TAYBETMENDIYN VEGOTINA RAVEKAR RKN RAVEKIRIN

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

 

Mirov bi ravekirin gelek daxwaz, armanc ramann xwe dikare bne ser ziman. Ravekirin di her mijar de dikare di hawara mirov de were alkar bide vegotin.

Ji danasna peyvek, titek bigre, heta danasna mirovek, cihek, byerek, heyneyek tev bi ravekirin mirov dikare bne ser ziman. Dema mirov navnanek salix dide, dema di derbare bna titek xwezay de diaxive, dema li ser hest hviyn mirovan yan li ser byereke drok vedibje, dsa vegotina ravekar bi kar tne. Bi vegotina ravekar mirov tn zanekirin. Ji bo v qadeke w ya berfireh a pkann heye.

Rkn Ravkirin

Ji bo ravekirin mirov dikare xwe bixe na xwendevan an guhdaran pirsan ji xwe bipirse, bi bersivdayna wan xwe bigihne vegotineke bi v away. Armanca ravekirin bersivdayna pirsek, di derbar titek de agahdayn e. Bi v sedem pirsyar di v away vegotin de rkeke her ba alkar e. Mnak ku mirov bje, Vegotinek li ser Tkona Rizgariya Netew bikin,  pirsn di derbar v de em bipirsin, di cih de tn hi mirov. er Rizgariya Netew keng, bi i sedem, di reweke awa de destp kir? awa li p ket? i bi xwe re an? Sedem encamn w i bn? hwd. mirov dikare gelek pirsan bipirse. Dema em van pirsan bibersivnin j, ev dibe vegotineke ravekar w guhdar an xwendevan ji v yek zanistiyek bigrin.

Ji bo her mijar, di vegotina ravekar de, mirov dikare van pirsan bipirse bibersivne:

. Em dixwazin li ser mijareke awa vebjin?

. Wate nirxek v mijar heye yan nne?

. Yekseriyeke v mijar heye, yan nne?

. W zanistiyek bide yan nade?

. Pvena w awa bye?

. Grngiya w pwstiya w i ye?

. i dem, di reweke awa de derketiye hol.

. Li ku der, bi i away ji ber i sedem pk hatiye?

. i encam bi xwe re derxistine?

... hwd. mirov dikare gelek pirsn wek vana bipirse li bersivn vana, di nava vegotin de bigere ango dema mirov van pirsan rave dike, ew dibe vegotin.

B guman hijmara van pirsan li gor taybetmend ligorxwebna mijar kin an dirj dibe. Ger em di derbar mijareke drok de vebjin, ev pirs bes in mirov dikare zdetir j bike. L ku em di derbar bikaranna kompter de vegotinek bikin, hewce nake em dakevin lpirsna krahiya destpka w ku keng bye, di reweke awa de bye hwd. bipirsin bibersivnin. Ters w, di roja me de awa di kjan waran de t bikarann mirov li ser w radiweste. W dem li gor armanca vegotin pewstiya bisnorkirina mijar derdikeve p. Ji bo mijar gelemper nemne, bikaribe bigihje armanc kesn duwem tr bike, div mijar were bitixbkirin (bisnorkirin). Bi kjan aliy xwe vegotin dikare bala xwendevan bikine, mirov dikare li gor w rz bike bisnorkirinek bike.

i mijar dibe bila bibe, qet ne bi aliyek ye; her mijarek km-zde, end aliyn xwe hene. W dem div em mijar ji end aliyan ve hilgirin dest w dem tkil girdana di navbera van aliyan tevan de mirov hildigre ber av. Mnak ku em bixwazin pirtka Ehmed Xan Mem Zn bidin nasn, ji bo v; em dizanin ku ev romaneke evnadar ye. Di v roman de rewa gel kurd xiyaneta li piya azadiya wan dibe asteng, bi awayek evna di navbera du kesan de, tkiliyn di navbera wan de hwd. t ser ziman. W dem mirov dikare pirsn wek, Ev romaneke awa ye, li ser i radiweste? ji xwe bipirse bi bersivdayna v dest bi vegotina ravekar bike. Di v vegotin de mirov dikare hestn Ehmed Xan yn li ser Kurdistan wiha raxne ber avan:

Ehmed Xan di pirtka Mem Zn de xwestiye rewa kurdan a pit sedsala dehemn raxne ber avan. Di wan salan de tev derfetn azadbn, ji sedema neyekbna kurdan xiyaneta p li yekbn digre, kurd nikarin azad bibin, dewletbnek bijn. Evna Mem Zn azadiya welat bi xwe ye. Beko nnertiya seroker, axe begn kurdan n di navbera xwe de er dikin, xwe disprin dewletn desthilatdar li ser xwna kurdan xwe didin jiyandin dike. awa ku Beko nahle mirad Mem Zn bi cih were, ev j nahlin mirada gel kurd bi cih were. Ehmed Xan ne ten nivskarek kurd, ew zanyar, drokzan kesek ramyar j b ku di w dem de pirsgirka kurd dtiye rka areseriya w bi awayek wjey di romana Mem Zn de raxistiye ber avan...

