Di her zimanî de mirov ji bo bikaribin daxwaz, armanc, hêvî, hest, raman, û hwd. tiştekî bînin ser ziman, serî li vegotinê didin. Vegotin bi awayê devkî, ango peyvkî jî dibe, bi awayê nivîskî jî dibe. Her du vegotin jî bi awayekî rasthatinî nabin; divê armanceke vegotinê hebe. Mirov li gor armanca xwe vegotinê kin, an dirêj dike, yan jî bi teşeyekî cuda dibêje û dinivîsîne. Armanca mirov, teşe û awayê vegotinê diyar dike. Ji bo vê her vegotinek divê li ser bingehê armancekê be. Gelo armanca me zanekirin e, yan dayîna hinek zanistiyan e? Gelô em dixwazin bi vegotinê ramana wan, bîr û baweriya wan biguherînin, an bandûrê li ser çêbikin? Gelo em dixwazin pêşdariya dîmenekê bikin, an li ser mijarekê gengeşiyê pêş ve bibin? û hwd. tev xalên grîng ên diyarkirina teşeyên vegotinê ne, ango ji armanca vegotinê ne.

Ji bo vê dema dest bi vegotinekê bikin, berya her tiştî divê em lêpirsîna armanca xwe bikin. Em ji xwe bipirsin: Em vê vegotinê (çi nivîsandin be, çi axaftin be) ji bo çi, bi çi armancê dikin, mebesta me çi ye? Li ser kesê duwem (ê li me guhdariyê dike, yan dixwîne) wê bandûriyeke çawa bike, yan em dixwazin bandûriyeke çawa bikin? Bi vê vegotinê em dixwazin çi, bidin kê?

Dema mirov van pirsan ji xwe dike, bêguman hinek bersiv dertên ber çav û ew jî dibin sedemên armanca vegotinê:

Di rewşên wiha de mirov tiştekî rave(îzah) dike, ramanekê derdixe ber ronahiyê, rewşekê radixîne ber çavan, mirovekî/ê yan taybetmendiyeke wî/ê dide nasîn. Lêkolîna li ser têgehekê, yan mijarekê rave dike.

Di rewşên wiha de mirov bi pelikandin(dokument) û zanistiyeke bandûrkar, dixwaze bîr, bawerî, raman, nêzîkatî û têgihîştina kesê duwem biguherîne. Li hember rastiyên ew dizane, mirov rastiyên xwe radixîne ber çavan.

Di rewşên wiha de di derbarê tiştên em dizanin de mirov agahiyê dide kesê duwem. Cihekî em lê geriyabin û bixwazin xweşikbûna wî bi kesê duwem re parvekin, bûyerek an tiştekî me bihîstibe û em bixwazin kesê duwem jî jê agahdar bibe mirov bi vegotinê parve dike.

-Bi armanca balkişandina guhdar an xwendevan û bi wan jiyandin dayîna, di nava vegotinê de

Di rewşên wiha de armanc ew e ku mirov bi vegotinê kesê duwem bikşîne nava bûyerê. Bi rastiya mijarê, girêdana bûyeran bi hev re li gor rêzbûna çêbûn, firehî û encamê, mirov bala wî/wê dikşîne ser vegotinê û bûyerê bi wî/wê dide jiyandin.

Di tevahiya vegotinan de ji van armancan yek, an ji yekê zêdetir, an tev hene. Ew êdî li ser armanca vegotinêr dimîne. Lê ti vegotin bê armanc nabe. Têkiliyeke xurt di navbera vegotin û armancê de heye. Armanca mirov, teşeya vegotina mirov diyar dike.

Têkiliyeke Çawa Di Navbera Vegotin Û Armancê De Heye?

Li jorê, me, armancên vegotinê di çar xalan de komî ser hev kirin. Ev çar armanc, çar teşeyên vegotinê derdixin holê:

Ji van her çar armancan jî diyar e, mirov armanca xwe yan bi ravekirinê, yan bi gengeşîkirinê, yan bi pêşdarîkirinê, yan jî bi awayekî çîrokî dikare bîne ser ziman.

Ravekirin : Ji bo zanakirina kesên duwem e; mirov dixwaze zanistiya xwe pê re parve bike.

