DI ZIMAN KURD DE

TEEYN (ikil/form) VEGOTIN

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

 

Di her ziman de mirov ji bo bikaribin daxwaz, armanc, hv, hest, raman, hwd. titek bnin ser ziman, ser li vegotin didin. Vegotin bi away devk, ango peyvk j dibe, bi away nivsk j dibe. Her du vegotin j bi awayek rasthatin nabin; div armanceke vegotin hebe. Mirov li gor armanca xwe vegotin kin, an dirj dike, yan j bi teeyek cuda dibje dinivsne. Armanca mirov, tee away vegotin diyar dike. Ji bo v her vegotinek div li ser bingeh armancek be. Gelo armanca me zanekirin e, yan dayna hinek zanistiyan e? Gel em dixwazin bi vegotin ramana wan, br baweriya wan biguhernin, an bandr li ser bikin? Gelo em dixwazin pdariya dmenek bikin, an li ser mijarek gengeiy p ve bibin? hwd. tev xaln grng n diyarkirina teeyn vegotin ne, ango ji armanca vegotin ne.

Ji bo v dema dest bi vegotinek bikin, berya her tit div em lpirsna armanca xwe bikin. Em ji xwe bipirsin: Em v vegotin (i nivsandin be, i axaftin be) ji bo i, bi i armanc dikin, mebesta me i ye? Li ser kes duwem ( li me guhdariy dike, yan dixwne) w bandriyeke awa bike, yan em dixwazin bandriyeke awa bikin? Bi v vegotin em dixwazin i, bidin k?

Dema mirov van pirsan ji xwe dike, bguman hinek bersiv dertn ber av ew j dibin sedemn armanca vegotin:

-Bi armanca zanakirina guhdar an xwendevan

Di rewn wiha de mirov titek rave(zah) dike, ramanek derdixe ber ronahiy, rewek radixne ber avan, mirovek/ yan taybetmendiyeke w/ dide nasn. Lkolna li ser tgehek, yan mijarek rave dike.

-Bi armanca guherandina br baweriya guhdar an xwendevan

Di rewn wiha de mirov bi pelikandin(dokument) zanistiyeke bandrkar, dixwaze br, bawer, raman, nzkat tgihtina kes duwem biguherne. Li hember rastiyn ew dizane, mirov rastiyn xwe radixne ber avan.

-Bi armanca parvekirina zanistiya xwe, bi guhdar an xwendevan re

Di rewn wiha de di derbar titn em dizanin de mirov agahiy dide kes duwem. Cihek em l geriyabin bixwazin xweikbna w bi kes duwem re parvekin, byerek an titek me bihstibe em bixwazin kes duwem j j agahdar bibe mirov bi vegotin parve dike.

-Bi armanca balkiandina guhdar an xwendevan bi wan jiyandin dayna, di nava vegotin de

Di rewn wiha de armanc ew e ku mirov bi vegotin kes duwem bikne nava byer. Bi rastiya mijar, girdana byeran bi hev re li gor rzbna bn, fireh encam, mirov bala w/w dikne ser vegotin byer bi w/w dide jiyandin.

Di tevahiya vegotinan de ji van armancan yek, an ji yek zdetir, an tev hene. Ew d li ser armanca vegotinr dimne. L ti vegotin b armanc nabe. Tkiliyeke xurt di navbera vegotin armanc de heye. Armanca mirov, teeya vegotina mirov diyar dike.

Tkiliyeke awa Di Navbera Vegotin Armanc De Heye?

Li jor, me, armancn vegotin di ar xalan de kom ser hev kirin. Ev ar armanc, ar teeyn vegotin derdixin hol:

1-               Ravekirin (zahkirin/explanation)

2-               Genge (discussion)

3-               Pdar (andan/to show)

4-               rok (to narrate)

Ji van her ar armancan j diyar e, mirov armanca xwe yan bi ravekirin, yan bi gengekirin, yan bi pdarkirin, yan j bi awayek rok dikare bne ser ziman.

Ravekirin : Ji bo zanakirina kesn duwem e; mirov dixwaze zanistiya xwe p re parve bike.

Gengekirin : Ji bo guhertina br bawer ramana kesn duwem e.

Pdarkirin : Bi rka alkariya dmenan danasna cihek bi kesn duwem e.

rokkirin : Ji bo jiyandina byer bi kesn duwem e, mirov kesn duwem dikne nava vegotin p dide jiyandin.

