ŞERMA MIROVAHIYÊ

Çîrokek ji jiyana Penaberên Kurd ên li Wargeha Mexmûr Dijîn

Hesen Huseyin Deniz

Firokeyên Artêşa Tirk li bilindahiya ezamanan wekî refeke teyrên laşxwar ji Rojava ber bi Rojhilat ve diçûn. Li wir demekê diman û pişt re kit kit, cot cot vedigeriyan. Di vegerê de barên wan sivik bûn û bilindtir difiriyan. Gelek caran helîkopterekê ji wana re rêberî dikir û berya firokeyan dihat û berya wan jî vedigeriya.

Şerê di navbera gerîlan û pêşmergeyan de, nû destpê kiribû. Ji her alî dengê top û hawinan, fîşeng û guleyan dihat. Pêşmergeyan hawêrdora Wargeha Etrûş girtibûn û bandora xwe bi dijwarî danîbûn ser rêkên çûn û hatina wargehê.

Germahiya Tebaxê her roja diçû dijwartir dibû û tirêjên rojê wekî bistikên di nava agir de sorbûyî çavên mirovan disotin û ne dihiştin ku kes ber bi jor ve binêre.

Ev heft-heşt meh bûn penaberên Kurd li vê wargehê bi cih bibûn. Ji ber tengasiya cih, beşeke wargehê jî li Geliyê Qiyametê bi cih bibû û her du wargeh ji hevdu zêde ne dûr bûn; lê ji aliyê, pêşmergeyan ve rêk û gir hatin girtin û têkiliya di navbera herdu wargehan de hat qutkirin.

Di vê rewşê de nûnerên Netewên Yekbûyî yên xwedîkirin û ewlekariya penaberan hilgirtibûn ser xwe, hatin wargehê. Penaberên Kurd bi hewandin û alikarîdayîna gerîlan tawanbar kirin û di navbera wan de gengeşiyeke kin derbas bû.

- Me wargeh ji bo penaberan ava kiriye, lê em dibihîsin ku gerîlayên PKKê di nava we de bi cih bûne.

- Ev ne rast e, tiştekî wiha nîne. Kê gotibe bêbextî kiriye û ne rast gotiye.

- Dibêjin, gerîlayên birîndar di nava we de tên hewandin û dermankirin.

- Ev jî ne rast e. Birîndar hene lê yên me ne. Li ser tixûb, li derdorê, yan pêlî mayinan kirine, yan jî bi guleyên hawin û tankên artêşa Tirk birîndar bûne. Derveyî wana ti kes nîne.

- Baş e, qey we sazî ava nekirine? Ma ev jî ne rast e?

- Me sazî ava kirine, rast e. Lê ev ne tiştekî sûc e! Em ne pez in ku bê rêxistin li vir bijîn. Ji bo jiyana me sererast bibe sazî pêwîst in.

- Ev rêbazeke PKKê ye. Ew vî aqilî dide we. Pêwist e hûn ne li gorî wan, li gorî me tevbigerin. Ger hûn li gorî me tevnegerin, em nikarin alîkariya mirovahî bidin we.

- Em ne leyistok in kî bixwaze were bi me bileyize. Em li gorî ti kesan jî tevnagerin, em li gorî zanabûna xwe û kevneşopiyên xwe tevdigerin. Hûn Netewên Yekbûyî çima erkên xwe pêk naynin? Em ne ji bo xwarinê ji welatê xwe koç bûne. Em penaberên ramyarî ne. Ji ber ku me hez ji welatê xwe kiriye, ji bo rizgariya welatê xwe kar û xebat kiriye, ji bo ku me jiyaneke azad xwestiye, em ji hêla dijmin ve hatine koçberkirin. Divê hûn jî li gorî vê rastiyê nêzikî me bibin. Pêşmergeyan derdora me tev girtine. Rêk tev asteng kirine. Her roj pezê me direvînin, guleyan bi ser însanên me de dibarînin. Însanên me digrin û direvînin, pişt re yan dikujin an sêrê wan difroşin dewleta Tirkan. Hûn çima li ser van narawestin? Hûn çima li hember van ewlekariya me nagrin? Ma karê we alikarîdayina wan û Tirkan e, yan parastin û xwedîkirina me ye?

- Em nikarin alikariyê bidin kesên terorîst û PKK jî 1i gorî N.Y rêxistineke terorîst e. Divê hûn bi tevahî têkiliya xwe ji gerîlan qut bikin û li gorî me tevbigerin. Ger hûn wiha nekin, ji îroj û pê de em nema alîkariyê didin we. Baş bifikirin û wiha biryara xwe bidin.

