TAMA ZIMANÊ KURDÎ

HESEN HUSEYîN DENîZ

Îroj (14 Gulan 2008) roja Cejna Zimanê kurdî ya par ji aliyê Kongreya Netewî ya Kurdistanê ve hat beyankirin e. Em bi vê sedemê him vê cejnê pîroz dikin û him dixwazin balê bikişînin ser pirsgirêkên di warê bikaranîna zimanê kurdî de tên jiyandin.

Dilê me dixwest ku em ti carî pêwîstiyê bi rojeke cejna ziman nebihîsin. Ger zimanê me jî wekî yê pirahiya netewan di her warî de azad hatiba bikaranîn, çima me yê pêwîstî bi beyankirina rojeke cejna ziman bibihîsta? Ger îroj em pêwîstiyê bi rojeke wiha dibihîsin, ev di rastiyê de ji cejnê zêdetir trajediyeke zimanê me dijî diyar dike. Divê her kurd di vê trajediyê de para xwe bibîne, lêpirsîna helwesta xwe bike û li rêkên derbaskirina vê bigere.

Rastiyeke me kurdan heye. Dijminên gel û xaka me, ji bo sazkirin û domandina desthilatiya xwe, nirxên me yên netewî, çandî, dîrokî, kevneşopî tev dîl girtine, di zindana qedexekirinê de li qeyd û kelepçeyan dane. Ji vana ya herî grîng jî dîlgirtina zimanê kurdî ye. Bi taybetî ji aliyê dagirkeriya tirk ve qedexekirin û astengkirina li ser zimanê kurdî, bi awayekî pir xerab tahrîbatên mezin di giyana mirovê kurd û zimanê wî de pêk aniye.

Tahrîbata duwem jî bi destê çanda ereb û faris, çi bi navê desthilatdariya îslamî, bi rêkên pîrozkirina zimanê erebî û biçûkdîtina zimanê kurdî hatiye kirin. Mirovên fedî û şerm kirine bi zimanê xwe yê zikmakî biaxivin ji ber van polîtîkayên desthilatdarî, wekî bilbilan bûne xitimkarên pirtûkên olî yên erebî û bûne wêjegerên binavûdeng ên tirkî, farisî û hwd.

Netewek dema di bin desthilatdariyê de ji çanda xwe hatibe dûrxistin, dibe ku derfeta bikaranîna zimanê xwe nebîne û pêwîstê bikaranîna zimanê dijmin bimîne. Ji ber vê yekê mirov nikare wê netewê tawanbar bike. Heta netewên şoreşa xwe ya rizgariya netewî bi zimanê dijminê xwe kirine jî hene. Ji bo Kurdistanê jî mirov dikare bêje heta demekê, zimanê dijmin navgînek bingehîn a ragihandina di navbera kurdan de bû. Lê ev heta demekê wiha bû û bi vê sedemê heta demekê mirov dikare rewşa netewê maqûl bibîne.

Li Kurdistanê piştî ku bandora desthilatiyê bi têkoşîna sîh salan ji ser mejiyê netewa kurd hat rakirin û hest û mejiyê mirovê kurd hat azadkirin, derfeta bikaranîna zimanê zikmakî jî zêdetir derket holê.

Tê zanîn ku li Kurdistanê şoreşa rizgariya netewî wekî ya li welatên din, bi awayê tinekirina dijmin wê pêk neyê. Rêbertiya Gelê kurd, rêbaza şoreşa Kurdistanê, di rêxistinkirina yek yek mirovan de dibîne. Tu çiqasî mirovan birêxistin bikî, dil, hiş û mejiyê wan çiqasî ji desthilatiyê dûr bixî, ewqasî di kesayeta wan mirovan de şoreş pêk tê. Şoreşa rizgariya netewa kurd bi rizgarbûna mirovên kurd ên ji sazûmana desthilatiyê wê pêk were. Ev rêbazeke şoreşa Kurdistanê ye. Li Kurdistanê desthilatdariyê bi xistina yek yek mirovan, yek yek malbatan ev welat kir bin destê xwe; wê demê emê jî bi bidestxistina yek yek mirovan, yek yek malbatan welatê xwe û netewa xwe rizgar bikin.