Gengeşîkirin : Ji bo guhertina bîr û bawerî û ramana kesên duwem e.

Pêşdarkirin : Bi rêka alîkariya dîmenan danasîna cihekî bi kesên duwem e.

Çîrokîkirin : Ji bo jiyandina bûyerê bi kesên duwem e, mirov kesên duwem dikşîne nava vegotinê û pê dide jiyandin.

Ev her çar armancên vegotinê ku çar teşeyên vegotinê derxistine holê, encamên xwezayî yên vegotinê ne û ne bi zorê, yan ji ber xwe nehatine derxistin. Bi vê sedemê dema mirov dest bi vegotinekê bike, divê van her çar teşeyan û armancên ev teşe afirandine her li ber çav bigre. Divê mirov ji xwe bipirse ku em dixwazin li ser kesê/a duwem (guhdar an xwendevan) bandûreke çawa çêbikin? Bêguman bersiva vê pirsê, wê ji van her çar teşeyan yek be.

Ji bo vê têkiliya di navbera vegotin û armancê de wek têkiliya di navbera goşt û hestiyê laşê mirov de ye. Çawa ku yek bi yekî heye, yek bê yekî nabe û yek yekî xurt an qels dike, vegotin û armanc jî wiha ne. Ger armanceke mirov hebe, divê em bînin ser ziman. Ger me tiştek anî ser ziman, divê armanceke me hebe. Ger tu armancê ji vegotinê biqetînî, vegotin dimre. Ger vegotina te bê armanc be, ew ne vegotin e.

Em dikarin têkiliya di navbera vegotin û armancê de li ser mînakan bibînin. Ji bo ku cudahiya di navbera armancan de were dîtin, her çar mînak jî li ser yek mijarê bi teşeyên cuda cuda hatine nivîsandin.

Zaroktî demek tewra xweş a temenê mirov e. Jidayikbûnê destpê dike û heta bîrbûnê, ji bîrbûnê jî heta balixbûnê didome. Bi balixbûnê mirov derbasî ciwaniyê dibe û zarokî li pey mirov dimîne. Zarokbûn xweş e, ji ber ku hîn ji aliyê cîhana me ve mejiyê wan ê pak nehatiye dagirtin. Hestên zarokan jî wek mejiyên wan pak in; ti xerabî ne di hişê wan de, ne di dilê wan de nîne. Serê wan ji hilgirtina her tiştî re amade û vekiriye. Mejiyê wan wek dîskê kompûterekê ye ku tu dikarî her tiştî li ser qeyd bikî. Mirov terbiye û zanistiya demê ya civak û malbatê di van salan de digre. Di van salan de fêrî xwendin û nivîsandinê dibe. Axaftin û jêhatiniyên wek sitranbêjî, nivîskarî, hunermendî û hwd. di van salan de derdikeve holê. Di zarokiyê de mirov xeyalên rojên bên dike, ji ber ku temenekî dûvdirêj li pêşya mirov diyar dike. Heta mirov bi pîrbûna xwe nehise, mirov nirxê zaroktiyê dernaxîne zanebûnê...

Hinek kes hene ku qet nirxê zarokiyê nizanin û ji ber vê jî bi awayekî şaş û hişk nêzî zarokan dibin. Di îslamiyetê de dibêjin, ‘Lêdan ji buhiştê derketiye’ û bi vî aqilî li zarokan didin. Lêbelê mafê ti kesî nîne li zarokan bide. Gelo kes dikare bêje ku zarok ne pêşeroja(rojên bên) civakê ne. Bêguman na. Lê ew kesên li zarokan didin, bi zanebûn an nezanbûn li pêşeroja xwe didin. Ewên zarokan qels û tirsonekî mezin dikin, ew pêşeroja xwe jî qels û tirsonekî dikin. Civakek li ser bingehê zarokan nuhbûna xwe dikare bidomîne. Ger tu zarokan baş perwerde bikî tu dikarî pêşerojeke xweş amade bikî. Di civaka kurd de û di hemû civakên feqîr de zarokan çêdikin û diavêjin kolanan. Ev ne rêbazeke rast, ne nêzîkatiyeke durust e. Ji bo wê jî civakên wiha ji ewlekariya pêşeroja xwe bêbawer in. Ger civakek dixwaze pêşeroja xwe hilgire bin ewlekariyê, divê ji terbiyekirin û perwerdekirina zarokan destpê bike. Ev jî bi lêdanê nabe, bi zanakirin û mirovtiyê dibe.

