TAYBETMENDIYN VEGOTINA PDAR RBAZN PDARKIRIN

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

Pdarkirin j bi teeyn din n vegotin re, pev re t bikarann. Dema bi tena xwe were bikarann w pir razberiy bike ev j dibe ku li xweiya kes duwem nee, w aciz bike. L dema bi teeyn din re, pev re t bikarann wan dixemilne, derdixe p vegotin xwetir dike, ji teknkmayn rizgar dike.

Pdar ango pdarkirin resimandina titek bi peyvan e. Mirov dema xaniyek, malek, baxeyek, gundek, bajarek, welatek, mirovek, girseyek, heyneyek, byerek hwd. dixwaze bi rewa w, bi taybetmendiyn w, bi wesfn w bide nasn, wek wneyek w dikine bi peyvan tne ser ziman. Kes dixwne, yan guhdar dike ji w pdariy w tit tne ber av xwe wek zind li ber be, bandr li ser dike. Ji bo v pdar ryeke ba a danasna wesf taybetmendiyn heyne titan e.

Ji v away pdariy re, Pdariya opandr t gotin. Mirov titek diopne ji v opandin wesfn bingehn yn hrgul li gor pwst grngiy, bi peyvan radixne ber avan. Wek t zann awayek din pdariy heb ku ew j, Pdariya Ravekar b. Pdariya ravekar vegotin bi awayek teknk dihit, l pdariya opandr dixemilne, dadikeve hrguliyan bandr li ser hestan dike.

Mnak ji bo pdariya ravekar:

... Di bin daran re meiya. Ji ber siya daran ruy w xwe diyar nedikir. L bhneke din n re derket rtahiy bi hem xweikbna xwe, li ber min rawestiya.

Em v mnak bi away pdariya opandr bnin ser ziman:

... Di bin daran re meiya. Ji ber siya daran ruy w xwe diyar nedikir. L bhneke din n re siya daran bi daw b; trjn zrn ew himbz kirin wek baqn hevrim re, xwe li derdora gilokeke befr pa be di nav de du avkaniyn avzyn zozanan bibiriqnin, wiha bi sipehbneke li hev, hat li ber min rawestiya...

Di pdariya opandr de t dtin ku heyneya t li ber radiweste, por w awa ye, ruy w awa ye, avn w awa ne derdixe p bi resmandin, bi me dide nasn. Di hundir v vegotin de pdariya ravekar j heye pdariya opandr w bhtir watedar dike. Bi pdariya opandr mirov taybet wesfn heyneyan derdixe p, l bi pdariya ravekar i dikin, awa ne, wate nirx wan i ye, mirov dinase. Ji bo w pdiv bi her du awayn pdariy hene pirah mirov di nava hev de bi kar tne bi teeyn din re bi awayek hnand vedibje.

Dema mirov dest bi nivsarek dike, mnak; dest bi beek roman dike, destpk mirov byer an heyneya di w be de bi pdariya opandr dixemilne, derdixe p. Ev firehbnek li ser hestn kes duwem dike dil w/w dibijne xwendin, l div ney dirjkirin ku bala w/w ji mijar dr nexne veneqetne.

 

Pdar Bandreke awa Li Ser Hsn Mirov dike?

 

Pdar bi bihstin (hskirin) t kirin. Ji bo v kes pdariy bike, div hskirina w xurt be. Grngiya pdarvan ew e ku titn her kes nikare bibne, ew bibne bne ser ziman. Mnak; ji bo kesek ivant nekiriye ha bizinek, ha sed bizin, km zde hem wek hev in. Ger tu j pirsyark, w bje, Tev xwediy ar lingan in, re an belek in, hinek bi situreh in hwd ... L t zann ku ev wesfn tne ser ziman n git ne ku di her bizin de hene. Rast e ku her bizin km zde diibe ya din, l ti bizin bi tevah ne wek yeke din e. Bi titek xwe ji yn din cuda dibe. Yek ivant kiribe dikare van cudahiyan bibne dema mirov j pirs bike, dikare yek bi yek wan bide nasn:

...Ev bizin al e, ev baz e, ev tetsp ye, ev kirr e, ev bel e, ev kev e, ev kever e, ev kalsp ye, ev kalsor e, ev hinr e, ev kurr e, ev himisa sor e, ev himisa sp ye, ev ht e, ev her s j r in.