Pîvana rizgarbûna ji dijmin jî xwerêxistinkirina di her warê jiyanê de, li hemberî hemû hebûnên dijmin e. Li hember dibistanên dijmin, dibistanên xwe, li hember partiyên dijmin partiyên xwe, li hember saziyên dijmin saziyên xwe, li hember rojnameyên dijmin rojnameyên xwe, li hember sendîkayên dijmin sendîkayên xwe, li hember televizyonên dijmin, televizyonên xwe, li hember nirxên dijmin, nirxên xwe û li hember zimanê dijmin zimanê xwe bikar bîne û xwe ji dijmin veqetîne, rizgar û azad bike.

Ev di roja me de ji bo her kurdekî êdî pêwîstiyek nayê lipaşxistin e. Karaktera şoreşa Kurdistanê vê yekê dide pêşya me ku dijmin ji me çi sitendibe, divê di kesayeta xwe de em wan tiştan li gorî nirxên xwe yên netewî ji nû ve saz bikin, ava bikin.

Ji aliyê dijmin ve qedexekirina li ser zimanê kurdî ne bê sedem e û divê wekî helwestek ji rêzê neyê dîtin. Îroj dema mirov bi zarokekî kurd re diaxive û jê dipirse, dibêje; tu çi kes î, di bersivdayîna xwe de dibêje, `Ez tirk im`, ev trajediya gelê kurd a zimanê kurdî, ya nirxên netewa kurd tîne ser ziman.

Doh belkî derfeta borandina vê tine bû, lê bi saya têkoşîna azadiyê, bi saya şehîdên şoreşa azadî û rizgariyê êdî derfet wekî lehiyê li pêşiya me ne. Nexwasim ji bo malbatên bi awayekî fîzîkî jî bi salan e li nava sazûmaneke derveyî sazûmana desthilatiyê dijîn, bikarneanîna van derfetan bi rastî ecêbek e.

Gelek mirov ji sedemên siyasî û herî kêm ji sedemên kurdbûnê koçî welatên biyanî bûne. Ji bo ku xwestine li nirxên xwe yên netewî xwedî derkevin, li çanda xwe, li zimanê xwe, li hebûna xwe, li nasnameya xwe, li welatê xwe, li azadiya xwe, li kesayeta xwe xwedî derkevin bi lêpirsînan re rû bi rû hatine, di îşkence û zîndanan re derbas bûne, êş û janeke dijwar kişandine û herî dawî li ser xaka welat buhustek xaka bikaribin bi rûmeta xwe li ser bijîn nemaye û dawî berê xwe dane koçberiyê. Di koçberiyê de jî bi gelek astengî, zahmetî û helwestên şermandinê re rû bi rû mane. Li hemberî vana tevan bi sebr û diyaxeke mezin li ber xwe dane û xwe gihandine rewşeke bikaribin, ji welatê xwe re û ya herî grîng, ji armancên sedema hebûna xwe re xizmetekê bikin.

Gelek mirovên kurd bi dil, can, mal, zarok û hemû hebûna xwe di nava sazûmana Kurdistanî de cih digrin, di hemû çalakiyên li hemberî dagirkeriyê de xwe didin pêş, bi salan alîkariya xwe, xebata xwe kêm nakin û zêdetir di rêka têkoşînê de tevlêbûna xwe lipêş dixin. Ev bêguman rûmetek mezin ji bo tevahiya mirovên kurd e. Lê bi vê rûmetiyê re qasî serbilindahiya em dijîn, divê em bikaribin bi wêrekî kêmasî û lawaztiyên xwe jî bibînin.

Bêguman û bênîqaş her kes dizane ku ziman libatekî herî grîng û bingehîn ê ragihandinê ye. Di navbera civakan de, di nabera netewan de, di navbera kom an beşên civakan de, di navbera yeko yeko mirovan de ji bo bikaranîna ragihandinê hîn navgînek ji ziman pêşketîtir û xurtir nehatiye dîtin.