Ev her ar armancn vegotin ku ar teeyn vegotin derxistine hol, encamn xwezay yn vegotin ne ne bi zor, yan ji ber xwe nehatine derxistin. Bi v sedem dema mirov dest bi vegotinek bike, div van her ar teeyan armancn ev tee afirandine her li ber av bigre. Div mirov ji xwe bipirse ku em dixwazin li ser kes/a duwem (guhdar an xwendevan) bandreke awa bikin? Bguman bersiva v pirs, w ji van her ar teeyan yek be.

Ji bo v tkiliya di navbera vegotin armanc de wek tkiliya di navbera got hestiy la mirov de ye. awa ku yek bi yek heye, yek b yek nabe yek yek xurt an qels dike, vegotin armanc j wiha ne. Ger armanceke mirov hebe, div em bnin ser ziman. Ger me titek an ser ziman, div armanceke me hebe. Ger tu armanc ji vegotin biqetn, vegotin dimre. Ger vegotina te b armanc be, ew ne vegotin e.

Em dikarin tkiliya di navbera vegotin armanc de li ser mnakan bibnin. Ji bo ku cudahiya di navbera armancan de were dtin, her ar mnak j li ser yek mijar bi teeyn cuda cuda hatine nivsandin.

Mnak; ji bo ravekirin (bi armanca zanekirin):

Zarokt demek tewra xwe a temen mirov e. Jidayikbn destp dike heta brbn, ji brbn j heta balixbn didome. Bi balixbn mirov derbas ciwaniy dibe zarok li pey mirov dimne. Zarokbn xwe e, ji ber ku hn ji aliy chana me ve mejiy wan pak nehatiye dagirtin. Hestn zarokan j wek mejiyn wan pak in; ti xerab ne di hi wan de, ne di dil wan de nne. Ser wan ji hilgirtina her tit re amade vekiriye. Mejiy wan wek dsk kompterek ye ku tu dikar her tit li ser qeyd bik. Mirov terbiye zanistiya dem ya civak malbat di van salan de digre. Di van salan de fr xwendin nivsandin dibe. Axaftin jhatiniyn wek sitranbj, nivskar, hunermend hwd. di van salan de derdikeve hol. Di zarokiy de mirov xeyaln rojn bn dike, ji ber ku temenek dvdirj li pya mirov diyar dike. Heta mirov bi prbna xwe nehise, mirov nirx zaroktiy dernaxne zanebn...

Mnak; ji bo gengeiy (bi armanca guhertina raman baweriy):

Hinek kes hene ku qet nirx zarokiy nizanin ji ber v j bi awayek a hik nz zarokan dibin. Di slamiyet de dibjin, Ldan ji buhit derketiye bi v aqil li zarokan didin. Lbel maf ti kes nne li zarokan bide. Gelo kes dikare bje ku zarok ne peroja(rojn bn) civak ne. Bguman na. L ew kesn li zarokan didin, bi zanebn an nezanbn li peroja xwe didin. Ewn zarokan qels tirsonek mezin dikin, ew peroja xwe j qels tirsonek dikin. Civakek li ser bingeh zarokan nuhbna xwe dikare bidomne. Ger tu zarokan ba perwerde bik tu dikar perojeke xwe amade bik. Di civaka kurd de di hem civakn feqr de zarokan dikin diavjin kolanan. Ev ne rbazeke rast, ne nzkatiyeke durust e. Ji bo w j civakn wiha ji ewlekariya peroja xwe bbawer in. Ger civakek dixwaze peroja xwe hilgire bin ewlekariy, div ji terbiyekirin perwerdekirina zarokan destp bike. Ev j bi ldan nabe, bi zanakirin mirovtiy dibe.

Mnak; ji bo pdarkirin (bi armanca danasna titek):

Zarokeke neh an deh sal b; kirasek sor li xwe kirib porn xwe yen qehwey ku di bin trjn tav de wek xaka sor a cotkir dibiriqn, berdab ser her du miln xwe heta ber snga w dirj dibn. Bi avn xemgn yn girs li derdora xwe dinr. Xuya ye li yek digeriya ku alkariyek j bigre. Hinarkn ruy w yn dagirt ji erman re wek libn hinarn qelat tije xwn bibn. Lvn w yn li hev, bi lvkeniyeke veart amade bn ku dirann w yn berfn raxne ber avan. L xuya ye ji xwe ne ewle b di biryardayna ken gir de dudiliyek dijiya. Bi lingn xwe yn xwas xaka germ digivat dixwest heyecana xwe biborne...