- Ev helwesteke ne însanî ye. Em ne terorîst in û gerîla jî ne terorîst in; ji ber ku em wana dinasin, di destê me de mezin bûne. Ew kesên derdora me û rêkên me digrin û bi tank, top û firokeyan, bombe û guleyan bi ser me de dibarînin ew terorîst in. Biçin hesap ji wana pirskin. Ma ne hûn dibêjin: "Em Ewropî ne, em demokrat in!" Kesên demokrat penaberan, zarok, jin û kalan bi terorîstî tawanbar nakin. Ev ne helwesteke însanî ye.

- Me gotina xwe got: An hûnê em çi dibêjin wiha tevbigerin, têkiliyên xwe bi tevahî ji gerîlan qut bikin, an jî ji îroj û pê de em alîkarîdayîna xwe ji her du wargehan qut dikin.

Piştî vê devjengiyê nûnerên Netewên Yekbûyî li tirempêlên xwe swar bûn û ji wargehê veqetiyan. Penaber bi serê xwe man. Kes zêde ne axivî. Herkes ber bi konê xwe ve belav bû û kete nava xem û pirsyaran. Gelo nûnerên Netewên Yekbûyî rast diaxivtin? Bi rastî wê qutê wana qut bikarana? Evqas însan, evqas zarok bê xwarin wê çawa jiyan bikrana?

Di mejiyê her penaberekî de bi sedan pirsên wiha, serê xwe danîn ser balgîfan, çavê wan di nava reşahiyê de li rastiya wan vekirî, bi xem û xeyalan ponijîn. Dawî xeweke giran avêt ser çavên wan û heta bangdayîna dîkê sibehê bi ser xwe ve nehatin.

Rojên zor û zahmet careke din perdeya xwe girtin ser wargehê. Penaberên Kurd ji her alî ve hatibûn dorpêçkirin. Peşmergeyên PDKê hivdeh qereqol li derdora wargehan ava kiribûn û bi vî awahî wargeh kiribûn wekî zindanên servekirî.

Çend rojên despêkê penaberan qutê di male de heye xwarin. Lê roj bi roj, qutê wan yek bi yek xelas dibû. Jinên penaber her êvar dema serê xwe datanîn ser balgîfan, rewşa xwe bi zilamên xwe re şîrove dikirin.

- Piştî birincê, binê tenekeya rûn jî îroj xuya bû. Evarî min kevçiyeke rûn ji cem cîranên me anî, lê yê wan jî sibe-duzbe wê xelas be. Wê halê me çawa be?

- Nizanim wê çawa be, lê elbet wê Xwedê deriyekî xêrê veke. Wiha biçe pîr, kal û zarok wê tev ji dest biçin.

- Kurê Fatimê yê biçûk îroj birin textor, lê ji ber tinebûna derman tiştek pê nekirin. Textor gotibû ji kêmxwarinê xwîna wî zeyif ketiye, serûm pêwîst e, lê nîne.

- Ger wiha bidome, dermanên hene jî wê xelas bin.

- Nan nîne, ma emê çi bikin ji dermanan? Derman li zikê birçî nayên. Gelek mal ev du-sê roj in çavên wan ji nan qut bûne.

- Dîsa baş e, milet alîkarî dide hev. Ê heye, dide yê tine.

- Wê ew jî biqede. Ne avzê ye ku her tije bibe. Ku nekeve şûna wê elbet wê beqede.

- Ma emê ji ku bînin, bixin şûna wê? Tu ji wargehê gava xwe diavêjî, pêşmerge wekî sayên har tên pêşya te. Îşê me zor e.

Kêm zêde di hemû konan de mijarên wiha dibûn mijara axavtinan û bi xemgîniya vê diketin xew. Lê car caran malên heta sibehê xew nediket çavên wan jî hebûn. An li ser serê zarokekî, yan li ser serê kalekî malbat tev kom dibûn û ji Xwedê re berger dikirin ku ji wana re bibexşîne. Lê gelek caran dengê wana nedigîhişt Xwedê û Xweda jî ew nedibexşandin. Dema dibû sibeh xebera reş li wargehê belav dibû. Çend zilaman tevr û bêr digirtin destê xwe û diketin ser rêka goristanê. Tirbeke din lê zêde dikirin û difikirîn ku wê dor bê kê. Pişt re penaber tev kom bi kom diçûn taziyê. Li wir bergera xwe dixwendin, sersaxî ji yên mayî re dixwestin û radibûn ser xwe. Malbata taziye lê ye pir dixwest ku kevneşopiya xwe bişopîne; çayekê yan çixareyekê pêşkêşî ziyaretvanan bike. Lê ji destê tinebûnê, êdî nedayîna tiştekî ji adetê dihat dîtin; ji ber ku herkesî halê yê din baş dizanîbû û halê tevan kêm zêde wekî hev bûn.