Mirov dema wekî ajalan bê ku zanibin zimanê xwe bikar bînin dijiyan jî di navbera wan de zimanekî hevtêgihiştinê hebû. Ev zimanê hevtêgihiştina bi livûtevgerê bû. Bi livandina serê xwe, destê xwe, laşê xwe, devê xwe, awirên xwe û hwd. hewl didan ku nêrîn û ramana xwe ji hev re ragihînin. Ev rêbaza yekem a bikaranîna ziman îroj jî em di nava danûsitendina xwe ya rojane de bikar tînin. Dema du mirov tên gel hev, di nava axaftina xwe de gelek caran bi livandina libatên laşê xwe, bê ku deng derxînin pirsan dibersivînin û kesê li hember jî ji van livandinan têdigihêje mebesta xwediyê liv û tevgerê.

Ev zimanê ragihandinê yê destpêkê, yê bi liv û tevger di serî de bersiv dida têgihiştina hev a mirovan. Lê pişt re mirov ji bo bikaribin nêçîra ajalên mezin ên kovî bikin, pêwîstî bi hatina cem hev dîtin. Dema du kes li cem hev bûn bi livandina libatên laşê xwe dikarîbûn mebesta xwe bi hev bidin têgihiştin; lê dema hijmara wan bû deh, pazdeh û zêdetir êdî ev zimanê livandinê têrê nekir ku mebesta yekî bigihêje kesên din. Bi vê sedemê mirov ji zimanê livandinê derbasî zimanê dengderxistinê bûn.

Dengderxistina mirovan destpêkê ji ya ajalan ne cudatir bû. Çawa ku kew bang li kewekî dike, bilbil deng li bilbilekî dike, mirovên destpêkê jî tenê awaza xwe bilind dikirin û bi vî awahî dixwestin bala kesê li hember, bikişînin ser xwe. Di dengderxistina destpêkê de girêkîbûn tinebû û yekser ji kezebê dihat der.

Destpêkê ev awayê dengderxistinê ji bo mirovan dîtineke nû bû û bersiv dida karê wan ê palûteyî.

Pê re mirov di nava jiyanê de, di nava kar û bar de û di nava danûsitendina bi hev re jiyînê de fêr bûn ku ji bo hestên cuda dengên cuda derxînin. Mirovê xwest tiştekî tirsê bîne ser ziman, dengê xwe bi awayekî din derxist, mirovê xwest tiştekî kêfxweşiyê bîne ser ziman dengê xwe bi awayekî din derxist û bi vî awahî di dengderxistinê de girêkîbûn li pêş ket û bi vê yekê jî dengderxistina mirovan ji ya ajalan veqetiya.

Ger mirov bala xwe dabe ser, ajal dema deng derdixin, pirahî dengê wan bi yek pêlê ye. Çûkên herî xwediyê jêhatiniya dengderxistinê, derveyî dubarekirina çend dengan tiştekî din nikarin bikin.

Wekî tê zanîn deng bi hilma ji kezebê dertê ku li têlên deng ên di her du aliyên qirikê de cih girtine dikeve û wana dilerizîne derdikeve. Dengê ajalan ji kezebê çawa dertê, di nava lêvan re jî wiha derdikeve. Dengê ji kezebê hildibe jorê, tê qirikê, li wê derê têlên deng dihejîne û bi vekirina dev re derdikeve der ve. Em ji van dengan re bi vê sedemê wekî borinî, hirînî, reyênî û hwd. dibêjin.

Lê dengderxistina mirovan ne wiha ye. Dengê mirovan dema ji kezebê dertê û li têlên deng dikeve, dibe deng şûn re, tê şikefta dev û li wê derê wekî girêkên hevîr her dengek bi awayekî tê girêkîkirin ango teşeyekî, şiklekî girêkekê digre û pişt re ji nava lêvan derdikeve der ve. Ev taybetmendiya girêkîkirinê dike ku deng ji dev cûr bi cûr derkeve. Mirov ji bo bikaribe girêkîbûna deng pêk bîne jî, qirika xwe, zengelora qirikê, şikefta dev, zimanê biçûk û yê mezin, diran, goştê diranan, lêv û pozê xwe bikar tîne. Bi vê sedemê ji rêka di navbera kezeba spî û lêvan de re, wekî rêka deng tê gotin. Deng di vê rêkê de tê hûnandin; çawa ku tenbûrvanek bi livandina tiliyên xwe yên li ser têlên tenbûrê dengên lerizandina têlê girêk girêkî dike û ji vê yekê deng û meqamên cuda cuda derdixe; rêka deng jî weyneke wiha di dengderxistina mirovan de dileyize.