Niha ji v vegotin mirov dizane ku ivan yek bi yek pez xwe dikare ji hev binase. Bizna al en sp, ya baz nv pita w sp ye. Bizna tetsp destn w(lingn p) sp ne, bizna kirr b guh e, bizna kev guhn w wek kev bi hundir ve kort in. Bizna kalsp ruy w sp, bizna kalsor ruy w sor e. Bizna hinr ax w evraz die, bizna kurr guhn w di navbera hebn tunebn de ne, bizna kever hem sp ye, bizna himis sor ruy w sor zern e. Bizna ht b purt e, purta w wek kulavokan e, bizna r purta w bi kr rsandina al apikan t, purtdirj e; ev j yn sor, n re yn sp hene...

Wek v dema mirov dengek tne ser ziman j yek opandr dizane ku bang e, qrdayn e, gir ye, ken e, yan titek din e. Ji bo v di pdariy de mirov hestn xwe bi kar tne. Dema li ser tama titek, yan li ser bhnek vedibje j bi v away bang hestan dike; li ser kjan hest zdetir bandr kiribe, ew derdikeve p.

Mnak:

...av w gir dan ew dahfandin hundir. Dinya tev li ber av w re b. Kamax dan erd bhnek sitend. Bi bhnsitendin re bhneke tj ya xwn tije bvla w b. Di nav re bhna reway ya kuvnik, bhna mz ya vegirt ax, bhna xwhdan ya tir bhna mikn mir j dihat. Xwest ku bvla xwe bigre, l dest w j girday bn...

Di v pdariya opandr de kesek girt y diavjin zindan, di ketina hundir de bhnn bhn dike vegotinr bi awayek bikaranna hsa bhnkirin tne ser ziman. Bi v away bi hsan dmena zindan tne ber av mirov.

 

Rbazn Pedarkirin

 

Di pdariy de hrguliyn em bi kar bnin, w li ser kes duwem bandreke awa bike, div em bizanibin li gor w vebjin. Ji bo v div em rk rbazn dayna hrguliyan zanibin. Hrgul wiha bi awayek rijand yan rasthatin nayn dayn. Kjan zdetir dikare mijar bne ser ziman, kjan zdetir dikare bi kes syem bide nasn bandr li ser bike, bala w bikne ser mijar dmenek li ber avn w/ raxne, mirov w hrguliy derdixe p vedike.

 

 

Hilbijartina Hrguliyan

 

Hrgul, taybetmend wesfn bingehn n heyneyan ji hev cuda dikin in; aliyn wan n di heyneyeke din de tine ne. Bguman di heyneyek de gelek taybetmendiyn li gor xwe hene ku mirov nikare tevan bijmre. Dibe ku bi teeya pdariya ravekar, bi awayek teknk taybetmendiyn w mirov bikaribe bijmre, l di pdariya opandr de kjan al kes duwem tkildar dike, mirov w al ji aliyn din vediqetne derdixe p, radixne ber avan.

Mnak ji bo pdariya ravekar:

...Mirk teyreke ku jhatiniya xwe ya firn winda kiriye. Ji bo hk, got periyn w t xwedkirin ajaleke ked ye. Yn nr wek Dk tn binavkirin yn m mirk in ku ew j dikin qide qid...

Di v vegotin de taybetmendiyn git yn mirkan bi awayek teknk hatiye ser ziman. Niha v mijar em bi awayek pdariya opandr bnin ser ziman:

...Hn ji dr ve bi banga dkan ku qirika xwe diirandin bala min ser koxik. Dema ez nzk bm, b qide qida mirkan li hev elqiyan, baskn xwe li hev xistin. L ji zexmbna la wan nikarbn qna xwe ji erd rakirana bazdana. Li na wan end lib hk diyar dikirin...

Di v pdariy de hsa bihstin derdikeve p bi pdariya opandr taybetmendiyn mirkan dide nasn. Di vir de hrguliyn bangkirin, qideqidkirin nikarbna firn derxistiye p. Bi v yek xwestiye ku van taybetmendiyan raxne ber bala kes duwem, opandineke wiha bide w/w.