Mnak; ji bo rokiy (Bi armanca jiyandina byer)

Bi pey goga xwe beziyab hatib li ber laek wek dwarek bilind rawestiyab.

Ew zarokeke neh deh sal b. Kirasek sor li xwe kirib pxwas b. Goga w gindirb di deriy baxe re hatib hewa cran w. Cran w zilamek bi tena xwe dijiya b zarok tev j ditirsiyan. Ji bo v bi tirs xov hatib ber der. Dema dtib der vekiriye, ji xwe re gotib;

- Ez bi lez biim rahjim goga xwe werim. Kodo min nabne. L dema di der re gavek, du gav hn neavtibn, bejna Kodo ya wek koda di dest w de dirj str li ber ikiyab. Ji xwe ji ber v kod, zarokan nav w danbn Kodo.

Dema Kodo li pya xwe wek dwarek ikyay dt, kabn w sist bn ji erman re xwn da ser hinarkn ruy w. Ne dizanb bikene, ne dizanb qr bide. Daw bi tirs ser xwe bilind kir awirn w li yn Kodo ketin.

Va ye goga te, got Kodo bi ruy xwe y tir bi awirn tj, bila careke din ney hewa min!

Zaroka kirassor, ev nzkat j ji Kodo hv nedikir. Di dil xwe de digot;

- Ez ewitm, niha w were ser ruh min min ji xwe re birevne!

Ji qas dizan zarokan cranan tev di derbar w de wiha gotibn. Bi tirs rahit goga xwe bi lez xwe di deriy hew re avt derve...

Di van her ar mnakn jorn de, ar teeyn vegotin ar armancn w diyar dikin.

A yekem, bi armanca zanakirin hatiye nivsandin teey ravekirin ye. Zarokt i ye, di navbera kjan salan de dibore, wateya zaroktiy i ye, ji bo civak xwediy weyneke awa ye hwd. bi awayek ravekirin t dayn. Armanc, di derbar zaroktiy de zanekirina kesn duwem e. Di teey vegotin de, armanc bi awayek diyar hatiye ser ziman zanistiyan dide.

A duwem bi armanca guhertina raman nzkatiya kesn din hatiye nivsandin teey gengekirin ye. Di vir de li ser nebaiya ldana zarokan, grngiya zaroktiy ji bo peroja civak t rawestin. Ji nzkatiya ol civakn feqr mnakan dide dixwaze nrna wan a di derbar zarokan de biguherne. Raman helwesta xwe yn dijber xwe bi awayek ku r ji gengeiy re veke tne ser ziman. Dixwaze di hi ramana kesn duwem de lpirsn nakokiyek bike ku bikaribe wan ji kevneopiyn wan rizgar bike, bne ser nrna xwe.

A syem bi armanca danasna rew dmena kesek hatiye nivsandin teey pdarkirin ye. Di vir de vegotinr bi danasna xetn ruy w, ciln li xwe kirine, dmena diyar dike, hestn li ser ruy w xwe dane der, dixwaze dmenek bike, me bikne cem w dmen, bi me bide jiyandin bi v away bandrek li ser me bike dil me bibijne xwendin, bala me bikne ser mijar. Bi v armanc teeya pdariy bi kar tne ku em bikaribin ke bnin ber avn xwe weke zind ye byer bijn.

A arem byer awa bye, ji destpk heta daw li gor rzbna byeran, axaftina di navbera wan de, nzkat hestn wan n bhn bi bhn, wek serphatiyek vedibje ji bo v teey rokkirin bi kar aniye. Di vir de sedem encamn byer, di nava herikna w de vedibje. Goga ke gindiriye hatiye bexe, ji vir digre dest heta goga xwe distne, gav bi gav radixne ber avan. Bi v away bi armanca pareyek ji jiyana Kodo Ke bi me bide nasn, em di derbar nzkat jiyana wan de agahdar bibin, em j bigihjin zanistiya tkil jiyana wan, bi awayek rok radixne ber avan.