Zarokeke neh an deh salî bû; kirasekî sor li xwe kiribû û porên xwe yen qehweyî ku di bin tîrêjên tavê de wek xaka sor a cotkirî dibiriqîn, berdabû ser her du milên xwe û heta ber sînga wê dirêj dibûn. Bi çavên xemgînî yên girs li derdora xwe dinêrî. Xuya ye li yekî digeriya ku alîkariyekê jê bigre. Hinarkên ruyê wê yên dagirtî ji şerman re wek libên hinarên qelaştî tije xwîn bibûn. Lêvên wê yên li hev, bi lêvkeniyeke veşartî amade bûn ku diranên wê yên berfînî raxîne ber çavan. Lê xuya ye ji xwe ne ewle bû û di biryardayîna ken û girî de dudiliyek dijiya. Bi lingên xwe yên xwas xaka germ digivaşt û dixwest heyecana xwe biborîne...

Bi pey goga xwe beziyabû û hatibû li ber laşekî wek dîwarekî bilind rawestiyabû.

Ew zarokeke neh deh salî bû. Kirasekî sor li xwe kiribû û pêxwas bû. Goga wê gindirîbû û di deriyê baxçe re hatibû hewşa cîranê wê. Cîranê wê zilamekî bi tena xwe dijiya bû û zarok tev jê ditirsiyan. Ji bo vê bi tirs û xov hatibû ber derî. Dema dîtibû derî vekiriye, ji xwe re gotibû;

- “Ezê bi lez biçim rahêjim goga xwe û werim. Kodo min nabîne.” Lê dema di derî re gavek, du gav hîn neavêtibûn, bejna Kodo ya wek koda di destê wî de dirêj û stûr li ber çikiyabû. Ji xwe ji ber vê kodê, zarokan navê wî danîbûn ‘Kodo’.

Dema Kodo li pêşya xwe wek dîwarekî çikyayî dît, kabên wê sist bûn û ji şerman re xwînê da ser hinarkên ruyê wê. Ne dizanîbû bikene, ne dizanîbû qîr bide. Dawî bi tirs serê xwe bilind kir û awirên wê li yên Kodo ketin.

“Va ye goga te”, got Kodo bi ruyê xwe yê tirş û bi awirên tûj, “bila careke din neyê hewşa min!”

Zaroka kirassor, ev nêzîkatî jî ji Kodo hêvî nedikir. Di dilê xwe de digot;

- “Ez şewitîm, niha wê were ser ruhê min û min ji xwe re birevîne!”

Di van her çar mînakên jorîn de, çar teşeyên vegotinê û çar armancên wê diyar dikin.

A yekem, bi armanca zanakirinê hatiye nivîsandin û teşeyê ravekirinê ye. Zaroktî çi ye, di navbera kîjan salan de dibore, wateya zaroktiyê çi ye, ji bo civakê xwediyê weyneke çawa ye û hwd. bi awayekî ravekirinê tê dayîn. Armanc, di derbarê zaroktiyê de zanekirina kesên duwem e. Di teşeyê vegotinê de, armanc bi awayekî diyar hatiye ser ziman û zanistiyan dide.

A duwem bi armanca guhertina raman û nêzîkatiya kesên din hatiye nivîsandin û teşeyê gengeşîkirinê ye. Di vir de li ser nebaşiya lêdana zarokan, grîngiya zaroktiyê ji bo pêşeroja civakê tê rawestin. Ji nêzîkatiya olî û civakên feqîr mînakan dide û dixwaze nêrîna wan a di derbarê zarokan de biguherîne. Raman û helwesta xwe û yên dijberê xwe bi awayekî ku rê ji gengeşiyê re veke tîne ser ziman. Dixwaze di hiş û ramana kesên duwem de lêpirsîn û nakokiyekê çêbike ku bikaribe wan ji kevneşopiyên wan rizgar bike, bîne ser nêrîna xwe.