- Çixareya te nîne?

Zilamekî çel-pencî salî pişta xwe dabû latekê û li ber siya latê temaşeyî rêka di nava wargehê re derbaz dibû dikir. Ji zilamekî din ê ji konê xwe derdiket derve pirsyar dikir.

Zilam destê xwe avêt bêrîka xwe û ber bi wî ve meşiya. Dema nêzik bû silav lê kir û qutiya xwe ya tûtinê derxist, devê wê vekir û got:

- Du-sê çixare mane lê pel nînin. Ma li cem te pel hene?

- Rast e, kêmek pel hene, lê ev du roj in piça tûtinê bi min re nemaye.

- Ger wiha bidome, emê bi giyayên van çolan bikevin. Tûtin jî, pel jî êdî ava xwe dikêşîne. Ez doh çûm, min qutiyeke tûtin ji cem Mamê Silo anî. Tu dizanî ew bê tûtin debar nake. Lê çend rojên din wê ya wî jî xelas bibe. Wê çaxê wê dîn û har bibe û bi van çolan bikeve.

Zilamê din, bê deng çixareyek pêça, xist nava lêvên xwe, pêxist û dûmaneke girs kişand kûrahiya nava xwe. Pişt re yê din jî çixareyek pêça û dest bi sohebeta li ser rewşa wargehê kirin.

- Heval dibêjin ku pêşmergeyan doh êrîş birine ser wargeha din. Pêwist e mirov vê helwestê şermezar bike yan na wê pirr aloziyan derbixin.

- Tê şermezariyê li hemberî kê bikî.?

- Li hêmberî pêşmergeyan û helwesta wan!

- Li mala te be, tu dibêjî qey pêşmerge dewlet in. Ma ew çi ji şermezariyê fêhm dikin?

- Wele nizanim, heval dibêjin divê em bimeşin. Bi rastî hinek dibêjin ku hacet nîne mirov wana, cidî bigre, lê wekî din jî ku mirov acizbûna xwe diyar neke, wê bêhtir har bibin û zirarê bidin me.

- Wê kengî bimeşin?

- Sibê

- Ti daxuyanî nekirin, çima?

-Wê êvarî li ber têlevizyonê bikin.

Wargehên penaberên Kurd yek bi navê ‘Etrûş-A’, yek jî bi navê ‘Etrûş-B’ dihat binavkirin. Li ser herdu wargehan jî ambargoya qût (erzak) hebû. Her du wargeh jî ji hêla pêşmergeyan ve dihatin êşandin. Di meha Îlonê de êrîşeke pêşmergeyan li ser wargeha Etruş-A çêbû. Êdî pêşmergeyan rasterast êrîşî ser wargehan dikirin. Ji bo şermezarkirina vê êrîşê penaberên li Etrûş-B biryar sitendin ku meşeke protestoyî lidar bixin.

Serê sibehê penaberên Kurd ji konên xwe derketin û li ser rêka ji wargehê derdikeve kom bûn. Ji bo meşê çiqasî bi biryarbûn jî, di dilê wan de waswasek hebû. Baweriya wan qet li pêşmergeyan nedihat. Lê carekê biryar girtibûn û wê bimeşiyana.

Jinên penaber li pêşya girseya meşê cih girtin. Jin, zarok, zilam, keç, ciwan… herkes amade bûn. Digotin ku jin li pêşyê bin, di dilê pêşmergeyan de kirina xerabiyekê hebe jî wê nikaribin bikin; ji ber ku jin nîşana aştiyê ne û kes nawêre guleyan bi ser jinan de bibarîne.

Keçeke Kurd bi navê Jiyan serkêşiya meşê dikir. Wê jî nexwestibû ku li hemberî pêşmergeyan bimeşin; ji ber ku meş wê bihata wateya cidîgirtina wana. Digot:

- Ev ne însanên wiha ne ku ji rêbazên demokratîkî û aştiyane fêm bikin. Vana tenê ji zorê û ji tirsê fêm dikin, ji bo vê yekê heceta meşê nîne.