Mirov dema fêrî dengderxistina cuda cuda bûn, pê re ji bo her karekî, her alavekî, her tiştekî û her bûyerekê dengek cuda derxistin û ev deng di navbera xwe de hevbeş bikar anîn. Mînak ji avê re gotin `av`, ji nan re gotin `nan`, ji karê xwarinê re gotin `xwarin`, ji karê nêçîrê re gotin `nêçîr`; çav li darekê ketin gotin `dar`, brûsk şerqiya gotin `brûsk`; ji ezmên av daket gotin `baran`…

Mirovên bi hev re dijiyan ev gotin ji hev fêr bûn, hevbeş bikar anîn û êdî dema kesekî ji yê din re bê ku av, nan ango baranê bibîne, tenê bi gotina van tiştan jî pê da fêmkirin ku dema dibêje `av` qala avê dike, dema dibêje `baran` qala ava ji ezmên dadikeve dike.

Vê yekê ragihandina di navbera mirovan de hêsantir kir. Êdî dema mirov diçûn nêçîrê bê ku hev bibînin jî dikarîbûn bêjin, `Wehş hat!` `Li dorê bizîvire!`, `Lê bide!` û hwd. Bi vî awahî karê nêçîrê jî hêsantir bû û êdî dikarîbûn zêdetir goşt û çerm bînin warê xwe. Anîna goşt û çermê zêdetir di jiyana mirovan de jî guhertinên grîng dan çêkirin. Ji mirovan re derfeta ramandin û dîtina tiştên nû vekir. Di vê demê de mirov fêr dibin, li ser dîwarên şikeftên tê de dijîn wenêxêziyê bikin. Wêneyên nêçîrvaniyê, yên bûyerên xwezayî, yên hestên tirs û şahiyê li ser van dîwaran heta roja me hatine ku ev xezîneya huner û çanda mirovahiyê diafirînin.

Ev tev diyar dikin ku mirov çiqasî navgînên ragihandinê bikar anîne ewqasî ji ajalbûnê dûr ketiye û ber bi mirovbûnê ve meşiyaye.

Di jiyana mirovahiyê de du tiştên bingehîn ên mirov kirine mirov heye; yek bikaranîna kedê û bi vê re lipêşketina ramanê; du, bikaranîna ziman û gihiştina axaftinê ye. Axaftin di jiyana mirovahiyê de şoreşa herî mezin a yekem e. Mirov bi axaftinê bûye mirov. Mirovê hîn fêrî axaftinê nebûye di pirtûka zanyariya civakî de ji ajalan zêde nayê cudakirin; lê kengî dest bi axaftinê û bikaranîna destê xwe û keda xwe kiriye wê demê gav avêtiye nava beşa mirovbûnê.

Bi vê sedemê axaftin di jiyana mirovan de çalakiyeke şoreşî ya bingehê hebûna wan e. Her komek mirovan xwediyê axaftineke cuda, ango xwediyê dengderxistineke cuda ye. Rewşa hewaya welatê lê dijîn, erdnîgariya welêt, ava welêt, germbûn, sarbûn, çiyayîbûn, deştîbûn û gelek sedemên wekî vana li ser dengderxistina mirovan bandora xwe çêdikin. Bi vê sedemê her komek cuda ya mirovan bi awayekî li gorî rewşa xwe û xwezaya tê de dijîn deng derxistine û ji vê yekê jî zimanê koman, ê qebîleyan, ê gelan û yê netewan derketine holê.

Dîsa ji vê sedemê ye ku ziman, ango dengderxistina her kom, qebîle, gel an netewê him taybetmendiyên wan, him taybetmendiyên xwezaya wan, him taybetmendiyên şîn û şahiyên wan di hundirê xwe de hildigre. Ji bo vê her mirov di rastiyê de herî baş dikare di dengderxistina xwe de hestên xwe, ramana xwe bîne ser ziman. Di zimanê her civakê de mirov dikare dîroka wê civakê, erdnîgariya civak lê dijî, zor û zahmetiyên dikişîne, şahî û kêfxweşiyên jiyane bibîne. Bi vê sedemê mirov, civak, netew her kes bi zimanê xwe diaxivin ku bikaribin bigihêjin têrbûna nirxên xwe yên netewî û dîrokî.

