser xwe çûye. Dîsa
mêþa girî li derdora te digere, tê lêdanê bixwî! Tu
feqîr î, dilê min bi te diþewite! Wî
pêþî li xwendevanan vekir û tev li pêþ ketin, zana bûn. Wî
mesele baþ danî holê, raxist ber çavan û xist kûrahiya mejiyan. Te
dîsa kevirek li min da, bi vê gotina xwe ya hiþk. Tu
dîsa diavêjî; qe ne hêdî biavêje, hûr biavêje ku bawerî bi te were. Di
vê mînaka dawî de, bi balkêþî diyar e ku mirov ji yekî re bêje ‘Tu
derewan dikî’ , ew kes dikare vê gotinê bi xwe xweþ neyne. Lê ku
mirov dibêje ‘Tu diavêjî’ ewqas pê zor nayê û bêhtir dikare vê
gotinê rake. Wê
demê ger mirov peyvên dizana tenê di wateya wan a rasterast de bi kar bîne,
bêguman ev peyv têra vegotineke dewlemend nakin. Hin peyv hene ku xwediyê
gelek wateyên mecazîne û li gor armanca vegotinê divê mirov vana jî bi
kar bîne. Mînak,
peyva ‘Rêz’ di wateya ‘rêzgirtin’ û di wateya ‘rêzkirin’ de
bi du wateyan tê nasîn, lê di hevokê de mirov dikare bi gelek wateyên
ji vana dertên bi kar bîne û xezîneya peyvan a hiþê vegotina xwe
dewlemend bike. Rêz Rêzdar Rêzik Rêzan Rêziman Rêzediran Rêz
bi rêz û hwd. Wek
vê peyva çav jî di zimanê kurdî de xwediyê gelek wateyên mecazî ye.
Mînak Çav Çavdêr Çavdêrî Çavtêr Çavbirçî Çavnebar Çavî Çavik Çavkor Çavsor Çavteng Çavtirsandin Çavþikandin Çavberdan Çavînîkirin
Çavkanî Çavreþ Diyar
e ku her peyvekê mirov wateyên wê yên mecazî çiqasî binase, di
vegotinê de mirov ewqasî tengasiyê nakiþîne û dewlemend vedibêje. -Peyvên
Hemwate Û Yên Wateyeke Nêzî Hev Didin Diyarkirin Di
ziman de hinek peyvên bi awayekî cuda tên nivîsandin lê xwediyê yek
wateyê ne hene. Peyvên wiha hemwate, mirov dikare di cihê hev de bi kar bîne,
lê ji bo vegotineke rast û dewlemend kîjan bêhtir dikare bibe bersiva
armancê, divê mirov wêna bi kar bîne. Mînak
: Peyvên
wek ‘raborîn’ , ‘derbas bûn’ , ‘tê re çûn’ tev jî wateya
di cihekî re çûnê diyar dikin. Bêguman mirov dema di warekî re derbas
dibe, yekê ji vana dikare bi kar bîne, lê ku mirov vana her sêyan
bizanibe, di hûnandina ramanê de, dikare li gor sazbûna armanca hevokan kîjan
bêhtir wateyeke xurt dide, wê bi kar bîne, bi awayekî rasthatî bi kar
neyne. Mînak
: Ez
di Amedê re raborîm. Ez
di Amedê re derbas bûm. Ez
di Amedê re çûm. Tê
dîtin ku her sê hevok jî kêm-zêde wateyeke hevpar didin. Niha em dîsa
bi van mînakan vegotina xwe dewlemend bikin û li guhertina wateyan binêrin: Em
di Amedê re borîn. / Em di kêleka Amedê re borîn. Em
di Amedê re derbas bûn. / Em di nava Amedê re derbas bûn Em
di Amedê re çûn. / Em di ser Amedê re çûn. Wek
vana peyvên wateya wan nêzî hev jî hene ku peyvên wiha jî divê li gor
armanca ramana di vegotinê de werin bikaranîn. Ger mirov bi awayekî teng
an bi awayekî rasthatinî bi kar bîne dîsa wê vegotinê qels bike. Ji bo
dewlemendkirina vegotinê, divê peyvên wateya wan nêzî hev werin nasîn
û her yek li gor avahiya hevokê û sazbûna ramanê di cih de werin
bikaranîn. Mînak;
peyvên wek ‘Lêdan’, ‘Lêxistin’, ‘Kuþtin’, ‘Mirandin’,
‘Gêr kirin’ tev di wateya bidawîkirina jiyana heyîneyekê de ne.