Lê hevalên wê cuda difikirîn û ew bi sabotekirina biryara meşê û tirsa ji wê tawanbar kirin. Ev yek jî pirr li zora wê çû. Derbasî pêşiya meşvanan bû û bi dengekî bilind dest bi qêrîna dirûşmeyan kir.

Meşvan di nava konan re, ber bi derketina wargehê ve meşiyan. Qêrîneke geş ji penaberan bilind bibû. Hêrs û qehra xwe bi dirûşmeyan dianîn ser ziman. Li deriyê derketina wargehê pêşmerge rêz bibûn û çekên wan di destê wan de amade bûn.

Meşvanan qet hizra wan ne dikirin ku çekan bikar bînin. Lê di derketina derî re hîn çend gav neavêtibûn, pêşmergeyan berê çekên xwe dan ser penaberan. Penaberên Kurd bi devê çekên pêşmergeyan re rû bi rû man. Divîbû yan teslîm bibana û paş de bizîvirîna, yan jî rêka xwe bidomandana û biryarîbûna xwe nîşan bidana.

Jiyanê destê xwe bilind kir û bi qîrdayîna dirûşmeyan, berê xwe da benda pêşmergeyan. Meşvan tev bi pey re herikîn. Çend gavên din êdî ew û devê çekan sîng bi sîng gîhiştibûn hevdu.

Di wê bêhnê de tiliyên pêşmergeyan çûn ser lingên çekan û ji lûleyên sar pêtên agir derketin der. Tiştê ti kesan bawer nedikir, li devê deriyê wargehê pêk hatibû. Pêşmergeyan gule barandibûn ser keç û jinên bê çek!

Çavên penaberan li nava serê wan fireh vebûn. Her kes di cihê xwe de şaş mabû. Jiyan li ser rêkê dirêj bibû û cilên wê di nava xwinê de sor bibûn. Bi barîna guleyan çend keç û jinan qîr dan, hinekan dirûşme avêtin, hinekan bang kirin, hinekan jî bi ser mirovên ketine erdê de çûn û li ber serê wan rûniştin, ew hemêz kirin ku ji guleyên din biparêzin.

...

- Pêwîst e wargeha ‘Etruş-A’ were ser wargeha ‘Etrûş-B’. Wê demê emê careke din xwedî li we derkevin û qûtê we bînin, alîkariya mirovahî bidin we.

Nûnerên N.Y. yên piştî bûyera meşa şermezarkirinê hatibûn wargehê, wiha digotin. Sedema nedayîna alîkariyê niha jî wiha diyar dikirin. Piştî kuştin û birîndarkirina keç û jinan êdî nediwêrîbûn qala terorîstiya penaberan bikin. Dixwestin rewş nerm bibe, lê dîsa ya xwe bi ser a penaberan bixin. Penaberan jî bûyerên bi serê wan de qewimîne yek bi yek vekirin û sûcê wan û sûcê Pêşmergeyan yek bi yek li ruyê wana xistin. Li ser vê vekê dîsa li hevdu nekirin û ambargoya li ser wargehan berdewam kir.

Cardin, pêşmergeyan bi şev, xwe nêzîkî wargehê dikirin û gule di ser konan re dibarandin. Zarok, zilam an jinên ku ji wargehê bi sedema çêrandina pez, an komkirina giya derdiketin, digirtin, lêdan li wana dikirin û ger hebaya pereyên wan ji wana distendin, pezê wan ji xwe re dibirin. Roj ne dima ku bûyerek ji vana nediqewimî.

Rewş wiha giran bibû ku penaber pêwîst mabûn ji xwe re cihên binerd bikolin û dema gule bi ser wan de dihatin barandin, xwe û zarokên xwe di van cihan de diparastin.

Piştî veşartina cenazeya keça Kurd Jiyan, bi hefteyekê, li çiyayê derdora wargehê, şerekî giran, di navbera gerîlan û pêşmergeyan de derket. Pêşmergeyan bi hezaran hêza xwe herikandin wê derê. Heta nêzî wargehê hatin. Çend şivanên ku pezê wan girtin, tev li pez bi xwe re birin.

- Yadê, ez birçî me.