Mirov ji v vegotin j tdigihje erk weyn ravekirin ya di vegotin de.

Ji bo ravekirin rkn tn bikarann; Salixdan, Pdariya ravekar, Pdariya opandr rokiya ravekar e.

 

Salixdan (zahkirin/terfkirin) (Ango Ravekirina Teork)

Salixdan rka her sade a ravekirin ye, bersiva pirsa, Ev i ye? ye. Titek, tgehek rasterast dide nasn. Di derbar taybetmendiyn diyar n heyne yan tgeh de zanistiyeke danasn dide. Mnak ku em Gola Brahm Xell rave bikin, bi salixdan em wiha bnin ser ziman:

Gola Brahm Xell li Ruhay goleke xwediy wateyeke ol ye di nav de mas dijn; rokeke w ya ol ya pkhatin heye. Li gor v Key wir Nemrt, ji sedema li dij sazmana w derdikeve Brahm Xell diavje nava agir ku biewitne. L bi fermana Xwed agir dibe av, dar dibin mas ruh Brahm Xell die ezmanan...

Wek t dtin pir bi xetn str gola Brahm Xell bi me da nasn. Ji v away danasn re salixdan t gotin.

Salixdan dikare ramanek, tgehek, byerek, heyneyek hwd. li gor girdan tkiliya cih, dem wesfn git yn ligorxwey j bide nasn.

Mnak:

...Dema neoltk li kleka avn mezin n wek Dcle, Firat Nl dest p kir. Mirov dikare bje oreeke aristaniya yekem a diyariyeke Kurdistaniyan ji tevahiya mirovahiy re ye. Mirovah ger di roja me de gihtibe v asta aristaniy, rehn xwe dirj orea Neoltk dibe. Ger ew tov di wir de n nehatiba, roj nikarb wiha bijiya.

Bi anda neoltk cara yekem andin, kedkirin bi v re nitecihbn li p ketiye ku aristan li ser v t avakirin.

L mirov bbext bnanxw ne ku z rehn xwe ji br dikin an koka xwe nkar dikin. Bi taybet aristaniya Rojava di v war de rehn xwe heta anda Helenst tne ji wir jretir danakeve. L t zann ku anda Helenst bi xwe li ser mrat Sumeran, ew j li ser bingeh orea Neoltik xwe saz kiriye li p xistiye.

and ramana Rojava roj xwe iqas p de dibne bila bibne, rehn w li Kurdistan ne. Div esl xwe nkar neke!

Di roja me de ger mirovah tengasiyeke pven dij, sedema w nenasna krahiya rehn xwe ye. roj ima hem pirsgirk di Rojhilata Navn de hatine girdan, him j bi girkn kor? Rojhilata Navn dayika aristaniyan dayika olan e. Hem ol li ser v xak zane. Rojava j br baweriya xwe ji v xak girtiye. W dem div li hember v xak rzdar be ku bikaribe mirov be.

Tovn areseriya pirsgirkan di krahiya dirok de veartiye, bes ku mirov bixwaze vekole. Kurdistan di v war de navendek grng e. awa ku Berya Zayn bi het hezar salan hn ku mirovahiya Rojava dema xwe ya ajaltiy dijiya, oreeke aristan li dar xist gaveke grng bi mirovtiy da avtin, di roja me de j bi areserkirina pirsgirka xwe dikare weyneke wiha bileyize Rojava div v weyna Kurdistan bibne...

Wek di v mnak de t dtin orea Neoltk, anda Rojhilat Rojave bi awayek tgeh t ravekirin armanca w, zanakirina kesn duwem e. Ji vegotina wiha ravekariyeke tgeh dike re, Ravekirina Teork t gotin.

 

Pdariya Ravekar(andana rovekar/zahkar)

Pdariya ravekar bi taybetmendiyn li gor xwe ji pdariyn din n di wateya git de t cudakirin. Ji vegotina taybetmendiyn opandr yan dmen zdetir, wesfn w yn danasn derdixe p di v derbar de agahiy dide kes duwem. Ji bo v creyek taybet pdariy ye.