Ji bo hilbijartina hrguliyan rk ev e ku mirov ji xwe pirs bike b kjan aliyn v heyney ji yn din cudatir in ji vana kjan dikare v heyney bne ber avn xwendevan an guhdaran?

Mnak: Taybetmendiyn mirkan hkirin, qideqidkirin, nikarbna firn, ji bo dk bangkirin hwd. in. Dema mirov dibje, b qide qida wan ev hilbijartina hrguliyek ye kes duwem dema v hrguliy dixwne di cih de mirkeke dike qide qid t ber avn w. L ku mirov bje deng bang dihat, ev nabe hrguliyeke ku dk tam bide nasn. Ji ber ku mirovek j, meleyek j bang dike. L ku mirov bje, Li ber kox bang dihat w tgihitinek bibe, bes v car j pir camid dibe bal nakne. Ji bo v hilbijartina hrguliyan pir grng e. Div mirov her dem van her du xaln me diyar kirin, di hilbijartin de li ber av bigre. Kjan taybetmendiyn w yn ji heyneyn din cudatir, bi kjan hrguliyan dikare li ber av xwendevan zind bibe dmenek bike? Em v awa hilbijrin? Em bersiva v pirs ji hsn xwe bixwazin. Di cudahiyn heyneyek de ger kjan al li ser bala mirov balkiyek dike, dilbijariyek dide, ew hrgul zdetir zind dmen ye ku mirov w derxne p, li ser hsn kes duwem j w balk dilbijariyeke wiha bike.

Wek v, mirov dikare ji hrguliyn dijber j sd bigre pdariy li p bixe. Mnak, ku em bjin Mirkn wek kevokan, dkn wek kundan... ev t w watey ku mirk pir zeyif mane dk j bang nakin, deng wan km bye.

Bi v away em tdigihjin ku di pdariya opandr de div mirov taybetmendiyn heyneyan bi awayek hrguliyn zindkar bi peyvan raxne ber avan.

 

Rka Dayna Hrguliyan

 

Hrguliyn werin hilbijartin mirov nikare bi awayek rasthatin bide, div li gor rzkirinek werin dayn. Hrguliyn hatine hilbijartin iqas zind diyar dibin bila bibin, ger ne bi rz werin dayn, nikarin bandreke xurt li ser kes duwem bikin. Ger ne wiha be, pdariya di nava nivsar de were kirin, wek pjek w di av xwendevan re rabe. Dema mirov li ser heyneyek, li ser warek, li ser titek hwd. dinivsne, div mirov zanibe di ku der de, em kjan hrguliyan pdar bikin, w i bandr li ser kes duwem bike. Mnak; di rokek de ger em pdariy bikin, ev yan ji bo mirov ber herikna byeran biguherne, yan ji bo bna karakter tpan amade bike, yan derdor bide nasn ku bi byer re girdanek bike hwd. e. Dema kfa mirov di ku der nivsar de bixwaze em di wir de pdariy kin, ew nivsar nagihje armanca xwe. Ji bo nivsar bigihje armanca xwe rkn dayna hrguliyan hene:

-Li Gor opandineke Diyar Dayna Hrguliyan:

Heyneya em pdar bikin, em dikarin li gor opandineke diyar, bi awayek dmeneke w diknin raxnin ber avan. Hrguliyn werin hilbijartin div bikaribin v dmen temam bikin. Ev j bi hsn mirov n dtin, bihstin, bhnkirin, tamandin hskirin dibe. Mirov hsek ji vana derdixe p bi v away bandra bike xurtir dike.

 

Mnak:

...Bi derketina me ya ji gel re, bay kur em himbz kirin wek qamiyan li ser ruy me erqiya. Me d nikarb avn xwe j vekin; pirtikn berf bi xwe re tije hundir avn me dikir. Bvil guhn me dikirin ku xwe ji la me vekin ji jandayna wan me digot niha ji mj ve hilweiyane.

Di her gavavtin de bhtir serma derbas la me dib guvniya ba zdetir dib. Dema em gihtin sergaz, hindik mab me pa de gr bike. d destn me lingn me kar nedikirin. Bay kur wek dar beran em j hik kiribn...