A sêyem bi armanca danasîna rewş û dîmena kesekê hatiye nivîsandin û teşeyê pêşdarîkirinê ye. Di vir de vegotinêr bi danasîna xetên ruyê wê, cilên li xwe kirine, dîmena diyar dike, hestên li ser ruyê wê xwe dane der, dixwaze dîmenekê çêbike, me bikşîne cem wê dîmenê, bi me bide jiyandin û bi vî awayî bandûrekê li ser me çêbike û dilê me bibijîne xwendinê, bala me bikşîne ser mijarê. Bi vê armancê teşeya pêşdariyê bi kar tîne ku em bikaribin keçê bînin ber çavên xwe û weke zindî ye bûyerê bijîn.

A çarem bûyer çawa çêbûye, ji destpêkê heta dawî li gor rêzbûna bûyeran, axaftina di navbera wan de, nêzîkatî û hestên wan ên bêhn bi bêhn, wek serpêhatiyekê vedibêje û ji bo vê teşeyê çîrokîkirinê bi kar aniye. Di vir de sedem û encamên bûyerê, di nava herikîna wê de vedibêje. Goga keçê gindiriye û hatiye bexçe, ji vir digre dest û heta goga xwe distîne, gav bi gav radixîne ber çavan. Bi vî awayî bi armanca parçeyek ji jiyana Kodo û Keçê bi me bide nasîn, em di derbarê nêzîkatî û jiyana wan de agahdar bibin, em jî bigihêjin zanistiya têkilî û jiyana wan, bi awayekî çîrokî radixîne ber çavan.

Di vegotinê de mirov dikare her çar teşeyên vegotinê di nava hev de bi kar bîne. Ji xwe vegotineke tenê bi teşeyekê hatibe nivîsandin an gotin, gelek caran nikare mebesta mirov bîne ser ziman û ji bo vê mirov pirahî ji yekê zêdetir teşeyên vegotinê bi hev re bi kar tîne. Lê her çiqasî mirov vana bi hev re, di nava hev de bi kar tîne jî, divê yek ji vana li pêş be, mohra xwe li vegotinê bixe. Ger em nivîsarek zanyarî, ramyarî dinivîsînin wê ew bi teşeyê ravekirinê be, divê zanistiyên şênber bide kesên duwem; lê van zanistiyan bi şibandineke pêşdarî, bi mînakdayîneke gengeşî û heta bi awayekî çîrokî mirov dikare xurt û dewlemend bike. Dîsa ku em li ser bûyerek, serpêhatiyeke çêbûye, yan em xeyal dikin ku çêbibe vebêjin, divê bi teşeyekî çîrokî were vegotin; lê di nava vê de mirov gelek caran dîmenên bûyer lê derbas dibe bi pêşdarîkirinê radixîne ber çavan, bi axaftinên di navbera kesan de hest û ramanên wan dide ber hev, gengeşiyekê di serê kesê duwem de çêdike, yan jî hinek zanistiyan di derbarê bûyerê de, kesan de û hwd. de dide.

Di her çar mînakên jorîn de ji bo bi awayekî balkêş werin ber çav û werin dîtin, her teşeyê vegotinê li halê xwe hatiye nivîsandin. Mirov vana tevan dikare bixe ser hev û vegotinekê jê derxe. Tev jî li ser rewşa zarokan e, lê bi teşeyên cuda hatine nivîsandin. Ger mirov bala xwe bide ser, diyar dibe ku her teşeyek xwediyê armancekê ye. Divê mirov van teşeyan baş binase ku bikaribe di vegotinê de her yekê di cih de bi kar bîne. Mînak ku em dixwazin gundekî, çiyayekî bidin naskirin, bêguman wê teşeyê vê vegotinê pêşdarî be, lê di nava pêşdariyê de mirov dikare zanistiyên di derbarê mezinbûn, biçûkbûn, bilindahî û hwd. de jî bide, pê re dîroka wê bi awayekî çîrokî vebêje û ger li ser wî gundî yan wî çiyayî nêrînên em rast nabînin hebin bi rêka teşeyê gengeşiyê em dikarin guhertina wan ji xwe re bikin armanca vegotinê.