Di peyvek zimanekî de mirov dikare ferîsîna dîrokekê ango bûyerek ji dîrokê bike. Ji ber vê yekê her zimanek xwediyê taybetmendiyên ligorî xwe ye. Taybetmendiyên zimanekî ji yê din nagre. Heta taybetmendiyên devikekî ziman jî ji devikekî din ê wî zimanî bi tevahî nagre. Her zimanek, her devikekî wî zimanî, her şêweyek ziman di hundirê xwe de çanda wan mirovên wî devik ango şêweyê bikar tînin û dîroka wan di hundirê xwe de hildigre.

Dema rastî wiha be, mirov tenê bi bikaranîna zimanê xwe dikare bigihêje tama mirovbûna xwe. Mirov dema bi zimanê xwe biaxive dikare tama çanda xwe, dîroka xwe, erdnîgariya xwe, hest û nirxên xwe yên netewî bibihîse. Ji ber ku ev di nava zimanekî biyanî de nîn in. Di nava zimanekî biyanî de nirxên wî zimanî, şahî û şînên wî zimanî hene, lê yên te tenê dikare di hundirê zimanê te de hebin.

Dema mirov bi zimanê xwe neaxive, nagihêje tama nirxên netewî û dema vê tamê neke jî roj bo roj ji nirxên xwe yên netewî, yên dîrokî dûr dikeve. Ji vê yekê re hilandin ango asîmîlasyon tê gotin. Asîmîlasyon ne tenê jibîrkirina zimanekî û bikaranîna zimanekî din e. Bi rêka jibîrkirina zimanê zikmakî û bikaranîna zimanê çandek biyanî, mirov ji çanda xwe, ji nirxên netewî yên dîrokî tên dûrxistin, bi wana jibîrkirin didin û bi vî awahî wana dişibînin civaka xwediyê zimanê biyanî û herwiha jî hilandin pêk tê.

Hilandin ango asîmîlasyon destpêkê bi destê hêzên biyanî, pirahî bi darê zorê tê meşandin, lê ji pêvajoyekê şûn re êdî mirovên civaka ji vê polîtîkayê bandor bûne, bi destê xwe dimeşînin ku ji vê re jî xwehilandin ango otoasîmîlasyon tê gotin.

Hêzên desthilat ji bo bidestxistina civak, gel an netewekê çima pêwîstiyê bi êrîşkirina ser zimanê wanî zikmakî dibihîsin? Ev xaleke grîng e.

Ziman navgînek herî grîng ê ragihandinê û nasnameya herî bingehîn a mirovbûnê ye. Kîjan mirov ji kîjan civakê ye, li ser kîjan xakê jiyaye, bi kîjan mirovan re daye û sitendiye, xwediyê çandek, aboriyek, dîrokek çawa ye; asta perwerda dîtiye çiqas e, nirxên pê mezin bûne çi ne, tevan dikare di nava bikaranîna zimanê zikmakî de bibîne. Ji bo vê dema zimanê zikmakî ji destê mirovek, civakek an netewekê hat sitendin, bi hêsanî ew dikare ji holê were rakirin jî. Ji bo desthilatdarî mirovekî yan civakekê ji holê rake êdî pêwîstî bi rijandina xwîna wana nabîne; rêkên qaşo hîn şarezatir pêk tîne ku ev jî rêkên hilandinê ne û di serkê van rêkan de jî qedexekirina zimanê zikmakî, jibîrkirindayîna ziman û li şûna wê fêrkirin û pejirandindayîna zimanê desthilatdar tê.

Mirovek dema bi zimanê xwe yê zikmakî nizanibe û ji zaroktî ve bi zimanê desthilatdariyê mezin bûbe, bêguman ew zarok wê ji çanda xwe, dîroka xwe, nirxên xwe, şahî û şînên xwe jî bêsalox be. Wê şahî û şînên desthilatdariyê wekî yên xwe, wê çanda dijmin wekî çanda xwe, dîroka dijmin wekî ya xwe bizanibe û bipejirîne; pê re wê vê zanebûn û pejirandina xwe derbasî zarokên xwe û neviyên xwe jî bike. Di hindirê du sed salan de êdî wê nivşek wiha derkeve holê ku ji zarokên civaka desthilat mû bernedane! Bi vî awahî civakek ji holê tê rakirin û dişibe civakeke din, dibe ew civak. Qirkirinek civakê wiha bê ku dilopek xwîn birijînin pêk tê.