Mirov dikare vana tevan jî di hevokê de li þûna hev bi kar bîne. Lê ji
bo vegotineke rast û dewlemend divê li gor avabûna hevokê û armanca
ramana di hevokê de kîjan bêhtir dibe bersiv, ew were bikaranîn. Ger
mirov bêje: ‘Min
ew kuþt!’ Li þûna vê mirov dikare bêje: Min
ew gêr kir. Min
jiyana wî bi dawî kir. Min
ew qedand. Min
lê da. Min
lê xist. Ev
tev tên wateya kuþtina yekî, lê ku mirov hevoka xwe dewlemend bike, wate
tê guhertin û cudahî dikeve navbera van peyvan: Min
bi gotinekê jiyana wî bi dawî kir, êdî nikare li ti deran jiyan bike. Min
bi gotinekê ew qedand, êdî rêka jiyanê jê re nemaye. Min
bi kêrê lê da û jiyana xwe ji dest da. Min
guleyek lê xist û mir. Min
darek lê xist û ji ser hiþê xwe çû, jiyan lê tarî bû. û hwd. Wek
vana, dema mirov ji yekî aciz be û miribe, mirov dibêje: ‘Ew jî bin ax
bû’, ‘Qeþitî çû’, ‘Cehimî’ û hwd. Dema
mirov ji yekî hez bike û miribe, dibêje: ‘Çû rehmetê’, ‘Çû ser
dilovaniya xwe’, ‘Jiyana xwe ji dest da’, û hwd. Ger
yek bi komployekê hetibe kuþtin, mirov dibêje: ‘Lingê wî þemitandin,
gêr bû çû!’ Bi
vî awayî tê dîtin ku mirov tenê bûyerekê jî dikare bi gelek awayan bîne
ser ziman û wateyên cihereng bide ramana xwe. Ji bo vê jî naskirina
peyvan bi wateya rasterast û bi wateya mecazî tê xwestin. -Peyvên
Dijwate; Yên Wateyeke Li Dij Hev Didin Diyarkirin Di
ziman de qasî peyvên hemwate, peyvên dijwate jî hene. Dema mirov peyvekê
ji bîr bike, ji peyva dijwateya wê dikare bîne bîra xwe û bi kar bîne.
Dibe ku em ramana xwe bi peyvekê tînin ser ziman ku em jê bi guman in, ka
tam wateya armanca ramanê dide, yan nade. Wê demê mirov li peyva
dijwateya wê dinêre û ger tam li gor armanca ramana mirov be, yan ne li
gorê be ji wir dikare binase û bi vî awayî xwe bigihîne rastvegotinekê. Mînak;
em dixwazin ji bo mirovekî peyva ‘baþ’ bi kar bînin, an peyva
‘qenc’ bi kar bînin, divê em bizanibin peyva ‘Xerab’ dijwateya van
her duyan jî dide. Lê ku mirov bikole, peyva ‘xerab’ zêdetir peyva
dijwateya ‘qenc’ e, wê demê ji bo dijwateya peyva ‘baþ’ mirov
nikare peyva ‘xerab’ bi kar bîne, li þûna wê mirov dikare peyva
‘ne baþ’ bi kar bîne. Dîsa
peyva ‘kirêt’ di wateya ‘xerab’ de tê bi kar anîn, lê peyva
xerab û peyva ‘ne xweþik’ , nayên yek wateyê, ji ber ku wateya peyva
‘kirêt’ , ‘ne xweþik-çîrkîn’ e, ji bo vê peyva dijwateya wê
divê ‘xweþik’ be. Wê
demê dema mirov peyvekê dinase divê peyvên dijwateyên wê jî binase ku
bikaribe rast bi kar bîne. Mirov
dikare çend peyvan wek mînak rêz bike: Þêrîn
/ Tal / Hiþk
/ Nerm / Kelê
/ Þor Niþûv
/ Evraz Jêr
/ Jor Deþt
/ Çiya Gelî
/ Sirt – Piþt Zozan
/ Germyan –Berî -Peyvên
Kevin Û Yên Nû Ku Wateyeke Hevbeþ Didin Diyarkirin Di
her zimanî de bi demê re li gor pêdiviya rojane hinek peyv ji bikaranînê
radibin û li þûna wan hinek peyvên nû tên bikaranîn. Wek vana di pêvajoyên
bandûriya zimanên biyanî li ser ziman çêdibin de, hinek peyvên biyanî
dikevin nava ziman û dema rewþ tê guhertin ku ziman derfeteke bikaranîn
û xwelipêþxistina azad dibîne, dixwaze van peyvên biyanî biavêje, li
þûna wana peyvên nû bi kar bîne. Her bi çi awayî dibe bila bibe, divê
mirov herdem peyvên nû yên ji rojê re dibin bersiv bi kar bîne. Bi vî
awayî ziman jî xwe nû dike û divejîne. Lê divê di bin navê bikaranîna
peyvên nû de mirov zimanekî ku gel tênegihêje bikar neyne. Hin peyvên
nû hene ku di encama lêkolîn û lêgerîneke akademîk de hatine pêkanîn.