Di v mnak de pdariyeke opandr bi hrguliyn cemidandin ya bay kur, bi hsa hskirina sermay radixne ber avan. Dmeneke kesn di berf de li ber ba dimein dike. W dem ev pdar li gor opandineke diyar e.

 

-Li Gor Xaleke Pdand Dayna Hrguliyan:

Dema mirov dmenek dike pirah ne bi avn xwe, bi av kes syem ango bi av kes di mijara vegotin de cih digre, dike. Di mijar de bi av tp an karakter li cihek li byerek nrn dibe. Nivskar (vegotinr) kes yekem e, l gelek caran vegotin ji dev xwe nabje, ji dev kesek/e din dibje, ew j dibe kes syem , ji ber ku kes duwem herdem xwendevan an guhdar e. W dem pdariya were kirin, hrguliya were hilbijartin w nivskar bi av kes syem bibne hilbijre.

 

Mnak:                                      

...Pit s rojn din Pjo, gir bilind hilkiiya. Dema bi ser gir ket, bayek hnk w himbz kir. Li jra xwe ner avn xwe firkandin. Di dil xwe de digot qey xewn dibne. L bi firkandina avn xwe, tgiht ku tit dibne rast e! Rezek b serber ji geliy mezin heta ber lingn w, li ber avn w dirj dib mwn w di bin giyan de bi kotek li ser xwe radiwestiyan. Av bi dev w ket xwe berda nava rez...

 

Di vir de Pjo (kes syem) t ser gir li wir radiweste li jra xwe dinre, rez mwn di rez de, giyn di mwan de dibne. Ger mirov bala xwe bide ser, wek kiandina dmenek ye. Him git diyar dike him di nava git de giyn tir wek hrguliyek hilbijartiye. Di v rka hilbijartin de kese syem j, war t pdarkirin j pdand ne, nalivin ango cih naguherin.

 

-Li Gor Xaleke Cihguherk Dayna Hrguliyan:

Mirov bi awayek livandina kes syem j dikare hrguliyan bide. W dem kes syem li cihek pdand namne digere. Dema digere cihn cuda cuda dibne mirov hrguliyn berav n wan chan radixne ber av.

Mnak:

...Tr xwar n re xwe berda jr, dareke svan derket py; end svn sor n xelat li erd diriziyan. Dil xwe bi wan ewitand rka xwe domand. Bhneke din avzyek bik rka w bir serkaniya w. Li wir bhna png qurequra beqan ew pwaz kir. Av vexwar dsa ket ser r. V car di nava erd cotkir re derbas b xwe li ser rka gel dt. Bhna darn goz hejran ew serxo kir xuiniya av hnkahiya xwe da ser bedena w...

Di v pdariy de t dtin ku kes syem r ve die carek darn fk, carek avzy, carek gel darn li wir, carek j ava di gel re diherike bi hrguliyn wan n bikaribin bandr li ser kes duwem bikin, radixne ber avan. Bi v away dmena git pare pare dide nasandin.

 

-Li Gor Beramberkirin Dayna Hrguliyan:

Ji bo dmenn berfireh mirov bi kurtah bne ber av, ser li beramberkirin dide. Bi v away hrguliyn di dmena berfireh de em nikaribin derxin p, bi beramberkirina dmeneke bik em dikarin raxnin ber avan bal biknin ser.

 

Mnak:

... Li hember komeke bik a gerlan bi hezaran leker kom bibn. Firokeyn wan wek teyrn kelaxan yek radib yek dadiket. Lekern qas behrek erd girtine, wek gurn har r dibirin ser wan. L ew her yek ji wan wek teyrek baz di nava zinaran de cih digirtin her car wek firna mozqirkek guleyek difirandin ser lekeran ew gr dikirin erd. Roj wek agir dojeh germ, hewa wek miriyek rawestyay b; ji bo derman be j, libeke ba nediliviya lven wan ji deta Heran bhtir hesreta dilopeke av bn...

Di v mnak de t dtin ku dmena er a tevlihev bi beramberkirin bi awayek hsankir radixne ber av. Ji bo firokeyan hrguliya teyrn kelaxan, ji bo ra lekeran gurn har hwd. dide p bi v away yek gurn har awa ne, teyr kelaxan awa ye bizanibe pir bi hsan dikare dmena v er, rewa lekeran ya gerlan bne ber avn xwe.