Civaka Tirk û Ereb di vî warî de gelek xwediyê jêhatiniyan in. Lê herî zêde em di sazûmana Tirkitiyê de ji dema Osmaniyan heta roja me li ser gelan pêkanîna polîtîkayên hilandin û guhertinê dibînin. Di dema Osmaniyan de zarokên gelên xaka wana dagir kirine tînin Ocaxên Yenîçeriyan, di wir de bi perwerdeyeke nijadperestî wana diguherînin û li hemberî gelên wan didin şerkirin. Ev di dîroka Osmaniyan de bi gelek mînak û tecrubeyan heye.

Di dîroka Komara Tirkiyê de jî li ser kurdan polîtîkaya hilandinê bi qedexekirina zimanê kurdî, him jî bi awayekî dijwar hatiye meşandin û heta roja me jî didome.

Di sazûmana Komara Tirkiyê de qedexekirina zimanê kurdî armanca herî bingehîn a qirkirina netewa kurd e. Dijmin li Dêrsim, li Koçgirî, li Agirî, li Zîlan û li gelek derdorên Kurdistanê bi xwînrijandina kurdan derfet nedît ku fermaneke wekî Ermenî û Aşûriyan bi ser serê kurdan de bibarîne û wana ji dîrokê derxîne. Him ji sedema erdnîgariya Kurdistanê, him zêdebûna hijmara gelê kurd, him ranewestina berxwedanan nikarîbûn bi qirkirineke sor dawî li hebûna netewa kurd bînin. Bi vê sedemê xwestin berdewama qirkirina sor bi qirkirina spî bînin. Dest deynin ser mejî û dilê mirovê kurd. Ger te mejî û dilê mirovekî bidest xist, da guhertin êdî ew mirov ji cewherê xwe derdikeve û tu çi raman û çi hestan di dil û mejiyê wî de bicih bikî êdî dibe ew.

Bi vê zanistê ji aliyê dagirkeriyê ve piştî temirandina îsyana Dêrsimê, li her aliyê Kurdistanê dibistanên tirkkirinê tên vekirin. Ji bo serkeftina van dibistanan, bikaranîna zimanê kurdî di her warê fermiyetê û jiyanê de tê qedexekirin. Zimanê kurdî biçûk tê dîtin, zimanê tirkî tê bilindkirin û bi vî awahî qirkirina mirovê kurd ê di warê dil û mejî de destpê dike.

Dijmin di vê polîtîkaya xwe de gelek rê sitend. Rojek wiha li mirovê kurd hilat ku ji bo bikaribe di hundirê civakê de xwe bi cih bike, ango pejirandin bide, ji ber kurdbûna xwe şerm bike û bi tirkbûnê xwe serbilind bibihîse. Dema bi kurdî axift li ber xwe ket, da şermê û dema bi tirkî axift meznatiya xwe li ser mirovên xwe kir? Di rastiyê de ev mirina wî mirovî û bê guman serkeftina polîtîkayên hilandinê yên dagirkeriyê bû.

Gelek mirov bê ku di ferqiya vê de bin, ji bo zarokên wan fêrî tirkî bibin ew ji kurdî dûr xistin. Ji bo zarokên wan bikaribin bibin memûrek û di qadek dewletê de bibin xwedî meaşekî, kurdbûn jibîr kirin û ber bi tirkbûnê ve baz dan. Dijmin bi saziyên xwe yên siyasî, civakî, aborî û leşkerî tenê ev rêk li pêşiya wana vekirî hiştibû; yan wê bibana tirk, yan di civakê de ji wana re nan tine bû!