Minak:

Li kleka Behra Wan erdek tra avahiyeke mezin ku kaniyeke bo di nav de ye li derdora w darn fk hatine andin, bi buhayek erzan t firotin.

Kesn dixwazin bikirin dikarin ser li v navnan bidin:

Navnan:

Saziya Firotina Avahiyn Bxwed

Li kleka aredariya Bajr

TLF: 00....

Wan

Wek di v mnak de t dtin taybetmendiyn erdek were firotin bi xetn qebe bi mirov dide nasn. Pdariya di vir de bi armanca ravekirin hatiye kirin. Wesfn erd n berav rave dike.

Pdariya opandr

Ev crey ravekirin, opandinn yek bi awayek pdarkirin tne ser ziman. Pdariya Ravekar zanistiyn teknk dide, l Pdariya opandr li gor nrn opandina kesek t vegotin. Em li ser mnaka jorn a di derbar firotina erd de opandinn yek bi vegotina w ya ji jina xwe re bibnin.

Mnak:

Hurme, xwez tu bibn erdek wiha mezin wiha raser behr ye ku mirov li wir rojek bij wek deh saln jiyana li buhit ye. Ji xwe iqiln daran di bin fkiyan de gihtine erd. Kaniyeke di nav de ye, wek ava zemzem ye; sipeh qeris ye. Bhna behr ya xwe hem bi ser te de difre mirov ji seyra w tr nabe. Tu bi ya min dik hema em sib biin bikirin.

Di v mnak de j t dtin ku ji wesfn teknk zdetir opandinn xwe diyar dike.

Niha t dtin ku di navbera pdariya ravekar pdariya opandr de cudahiyeke mezin heye. Yek camid, yek kirdey ye. Pdariya ravekar camid, pdariya opandr kirdey ye.

Pdariya ravekar hestn mirov naxe nava tevger, ten zanistiyeke teknk dide. Di beyann di rojnameyan de ev cre gelek t dtin. Wek din di zanistdaynn di derbar titn teknk zanyar de dsa ev cre t bikarann.

Mnak; ger em danasna giyayek, darek, motorek an hacetek bikin, ser li pdariya ravekar didin.

Ev gerdne xwediy du motorn her yek ji du merdaneyan pk t ye di saetek de dikare du sed klometre r bistine...

L di pdariya opandr de mirov opandinn xwe tne ser ziman bi peyvan dmeneke wiha xz dike ku bandr li ser hestn kes duwem bike bala w bikne ser mijar. Di pdariya ravekar de mirov roveyn xwe tevl nake bi awayek teknk zanistiyan dide, l di pdariya opandr de, mirov bi tevah nern, hest ramann xwe tne ser ziman. Bguman dema mirov titek bi taybetmendiyn diyar, bi awayek teknk tne ser ziman j dikare gelek zanistiyan bide. Niha em, cudahiyn di navbera her du creyan de, li ser du mnakan bibnin:

Mnak ji bo pdariya ravekar:

...Dema tu ji Dlok bi r dikev, rka trn di nava iyan re derbas dibe. iya tev bi mekneyn kolandin, kun kirine dirjahiya her serdabek ne km sed metrey ye. Firehiya w j bi rehet ar-pnc metre heye.

R dema nzk xaka Ruhay dibe, iyan j li pey xwe dihle d det dirj dibe. Seranseriya r erdn beyar n mayinkir ne bi tln snor n bi sitir hatiye raxistin. Li ber tlan her klometreyek bar(qle)yek hesin ikandine lekerek bi ek danne ser. Firehiya erd mayinkir, ne km ssed metran e cih bi cih firehiya erd vala klometreyek j derbas dike. Rka Trn car caran di aliy Sriy re, car caran di aliy Tirkiy re derbas dibe ev j diyar dike ku ev ax ne ya her du dewletan e, pit re hatiye parvekirin. R heta digihje Nisbne di wir re derbas Iraq dibe tev bi v away ye. Ger ev erda beyar ji mayinan were paqijkirin ji andiniy re were vekirin, ne km milyoneke gelhe dikarin bi berhemn w xwe xwed bikin...

Mnak ji bo pdariya opandr:

...Rojeke ba bahoz b; av avan nedidt. Zarokn gund ji dibistan derketin ber xwe dan mal. Dibistan ji navenda gund rka qas saetek bi me dr b. Rka w di nava krn xwezay yn ji dem kevin ve, ji navsera iyan gindirne re derbas dib. Ryeke teng wek labrent ku bi hezaran rik j vedibn b. L bi nhatin r diyar bib ji bo v kesek/e baldar z bi z rka xwe winda nedikir. Bes di v roja destpka payiz de ba bahoza raby hem toz trablka deta Haran hil dida jor digirt ser krn re.