Di vegotin de mirov dikare her ar teeyn vegotin di nava hev de bi kar bne. Ji xwe vegotineke ten bi teeyek hatibe nivsandin an gotin, gelek caran nikare mebesta mirov bne ser ziman ji bo v mirov pirah ji yek zdetir teeyn vegotin bi hev re bi kar tne. L her iqas mirov vana bi hev re, di nava hev de bi kar tne j, div yek ji vana li p be, mohra xwe li vegotin bixe. Ger em nivsarek zanyar, ramyar dinivsnin w ew bi teey ravekirin be, div zanistiyn nber bide kesn duwem; l van zanistiyan bi ibandineke pdar, bi mnakdayneke genge heta bi awayek rok mirov dikare xurt dewlemend bike. Dsa ku em li ser byerek, serphatiyeke bye, yan em xeyal dikin ku bibe vebjin, div bi teeyek rok were vegotin; l di nava v de mirov gelek caran dmenn byer l derbas dibe bi pdarkirin radixne ber avan, bi axaftinn di navbera kesan de hest ramann wan dide ber hev, gengeiyek di ser kes duwem de dike, yan j hinek zanistiyan di derbar byer de, kesan de hwd. de dide.

Di her ar mnakn jorn de ji bo bi awayek balk werin ber av werin dtin, her teey vegotin li hal xwe hatiye nivsandin. Mirov vana tevan dikare bixe ser hev vegotinek j derxe. Tev j li ser rewa zarokan e, l bi teeyn cuda hatine nivsandin. Ger mirov bala xwe bide ser, diyar dibe ku her teeyek xwediy armancek ye. Div mirov van teeyan ba binase ku bikaribe di vegotin de her yek di cih de bi kar bne. Mnak ku em dixwazin gundek, iyayek bidin naskirin, bguman w teey v vegotin pdar be, l di nava pdariy de mirov dikare zanistiyn di derbar mezinbn, bikbn, bilindah hwd. de j bide, p re droka w bi awayek rok vebje ger li ser w gund yan w iyay nrnn em rast nabnin hebin bi rka teey gengeiy em dikarin guhertina wan ji xwe re bikin armanca vegotin.

Mirov li ser taybetmendiyn van teeyn vegotin iqas tgiht be, ewqas dikare vegotineke dewlemend li gor armanc derxne hol.

Vegotina Kirdey, Vegotina Camid Armancn Van Vegotinan

Dervey v hin taybetmendiyn din n vegotin hene ku div ew j werin nasn. Hinek vegotin hene, tita heye mirov raste rast tne ser ziman. Mnak, ku kewek nikil sor be, em dibjin; Ew kew nikil sor e! Yan em ti nrna xwe tev l nakin, awa diyar dibe, em wiha tnin ser ziman.

L hin vegotin hene ku mirov diyarkirina titek rov dike, li gor hest, raman dtina xwe tne ser ziman. Mnak, mirov dibje; Nikila w kew gelek xweik e! Ev bi tevah nrna mirov e. Dibe ku li ber avn kesek din qet ne xweik be, l li gor nrna me xweik e.

Di vir de du creyn vegotin derdikevin. Yek kirdey ye, yek camid ye. Ya kirdey(subjektf) li gor nrna mirov e ya camid(objektf) li gor diyarkirina wek xwe ye. Vegotina camid mirov dikare bipeyitne(spat bike), l ya kirdey nikare. Ji ber ku vegotina camid bi awayek zanyar camid ye, l ya kirdey li gor nrn rovekirina mirov e.

Mnak; Ger em bjin, Ev zilam qelew e, ev nrna me ye vegotineke kirdey ye. Li gor dtina me qelew e, l dibe ku gelek kesn ji w qelewtir li wir hebin ew li ber wan zeyif j be. L li na v ku em bjin, Ev zilam sed bst klo dikine, ev dibe vegotineke camid. Ger pvanrek ba hebe mirov dikare bipeyitne ku bi rast sed bst klo ye. Klo pvaneke hevpar a gitiya mirovan e li gor kesan nay guhertin; l qelew pvaneke kirdey ye li gor herkes t guhertin.

Di vegotina camid de armanceke zanyar, di vegotina kirdey de armanceke huner derdikeve p.

Armanca Zanyar

Ji bo vegotina li ser titn dikarin werin pvandin, wezinandin, sinifandin mirov zimanek zanyar bi kar tne. Ev zdetir di vegotinn di derbar mijarn zanyar de t bikarann. Di v vegotin de peyvn werin bikarann pirah ji nava tgihan(concept) tn hilbijartin, ango zimanek tgih t bikarann. Ji aliyek ve dibe vegotineke teknk. Di pirtkn dersan n ji bo dibistanan de, di pirtkn lkoln yn li ser mijarn zanyar de hwd. ev armanca zanyar derdikeve ber av.