Mirov li ser taybetmendiyên van teşeyên vegotinê çiqasî têgihîştî be, ewqasî dikare vegotineke dewlemend û li gorî armancê derxîne holê.

Vegotina Kirdeyî, Vegotina Camidî Û Armancên Van Vegotinan

Derveyî vê hin taybetmendiyên din ên vegotinê hene ku divê ew jî werin nasîn. Hinek vegotin hene, tişta heye mirov raste rast tîne ser ziman. Mînak, ku kewek nikil sor be, em dibêjin; ‘Ew kew nikil sor e!’ Yanê em ti nêrîna xwe tev lê nakin, çawa diyar dibe, em wiha tînin ser ziman.

Lê hin vegotin hene ku mirov diyarkirina tiştekî şîrovê dike, li gor hest, raman û dîtina xwe tîne ser ziman. Mînak, mirov dibêje; ‘Nikila wî kewî gelekî xweşik e!’ Ev bi tevahî nêrîna mirov e. Dibe ku li ber çavên kesekî din qet ne xweşik be, lê li gor nêrîna me xweşik e.

Di vir de du cûreyên vegotinê derdikevin. Yek kirdeyî ye, yek camidî ye. Ya kirdeyî(subjektîf) li gor nêrîna mirov e û ya camidî(objektîf) li gor diyarkirina wekî xwe ye. Vegotina camidî mirov dikare bipeyitîne(îspat bike), lê ya kirdeyî nikare. Ji ber ku vegotina camidî bi awayekî zanyarî û camidî ye, lê ya kirdeyî li gor nêrîn û şîrovekirina mirov e.

Mînak; Ger em bêjin, ‘Ev zilam qelew e’, ev nêrîna me ye û vegotineke kirdeyî ye. Li gor dîtina me qelew e, lê dibe ku gelek kesên ji wî qelewtir li wir hebin û ew li ber wan zeyif jî be. Lê li şûna vê ku em bêjin, ‘Ev zilam sed û bîst kîlo dikişîne’, ev dibe vegotineke camidî. Ger pîvanêrek baş hebe mirov dikare bipeyitîne ku bi rastî sed û bîst kîlo ye. Kîlo pîvaneke hevpar a giştiya mirovan e û li gor kesan nayê guhertin; lê qelewî pîvaneke kirdeyî ye û li gor herkesî tê guhertin.

Di vegotina camidî de armanceke zanyarî, di vegotina kirdeyî de armanceke hunerî derdikeve pêş.

Armanca Zanyarî

Ji bo vegotina li ser tiştên dikarin werin pîvandin, wezinandin, sinifandin mirov zimanekî zanyarî bi kar tîne. Ev zêdetir di vegotinên di derbarê mijarên zanyarî de tê bikaranîn. Di vê vegotinê de peyvên werin bikaranîn pirahî ji nava têgihan(concept) tên hilbijartin, ango zimanekî têgihî tê bikaranîn. Ji aliyekî ve dibe vegotineke teknîkî. Di pirtûkên dersan ên ji bo dibistanan de, di pirtûkên lêkolînî yên li ser mijarên zanyarî de û hwd. ev armanca zanyarî derdikeve ber çav.

Mirov zimanê zanyarî ango armanca zanyarî dikare li ser çend mînakan bibîne:

-Ji kesên ji nijada Arî hatine ku bi zimanekî ji malbata Hind-Ewropî diaxivin û li ser xaka wek Heyvoka Zêrîn tê nasîn jiyane û çanda neolîtîk pêş ve birine re, ‘Kurd’ tê gotin.

-Ji elementên bi sembola H2O tên diyarkirin re, ‘Av’ tê gotin. Av di germahiya di ser sed dereceyan de dibe hilm û ya di bin dereceya zîro de dibe qeşa. Di germahiya di navbera dereceya zîro û ya sedî de av rohn e.

-Tişta ku ji hilandin û şikildayîna xîzê çêdibe û ronahiyê derbas dike, ‘cam’ e.

-Ji sitêrka ku bi germahiya hîdrojena tê de dişewite û cîhana me germ û ronahî dike re, ‘Roj’ tê gotin.