Jr hinek dereng ji dibistan veqetiyab. Di ders de mamostey w qala areseriya Demokratk kirib. Zde tnegihtib pir mereq kirib ku t i watey. Ji bo v dema zengil bhnvedana nvro l dab, rahitib entey xwe ber xwe dab pirtkxaney. Ji jinika berpirsyara pirtkan re daxwaza xwe gotib berpirsyara pirtkan bi lvken du pirtkn str dabn dest gotib: Ten ev dikarin mereqa te bibornin!

Jr her du pirtk kiribn entey xwe derketib ser r, l xwendevan tev ji mj ve bi r ketibn. Ji ber ku ji kes re negotib, kes li hviy nemab.

R nas dikir ber j gelek caran di v rk re bi tena xwe b hatib. Dema daristana li derdora dibistan derbas kir ket rtahiya navbera daristan kran, pla ba bahoz ew himbz kir toz trablka bi xwe re aniye tev li nava av guhn w da. avn xwe yn hin girtin lez kir ku z xwe bigihne nava kran.

Por w y zer dirj ku herdem berdida ser miln xwe, wek pln trjn tava var berba bn. Destn xwe li bin psrn xwe yn n stewiyane pan, xwe qlz kir gavn xwe bi leztir avtin.

Ba bahoz wiha li derdora hev dizvirn ku qet ne derdora xwe, ne j rka li ser dimee dikarb bidta. Wiha bhnek bi avkor meiya. Zdetir bi hsn xwe yn nasn frbna r bawer b. L ne di bra w de b ku hi w tevlihev bye di w hal de j li ser pirsa mamostey xwe dihizir...

Niha dema mirov li her du mnakn jorn dinre, cudahiya di navbera pdariya ravekar ya opandr de batir dibne.

Her du mnak j ryek rvenek tnin ser ziman. Yek rya trn, cih t re derbas dibe rewa w bi awayek teknk bi zanistiyn teknk tne ser ziman, l t de pdar j heye; mirov tdigihje ku iya hatine kunkirin, erd hatiye mayinkirin tlkirin hwd. L aliy teknk li p e ji bo v ravekariya w zde cih nade hest xemilandinan.

Di mnaka duwem de j rvenek heye; keeke ciwan di ba bahoz de rka xwe winda dike. Pdar kea ciwan bi me dide nasn: avn w hin in, pr w zer dirj e. Psrn w nu sitewiyane diyare ku xwendevan e. Hi w li ser pirsa mamostey w ye ji ber v bala w ne li ser r ye ... hwd. Bi v away rewa w, rewa heway, rewa rka kran, rewa rtahiy tev bi xemilandina peyvan bi mirov dide nasn. Zde zanistiyn teknk t de nnin, bhtir opandinan tne ser ziman.

W dem mirov ji van her du mnakan dikare encameke wiha derxe:

Pdariya ravekar (teknk); zanistiy dide, hrguliyn hene b xemilandin, rasterast wek ku di wneyek de diyar dibin dide, Zanistiyan bi awayek hikeber ematk dide, roveyn kesane nake, li ser hrguliyn zirav nasekine, bhtir bi hrguliyn git rave dike.

Pdariya opandr; destpk opandinek dike, di navbera hrguliyan de hilbijartinek dike yn her berav dide, zanistiyan bi rzkirineke hest opandinan dide; roveyn kesane(kirdey) dike, li ser hrguliyn taybet radiweste.

Li gor v diyar e ku pdariya ravekar (teknk) zdetir di nivsarn raman yn wek Nivs, Gotar, Ceribandin, Rexne, Pkenn de t bikarann. L bguman dema vegotinr pwst bibne dikare di rok romanan de j bi kar bne. Bes cih t bikarann bi gelemper wiha ye.

 

rokiya Ravekar

Ev crey ravekirin di warek bi snor de t bikarann. Him ji ravekirin, him ji rokiy sd digre. Zdetir di pirtkn frbn yan salixdana kirina titek de t bikarann. rokiya ravekar zanistiyan bi awayek rok li pey hev rz dike.

Mnak:

   Ji bo kirina kerpan malzemeyn tn xwestin; qalib, ax, av, ka tava roj ye. Destpk mirov ax kay tev li hev dike, av berdide ser bi lingan distir, dike her. Mirov qalib xwe datne cihek rast heriy berdide ser. Bi dest xwe heriy mit rast dike. Bi hd qalib xwe radike. Dema ji bo kerpn cot duwemn mirov qalib datne, div aliy hundir il bike ku her pve negre. Kerp li gor germahiya heway du - s rojan li ber tav dimnin. Pit re mirov yek bi yek wan timik radike, ji bo aliy hatiye erd j ziwa bibe. Dema kerp ziwa dibin reng wan t guhertin, reng ax digrin. d mirov dikare wan kerpan bi kar bne...