Mirov ziman zanyar ango armanca zanyar dikare li ser end mnakan bibne:

-Ji kesn ji nijada Ar hatine ku bi zimanek ji malbata Hind-Ewrop diaxivin li ser xaka wek Heyvoka Zrn t nasn jiyane anda neoltk p ve birine re, Kurd t gotin.

-Ji elementn bi sembola H2O tn diyarkirin re, Av t gotin. Av di germahiya di ser sed dereceyan de dibe hilm ya di bin dereceya zro de dibe qea. Di germahiya di navbera dereceya zro ya sed de av rohn e.

-Tita ku ji hilandin ikildayna xz dibe ronahiy derbas dike, cam e.

-Ji sitrka ku bi germahiya hdrojena t de diewite chana me germ ronah dike re, Roj t gotin.

Wek di van mnakn jorn de t dtin, taybetmendiya van a hevpar karbna peyitandina wan e. Her yek ji vana bi rkn zanyar mirov dikare bipeyitne ku wiha ne. Mnak; ger yek ji bo taybetmendiyn av bje, Ne wiha ye! mirov dikare j re bipeyitne. Ji bo v mirov pvanreke germahiy dikare bne, av bibe cihek sar ku di pileya zro de bicemide ew bi avn xwe bibne. Mirov dikare av deyne ser agir dema pvanr pileya sed an da, bibne ku hilm je die baweriya w li rastiya vegotin rn. Di axaftin nivsarn bi armanceke zanyar tn vegotin de wiha armanceke camid heye. L herdem mirov her tit nikare bi awayek camid vebje gelek caran mirov ser li armanca huner j dide.

Armanca Huner

Ji bo byereke di ser mirov de derbas bye yan em l bne govan (ahid), ji bo titek me bihstiye, ji bo hesteke xwe an ramaneke xwe, ji bo rewa xwe yan rewa kesek/e din an rewa titek em bnin ser ziman, mirov pwstiy bi armanceke zanyar nabine, armanceke huner diopne. Di axaftina rojane de gelek caran mirov bi vegotinn wiha re r bi r dimne ku armanca van ne peyitandina titek ye. Di rewn wiha de armanceke huner heye ku dixwaze bala kes duwem bikne ser vegotin; hest, raman daxwaza xwe p bide naskirin. Di vir de armanc ne peyitandina titek ye, armanc anna ser ziman p hisandin e. Di armanca huner de mirov pla xeyaln kes duwem difrine byer bi w dide jiyandin.

Bi v away derdikeve hol ku armanca zanyar armanca huner girday teeyn vegotin derketine hol; ne ji ber xwe ne. Dema mirov teey ravekirin gengeiy bi kar bne, diyar e ku armanca me zanyar ye ev j zimanek camid, y ramyar, zanyar himend pwst dike. L dema mirov teeyn pdarkirin rokiy bi kar tne, armanca me balkiandin, jiyandin dayn kiandina nava byer ye ji bo v em xemilandinan di vegotin de bikin ku ev j bi zimanek li gor me, bi zimanek kirdey, huner, hest xeyal dibe.

Di vegotinek de armanc ziman were bikarann serbiser e. Ger armanc zanyar be, ziman were bikarann div camid be, l ku armanc huner be, ziman were bikarann div kirdeyi be; l ev nay w watey ku di nav re mirov cih bi cih ser li ziman din j nade. Bes a mohra xwe li vegotin dixe, ya li gor armanc ye.

Mnak ku em nivsarek li ser droka kurdan dinivsnin her iqas em zimanek zanyar bi kar bnin j, div di nav re em ser li ziman huner j bidin ku tgihtineke xurtir bibe. Dsa dema mirov nivsarek li ser xweikbna bajarek dinivsne iqas zimanek kirdey bi kar bne j di nav re dikare zimanek zanyar j bi kar bne ev vegotin dewlementir dike.

Bi kurtah ar armancn vegotin hene ku ev, ar teeyn vegotin derdixin hol ev j bi zimanek camid, yan bi zimanek kirdey tn vegotin ziman camid encama armanceke zanyar, ziman kirdey encama armanceke huner derdikeve hol.

***

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org