 

-Bi Awayek Di Nava Hev De Dayna Hrguliyan:

Mirov van her ar rkn dayna hrguliyan dikare di nava hev de j bide. Mirov dikare yek, dudan, sisyan pev re j bikar bne. Ew li ser vegotinr dimne. L vegotinr di bikaranna van de div grngiya mijar rewa kes duwem li ber av bigre wiha kjan pwst be, end di nava hev de pwst bin wiha bi kar bne. Di dayna hrguliyan de tita grng; bikaranna hsn xwe, hilbijartina hrguliyn diyarker peyvn bikaribin van hrguliyan tam bnin ser ziman e. Dema mirov van xalan pk bne kjan rk bi kar tne, yan end rkan pev re bi kar tne ew li ser jhatiniya vegotinr dimne.

 

Pdarkirina Hest Ramanan awa dibe?

 

Sedemeke pdariy j diyarkirina hest ramanan e. Mirov opandinn xwe ne ten li ser titn tn hskirin, li ser titn hest raman j tne ser ziman, ango pdariya hest ramanan j dike. Ji xwe di jiyan de hest, raman heyne yan tit wek got hest pev ve girday ne. Dema mirov pdariya mirovek dike, ger rewa w ya w bhn neyne ser ziman zde watedar nabe. Pdar ku ten bi hebna fzk were kirin, w lawaz bimne. Div bi aliy hest raman were temamkirin.

Mnak; ger em pdariya mirovek dikin bi xetn fzk wek dirjbn, kinbn, keelbn hwd. tnin ser ziman, qas v div em bikaribin hrsbn, kfxwebn hwd. j bnin ser ziman. Ev j hrguliyn grng in div em peyvn li gor vana bikaribin bibnin bi kar bnin. Mnak, mirovek hrsby bi peyvn wek av sor, avn w li nava ser w vebne, xwn rijiye av w, agir ji av w dibare t ser ziman ev peyv nan e ango hrguliyn hrsbn ne. Ji bo kesek kfxwe mnak peyva dev w digihje guhn w, av ji dev w diherik, dev w nedin ser hev hwd. tn bikarann. Her yek ji vana j hrguliyeke kfxweiy ye. Wek t zann hrsbn j, kfxwe j peyvn razber in, l bi v rka pdariy mirov nber dike bhtir tgihtina kes duwem dike.

Mnak:

...Ruy w wek imay zer bib, awirn w km bibn avn w di kortn xwe de nediyar bibn. erm la w d dialiq di bin w de qeteke got j nemab, gihtib ser hest. Lvn w ziwa bibn por bi ser ve nemab. Algkn w yn derketibn der, bvila w mezintir diyar dikirin lika j diherik dadiket ser simbln w yn wek sxn jjoyan...

Di v mnak de bi pdarkirina dtinn guhertinn fizk, rewa hest ramanan radixne ber avan. Ji v pdariy em tdigihjin ku ew kesek bi a zirav ketiye, nesaxek li ber mirin ye. Ji ruy w mirin t xwendin. Vegotinr rasterast nabje, Ew bi a zirav ketib li ber mirin b, ji ber v j digiriya li ser xwe dida.... Bi hrguliyn nexweiy, hestn w ramana rewa w hwd. pdariyek dike dike ku em hal w bnin ber av. Ew mirov di reweke awa de ye, i difikire, hestn w i ne d km zde tgihtinek li ser dibe.

 

Vegotina Pdar Di Kjan Creyn Vegotinan De T Bikarann?

 

Vegotina pdar bi awayek git di hem nivsaran de zdetir di nivsarn dirj de t bikarann. Dibe ku di nivsarn rojane wek nivs, gotar, rove yn di kovar rojnameyan de, di quncikn wan de tn nivsandin de zde ney bikarann, l wek din mirov dikare di her nivsar de ser li pdariy bide. Ji bo vegotina titek pdar herdem zeyiftiyn teknkmayn ji hol radike. Bi taybet di roman rokan de, di hevpeyvn nivsarn di derbar geran de, mirov zde ser li teeya pdariy dide.

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org