Zarokekî pênc-şeş salî êdi nedikarîbû li ber xwe bidaya. Bi wê zarokiya xwe rewşa ku tê de ne, têgîhiştibû û bi rojan dengê xwe dernexistibû. Lê îroj dema qeteke nan û seriyekî penêr di destê zarokekî cînarê xwe de dîtibû, birçîbûnê dabû nava dilê wî û ji dayika xwe nan dixwest. Ev demeke dirêj bû nan ji mala wana qut bibû. Car caran hinek savar an nîskek dihat kelandin. Car caran, ji cem cînaran du-sê nan peyda dibûn, lê ev sê roj in êdî ew jî peyde nebibûn. Dayikê nezanîbû serî li ku derê bide, ji ber dizanîbû rewşa herkesî wekî ya wana ye.

- Baş e keça min, niha ezê te têr bikim.

Dayikê ev sê roj in difikirî lê nekarîbû biryar bidaya. Mirîşkeke wê mabû û her roj an du rojan carekê hêkek dikir. Ev hêk dikeland, nêvî dida keça xwe û nêvî jî dida kurê xwe yê jê biçûktir. Dema qûtê wan ji binî ve xelas bû fikirîbû mirişka xwe serjêke û du-sê rojan pê îdare bike. Lê ji ber hêkan nedigîhişt biryarê. Dema keça wê birçîbûna xwe eşkere diyar kir, êdî waswasa dilê wê derbas bû. Bi baskên mirîşka xwe girt û bir cem zilamê cînarê xwe.

Li malên din jî birçîbûn û bi birçîbûnê re nexweşiyan bandora xwe êdî heşkere kiribû. Zarokên jiyana xwe ji dest didan rehet dibûn, lê yên li ber xwe didan di nava êşan de digiriyan. Goştê di navbera çerm û hestiyên wan de dihiliya û hestiyên wan zor didan çermê wan ku derbikevin derve.

Pîr û kal êdî hêviya xwe ji vegera welêt qut kiribûn û li ser derbaskirina vê xelayê difikirîn. Zêde ji konan dernediketin. Lê ji birçîbûnê zêdetir tinebûna tûtinê ew diêşandin. Car caran kalên hîn kabên wan erdê digrin, gopalê xwe digirtin destê xwe û derdiketin derdora wargehê. Li nava şînatiyan digeriyan ku giyayekî bêhna tûtinê bide bibînin. Dema didîtin, dihatin konên xwe, ji defterên zarokên zarokên xwe pel diqetandin û ev giyayê wekî pûş li navê dipêçan û vedixwarin. Kurmê çixarê bi vî awahî didan rawestandin.

- Xwişka Hacer ger hebe tu dikarî kêmek xwê bidî min?

- Te got xwê!? Bi Xwedê bi zêran be jî xwê peyde nabe. Ev çend roj in xwêya me nemaye. Ji xwe qût jî nîne, heta em pirsyara xwê bikin.

- Kavirekî me hebû, îroj ji mecbûrî me serjê kir. Ma em çawa bikin, zarok tev ji birçiyan re hiliyan. Lê goşt jî bê xwê nabe.

- Dibe ku li mala Fatimê hebe, wê rojê min sê-çar nan ji mala wan anîn, nanê wan bi xwê bû. Tu dixwazî ji wir pirsyar bike.

- Wele kabên min nagrin ez heta wir biçim. Lê mecbûr im, goşt bê xwê nabe. De bi xatirê te.

- Ger te peyde kir hinekî ji bo min jî bîne.

-Baş e. Evarî jî wer cem me ji zarokan re hinek goşt bibe.

- Bila ezê bêm, wele me tiştek nîne bixwin. Em jî ji vir û wir hinekî îdare dikin. Ka bê Xwedê çi derî li pêşiya me veke!

- Te bihîst? Digotin N. Y. erzaq anîne, lê zilaman gotine, ‘em nagrin’ û cardin vegerandine!

- Belê kurê min jî wê çaxê li wir bû, hat ji min re got. Erzaq ji me re anîne, ji wargeha din re nebirine. Dixwazin bêtifaqiyê bixin navbera me ku wê wargeha din jî bînin ser vê.

- De bila bînin ma çi heye! Ha li wir, ha li vir; halê me her ev e. Bila ew jî bên vir, belkî wê demê vê ambargoyê ji ser me rakin. Yan na wê zarok tev bimrin.

- Ma zarok tenê? Kal û pîr jî wê bimrin. Pişt re wê dor bê ciwanan jî.

- Kî dimre ji xwe re ji vê dinyê xelas dibe. Ma ev jî hal e em tê de ne.?

- ...

çapkirin