Peyvên wiha heta ku ji aliyê gel ve di vegotinê de neyên pejirandin û
nekeve jiyana wan a rojane, mirov bi tenê serê xwe bi kar neyne, di nava
kevanokê de herdem peyva hevalê wê ya kevin jî diyar bike wê baþtir
be. Mînak
: Peyvên
Kevin
Peyvên Nû Lazimî
Pêdivî Gerek
Pêwîst Þirîk
Hevpar Hal
Rewþ Îmkan
Derfet Hediye
Diyarî Fêm
kirin
Têgihîþtin Elimîn
Fêrbûn Tespît
kirin
Pêdandin Îspat
kirin
Peyitandin Mirov
dikare van mînakan zêdetir bike. Di
mînakên jorîn de jî diyar dibe ku mirov tenê peyvên kevin bi kar bîne,
rewþeke wek mirov bi zimanekî biyanî diaxive derdikeve holê. Lê li aliyê
din mirov bi tevahî peyvên nû bi kar bîne, wê demê jî têgihîþtineke
gelemperî çênabe; ji ber ku ev peyv bi tevahî di nava bikaranîna rojane
de bi cih nebûne. Wê demê mirov ji bo demekê wan di nava hev de û bêhtir
bi diyarkirina di nava kevanekê de dikare raxîne ber çavan û fêrbûnê
li pêþ bixe. Ji
bo pêþveçûna zimanekî, divê peyvên biyanî ji nava wî zimanî werin
derxistin û peyvên li gor rêzimanê wî zimanî werin bikaranîn. Bi
taybetî jî di bikaranîna lêkeran de divê mirov li gorî vê rêzikê
tevbigere. Bi rehê peyveke biyanî mirov nikare peyvên din pêk bîne, lê
li ser rehê peyveke kurdî mirov dikare gelek peyvên din pêk bîne. Ev jî
diyar dike ku zêdebûna peyvên biyanî di ziman de, dewlemendiyekê nade
ziman, tersê wê ziman qels dihêle û ji xwezaya wê dûr dixe. Mînak
; Lêkera ‘þitexilîn’ ji zimanê biyanî hatiye. Ji bo vê mirov ne
dikare rehê wê (koka wê) binase, ne jî dikare li ser vê kokê peyveke
din ava bike. Li þûna vê, peyva ‘Gotin’ peyveke kurdî ye û koka wê
diyar e; ‘Got’ e. Ji vê mirov dikare peyvên wek ‘Gotar’ , ‘Gotûbêj’
, ‘Vegotin’ , ‘Vegotinêr’ , ‘Sergotar’ û hwd. pêk bîne. Di
vegotinê de mirov bi peyvên li gor rêziman û xwemaliya (orîjînalî)
zimanê kurdî xwe bîne ser ziman, wê bêhtir dewlemendiyê û xurtbûnê
bide vegotina mirov. Peyvên xwemaliya wan kurdî bin, mirov dizana ku çawa
binivîsîne û bixwîne. Lê ji bo peyvên biyanî mirov nikare vê yekê
bizanibe. Mînak; peyva ‘Þitexilîn’ dikare wek ‘Þtexilîn’ , ‘Þitaxilîn’
, ‘Þtexelîn’ jî were bikaranîn û di rastiyê de mirov nizana kîjan
rast e; ji ber ku peyveke biyanî ye û di zimanê jê hatiye de jî bi
awayekî din deng derdixe. Lê peyveke xwemaliya xwe kurdî be, çiqas kevin
an nû be, mirov dizana ku divê dengekî çawa derxe û ji bo vê jî çawa
were nivîsandin. Mînak; peyva ‘Serxwebûn’ ku wek ‘Serxebûn’ were
nivîsandin her kurdek dizana ku ev gotin þaþ hatiye bikaranîn û nivîsandin. Wê
demê ji bo mirov nekeve þaþitiyan û têgihîþtinên þaþ çêneke, divê
herdem hewl bide ku peyvên xwemaliya wan kurdî û yên nû bi kar bîne. |
copyright © 2002-2006 info@pen-kurd.org