Mirovên kurd ên di ferqiya vê polîtîkaya asîmîlasyonê de bûn û nedixwestin bihilin jî, di nava vê cencereya sazûmana desthilat de wekî dilopek ava di nava behrekê de nikarîbûn xwe ji ber pêlên wê bidana alî û li ber bayê wê diketin. Her çiqasî yeko yeko mirovan hewldanên di derbarê jiyandin û bikaranîna zimanê kurdî de dikirin jî têrê nedikir ku pêşî li ber encamgirtina polîtîkaya dijmin bigre. Dijmin her roja diçû zêdetir dil û mejiyê kurdan dîl digirt, vala dikir û li cihê wê hest û ramana xwe dadigirt.

Herî dawî bi destpêkirina têkoşîna azadiyê ya di bin rêbertiya PKKê de, mirovê kurd bi ser hişê xwe hat û gihişt ferqiya qirkirina li ser tê meşandin. Hinek bi lez, hinek bi hêdî hewl dan xwe ji ber bayê vê qirkirinê bifilitînin. Bi vê armancê li Kurdistanê vegerek mezin a ser bikaranîna zimanê xwe, xwedîderketina li nirxên xwe, çanda xwe, dîroka xwe hat jiyandin. Zimanê kurdî careke din di nava mirovên kurd de gihişt rûmeta xwe. Kurd careke din ji kurdbûna xwe serbilind bûn û vegera ji hest û ramana tirkitiyê jiyan.

Lê beşek ji kurdan ku polîtîkayên hilandinê yên dijmin di kesayeta wan de bi ser ketibû û dil û mejiyê wana dîl girtibû, wekî bi nesaxiyeke lareşê ketibin zû bi zû bi ser xwe ve nehatin.

Ji xwe beşek ji vana nexwestin nesaxiya xwe bibînin û ji xwe re hincetên domandina rewşa xwe dîtin û ev dan pêş.  Beşek ji van jî gihiştin ferqiya mirin û nesaxiya xwe, xwestin xwe jê bifilitînin, lê dermanê liberxwedanê di xwe de nedîtin û wiha xwe bi ber pêlên herikîna demê ve berdan. Dem bi dem rehê wanî kurdinî serî hilda, dem bi dem kurmê tirkinî yê di dil û mejiyê wan de xwe livand û wiha ew dudilî û neçar hiştin.

Ji vana ya xetar beşê ku polîtîkaya asîmîlasyonê di kesayeta wan de encam girtiye û di navbera tirkbûn û kurdbûnê de, ango di navbera bikaranîna zimanê zikmakî û zimanê dijmin de zêde ferqekê nabînin û bi ser de ji bo xwe mafdar derxînin teoriya rewşa xwe dikin in. Dibêjin ku `Ma çi ferqa kurd û tirkan heye? Em ji xwe tevgereke navnetewî ne! Em ne milliyetçî ne! Em dikarin bi zimanê dijmin jî xwe îfade bikin! Em kurdî nizanibin jî şoreş dimeşe!`

Ev gotin di teşe ango şikil de xwediyê rastiyekê bin jî di cewher de rastiyê naynin ser ziman, tenê dikarin rastiya encamgiriya polîtîkaya asîmîlasyonê ya dijmin bînin ser ziman. Ji ber ku şoreşa were çêkirin şoreşek mirovî, netewî û civakî ye! Ger di vê şoreşê de mirov, netew û civaka kurd vegera mezin a ser nirxên xwe, çanda xwe, dîroka xwe, nasnameya xwe, zimanê xwe nejî, çima evqase xwîn tê rijandin? Şoreş ger tenê ji bo xweşkirina dilê netewan be, ka kîjan şoreşê dilê gelê me xweş kiriye? Şoreş ger tenê ji bo rakirina ferqiya di nava civak, netew an zimanan de be ka kîjan şoreşê civaka kurd an zimanê kurdî gihandiye asta civak an zimanên din? Ger şoreş tenê ji bo enternasyonalîzmê be, ewqase tevger û şoreşên enternasyonalîst çi ji bo gelê kurd afirandin?

Diyar e divê mirov şoreşa gelan ti carî ji nirxên wan ên netewî, yên dîrokî yên çandî veneqetîne û bi yek alî, tenê bi hinek dirûşmeyên hesteyarî hilnegre dest. Şoreşa me ji ya her netewê zêdetir dive vegera ser nirxên netewî, yên dîrokî, yên çandî bide jiyandin ku civaka kurd bikaribe xwe bibîne, bikeve eyarê cewherê xwe.