Di v mnak de j t dtin wek roka serphatiya bna kerpek, ji destpk t gav bi gav rave dike. Di salixdana kirina xwarin de, ya dermanek de hwd. de j ev rk t bikarann.

 

Bekirin polandin (Sinifandin)

Dema mirov vegotinek bike, bi awayek i were br, mirov bje, nabe. Div di nava ramanan de bekirinek polandinek (sinifandinek) hebe. Bekirin ji ya ser dest p dike dadikeve bin, ber bi hrguliyan ve t. L polandin ji yn hrgul bi gihandina hev, ber bi ya ser ve di.

Bi v away di bekirin de mnak; mirov ji pol dadikeve koman, ji koman dadikeve kesan. Di polandin de de mirov kesan tne cem hev dike kom, koman tne cem hev dike pol.

Bekirin polandin, t dtin ku dijber hev in. Di pvebirina ramanan de di gihtina daraz de j ev rk t bikarann. Mnak, ku em dixwazin pirtkn di dest xwe de kom ser hev bikin (polandin) em v rk biopnin; em wiha bihesibnin ku ev pirtk di dest me de hene:

Roman, rok, Helbestn Lorik, Helbestn Stran, Serphatiyn Xezeb, Rexne, Hevpeyvn, Zanyariya Civak, Vac, Droka Tkona Rizgar, Droka Kurdistan, Droka oren Chan, Droka Wjey, Geometr, Cebr...

Di navbera van de yn tkildar hev yn diibin hev hene: Dema mirov dibje rok; rokn zarokan, rokn li ser ajalan, rokn civak, rokn serphat hwd. tev di koma rok de hatine komkirin. Wiha pirtkn yeko yeko me diyar kirine, em dikarin kom kom bikin bigihjin encameke berav:

 

 

 

POL A YEKEM

POL A DUWEM

POL A SYEM

 

 

Romann Drok

 

Roman

Romann Civak

 

 

Romann Leheng

 

Helbest

Helbestn Lorik

Wje

 

Helbestn stran

 

Drama

Serphatiyn Xezeb

 

 

Afatn Xwezay

 

Ceribandin

Rexne

 

 

Hevpeyvn

Felsefe

Zanyariya Civak

 

 

Vac

 

Matematk

Geometr

 

 

Cebr

 

 

Droka Tkon

 

Drok

Droka ore

 

 

Droka Git

 

Bi v polandin mirov fr dibe ramann xwe kom ser hev bike. Di derbar vegotinek de dibe ku gelek raman di ser mirov de hebin. Mirov van ramanan nikare bi awayek rasthatin binivsne. Div bi rbazek em vana bibenin, an bipolnin. Dema raman wiha hatin rzkirin, kjan a sereke ye, kjan a hrgul ye, k bi kjan ve girday ye tev derdikeve ber av d raxistina van pir hsan dibe.

Polandin bekirin ne ten di komserhevkirina ramanan de, di vegtin de j t bikarann. Em li ser mnakek bekirin polandin bibnin:

Ji bo serastkirina aboriya mirov, pwst bi andiniy heye. Mirov dikare bi du awayan andiniy bike:

1- andiniya Dm: andin di cihn birewa de b av t kirin ji bo v tovn li gor dmiy tn bikarann.

2- andiniya Av: andiniya bi av t kirin e.

Ji bo andiniya dm mirov dikare van natiyan bine:

A)- Petx

B)- Zebe

C)-Fasol

D)-Nok

Ji bo andiniya av; her nat dikare were andin...

Kjan Creyn Nivsaran Div Bi Vegotina Ravekar Werin Ser Ziman?

Nivsarn wek pkenn, nivs, ceribandin, rexne, di derbar ger de, hevpeyvn tev bi vegotina ravekar tn vegotin; l ev nay w watey ku teeyn din n vegotin j di nav de nayn bikarann. Ters w di her nivsar de mirov km zde her teey vegotin di nava hev de bi awayek hnand bi kar tne, l di her vegotin de hinek al hene li p in, hinek al hene li pa in. Di vegotina van nivsaran de j vegotina ravekar mohra xwe l dide. Div were zann ku nivsarn bi armanca zanakirin tn nivsandin, pirah bi teey vegotina ravekar tn nivsandin.

***

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org