Wek di van mînakên jorîn de tê dîtin, taybetmendiya van a hevpar karîbûna peyitandina wan e. Her yekê ji vana bi rêkên zanyarî mirov dikare bipeyitîne ku wiha ne. Mînak; ger yek ji bo taybetmendiyên avê bêje, ‘Ne wiha ye!’ mirov dikare jê re bipeyitîne. Ji bo vê mirov pîvanêreke germahiyê dikare bîne, avê bibe cihekî sar ku di pileya zîro de bicemide û ew bi çavên xwe bibîne. Mirov dikare avê deyne ser agir û dema pîvanêrê pileya sedî şanî da, bibîne ku hilm je diçe û baweriya wî li rastiya vegotinê rûnê. Di axaftin û nivîsarên bi armanceke zanyarî tên vegotin de wiha armanceke camidî heye. Lê herdem mirov her tiştî nikare bi awayekî camidî vebêje û gelek caran mirov serî li armanca hunerî jî dide.

Armanca Hunerî

Ji bo bûyereke di serê mirov de derbas bûye yan em lê bûne govan (şahid), ji bo tiştekî me bihîstiye, ji bo hesteke xwe an ramaneke xwe, ji bo rewşa xwe yan rewşa kesekî/e din an rewşa tiştekî em bînin ser ziman, mirov pêwîstiyê bi armanceke zanyarî nabine, armanceke hunerî dişopîne. Di axaftina rojane de gelek caran mirov bi vegotinên wiha re rû bi rû dimîne ku armanca van ne peyitandina tiştekî ye. Di rewşên wiha de armanceke hunerî heye ku dixwaze bala kesê duwem bikşîne ser vegotinê; hest, raman û daxwaza xwe pê bide naskirin. Di vir de armanc ne peyitandina tiştekî ye, armanc anîna ser ziman û pê hisandin e. Di armanca hunerî de mirov pêla xeyalên kesê duwem difûrine û bûyerê bi wî dide jiyandin.

Bi vî awayî derdikeve holê ku armanca zanyarî û armanca hunerî girêdayê teşeyên vegotinê derketine holê; ne ji ber xwe ne. Dema mirov teşeyê ravekirin û gengeşiyê bi kar bîne, diyar e ku armanca me zanyarî ye û ev jî zimanekî camidî, yê ramyarî, zanyarî û hişmendî pêwîst dike. Lê dema mirov teşeyên pêşdarîkirin û çîrokiyê bi kar tîne, armanca me balkişandin, jiyandin dayîn û kişandina nava bûyerê ye û ji bo vê emê xemilandinan di vegotinê de bikin ku ev jî bi zimanekî li gorî me, bi zimanekî kirdeyî, hunerî, hest û xeyalî çêdibe.

Di vegotinekê de armanc û zimanê were bikaranîn serbiser e. Ger armanc zanyarî be, zimanê were bikaranîn divê camidî be, lê ku armanc hunerî be, zimanê were bikaranîn divê kirdeyi be; lê ev nayê wê wateyê ku di navê re mirov cih bi cih serî li zimanê din jî nade. Bes a mohra xwe li vegotinê dixe, ya li gorî armancê ye.

Mînak ku em nivîsarekê li ser dîroka kurdan dinivîsînin her çiqasî em zimanekî zanyarî bi kar bînin jî, divê di navê re em serî li zimanê hunerî jî bidin ku têgihîştineke xurtir çêbibe. Dîsa dema mirov nivîsarekê li ser xweşikbûna bajarekî dinivîsîne çiqasî zimanekî kirdeyî bi kar bîne jî di navê re dikare zimanekî zanyarî jî bi kar bîne û ev vegotinê dewlementir dike.

Bi kurtahî çar armancên vegotinê hene ku ev, çar teşeyên vegotinê derdixin holê û ev jî bi zimanekî camidî, yan bi zimanekî kirdeyî tên vegotin û zimanê camidî encama armanceke zanyarî, zimanê kirdeyî encama armanceke hunerî derdikeve holê.

DI ZIMANÊ KURDÎ DE

TEŞEYÊN (şikil/form) VEGOTINÊ

HESEN HUSEYÎN DENÎZ