Dijmin xwest di kuştina van nirxan de biserkeve, wê demê kuştina dijmin û serkeftina civaka kurd bi gihiştina van nirxan wê pêk were. Dijmin xwest tinekirina civaka kurd bi qedexekirina zimanê kurdî bimeşîne, wê demê hebûna civaka kurd wê bi bikaranîna zimanê kurdî pêk were.

Kurd çiqasî zimanê xwe bikar bînin, ewqasî wê dil û mejiyê xwe ji hest û ramanên dijmin rizgar bikin. Ji ber ku di hundirê zimanê kurdî de hest û ramanên Kurdistanî hene. Kurdek dema bi kurdî biaxive wê bi dîroka xwe bihise, bi çanda xwe bizane, bi nirxên xwe şa bibe. Ev di hundirê ziman de veşartî ne; heta mirov negihêje tama bikaranîna zimanê xwe, mirov nikare tama vana jî zanibe!

Em gelê kurd li ser xaka Mezopotamya dijîn. Kurdistan welatek ji navenda şaristaniyê ye. Mirovahiyê li ser vê xakê çavê xwe li cîhanê vekiriye. Xaka navbera avên Dîcle û Firatê bûye dergûşa mirovahiyê. Lorîkên dayikan, destanên lehengan, serpêhatiyên xwedayan destpêkê li ser vê xakê hatine ser ziman. Bicihbûna cara yekem, kedîkirina yekem, çandiniya yekem li kêlek van avan pêk hatine. Li ber van avan şerên mirovan, şahiyên mirovan, şîn û cejnên mirovan hatine lidarxistin. Li ser her buhist xaka vî welatî bûyerek, jiyînek, serpêhatiyek ji rûpelên dîroka mirovahiyê heye. Herî dawî di roja me de dîroka mirovahiyê di kesayeta gelê me de careke din bi têkoşîna gerîlayên kurd, bi serhildanên gel dîsa li ser vê xakê tê nivîsandin. Dîroka berya bîst hezar salan ji ser xaka Botanê heta  Zagrosan, ji çiyayê Agirî heta daristanên Dêrsimê, Ji deşta Mêrdînê heta geliyê Hêzil û Zapê, ji Ormiyê heta Efrîn û Hewlêr û ji dilê kurdekî li navsera çiyayê Cûdî, gabar û Engîzek dijî heta kurdê li kolanên Ewropa û tevahiya cîhanê dijî hil dibe, dest dide dîroka nûjen û ji bo gelê kurd dibe çand, dibe dîrok, dibe nirx, dibe rûmet, dibe jiyanek nûjen!

Kurd ger dixwaze vê jiyanê bitamîne, tenê tama wê dikare di bin zimanê xwe de bibihîse.  Hevîrê vê dîroka qasî bîst hezar salan e li ser vê xakê hatiye sitiran tenê di nava hevok û peyvên kurdî de heye. Li derveyî vê di nava ti zimanekî din de mirov nikare tama çanda kurd, nirxên kurd, dîroka kurd, şîn û şahiyên kurd bitamîne.

Bi vê sedemê û bi sedema salvegera yekem a Cejna zimanê kurdî werin em tev bi hev re bigihêjin tama pîroz a çanda xwe ya di hundirê zimanê kurdî de veşirtî maye. Di her qada jiyanê de em zimanê xwe bikar bînin. Bi jiyandina zimanê xwe em polîtîkayên hilandinê yên dijmin vala derxînin, pûç bikin, dawî lê bînin. Windahiya ku dijmin bi me da jiyandin, em bi destê xwe bi zarokên xwe nedin jiyandin. Werin em bi hev re vegereke mezin a ser nirxên xwe yên netewî yên Kurdistanî bijîn.  Em kurdî fêr bibin, kurdî bikar bînin, bi kurdî biaxivin, bi kurdî binivîsînin, bi kurdî bixwînin! Bi tamandina zimanê kurdî xwe bigihînin tama jiyana nûjen a diyariya şehîdên me û têkoşerên azadiyê !

Cejna Zimanê Kurdî li Gelê me û li Mirovahiyê Pîroz be!

HESEN HUSEYîN DENîZ

çapkirin