Birneke Civak Chan;

XWEKUTINA JINAN

 

Hesen Huseyin Deniz

 

 

Roj derbas nabe ku di apemen ragihandin de di derbar xwekutina jinan de agah nayn weandin. Bi ser de, weke ev ne bes bin; li gelek welatan agahiyn kutin dardakirinn jinan j ne km in.Ji her al ve qirkirineke jinan b hempa t meandin.

Her iqas lkolner dibjin, di tevahiya chan de xwekutina zilaman ji ya jinan zdetir e j; ji ber ku sedemn wana cudatir in, xwekutina jin xwediy grngiyeke cuda mezintir e.

Di chana me de, ji her al ve cudahiya di navbera zilam jin de, b ku were lpirsn, cihek ji y jin pdetir dide zilm. Zilam bi v cih bi dest xwe xistiye, di civak de, serdestiya xwe him pk aniye him bi jin daye pejirandin.

Welatn xwe di war mafn mirovan de her pket dibnin j ji v cudahiy xwe rizgar nekirine wekheviyek di navbera jin zilam de saz nekirine. Ger li cihek di zagonan de mafn wekhev hatibin nasn, ew nay wateya bikaranna wekhev. Carek di war brbaweriy (zhniyet) de, newekheviyeke mezin heye. Heta ev newekheviya brbaweriy ney derbaskirin, li ser kaxez di zagonan de iqase wekhev were dann, dsa j mirov nagihjin wekheviy.

Chana me ya roj, bi brbaweriya ji desthilatdariya zilamtiy t, hatiye sazkirin wiha didome. Her mirov di nava v sazmana chan de jiyan dike, km zde xwediy v brbaweriy ye. Ji v sazman aliyek j, sazmana dewlet ye ku dewlet bi xwe dezgeheke serwer ya zilamtiy ye. Dewlet li ser bingeh cudabna iyandariya zilam ji sazmana jin, hatiye sazkirin.

Di destpka dtina andin kedkirina ajalan de her iqas jiyan li derdora jin dihat sazkirin j, jin ne desthilatdar serwer b. Kar jin dikir, rvebirina jiyana xwezay ya malbat b. Jin pwst b zik xwe y zarokan dagre bi v sedem dest avt andin kedkirin. Di v dem de ji zilam bi roj ev li pey nr digere, derdikeve p bi v pvena xwe ya jiyan zilam j dikine gel xwe. L ji ber ku di kar dike de, berhemeke zdey trkirina zik malbat bimne bi dest nakeve, reweke yek li ser yek serwer yan zordariy bike j nne. Bervaj, ji wekheviyeke li ser bingeh parvekirina kar, mirov dikare bahs bike. Jin zilam bi hev re diin nava erd li ser andiniy bikin dema yek dikole, yek tov diavje; dema yek ser tov dinixumne, yek ji teyr tilran diparze. Her du kar dikin berhemn w j her du bi hev re radikin didin xwe zarokn xwe. Ji ber ku aboriya malbat bi karn hevbe dimee, meandina jiyan j hevbe e yek ji yek ne cudatir e.

Di v dem de, -wek di her deman de ji pwstiya fzyolojiya jin t- jin di ber karn xwe yn andin kedkirin re, bi kar ann mezinkirina zarokan re j dadikeve. Zilam valatiya v cudahiy bi pkanna karn der ve yn fzkeke bihztir dixwaze dagre. Ev yek qas pwstiyeke fizyolojiya di navbera jin zilam de ye j, her ku die rka serwer desthilatdariy li ber zilam vedike hestn xwedderketina li malbat hebnn malbat bi zilm re li p dixe.

Di destpk de zilam cudahiya fzyolojk a di navbera jin zilam de weke reweke xwezay xweday dibne bi v sedem li hember v jhatiniya jin xwe lawaz qels rove dike. L bi dem re, cudahiya fzyolojiy ji jin re weke qelsiyek ji bo xwe j weke xurtiyek dibne. Ev tgiha zilamt h di roja me de j di brbaweriya mirovan de t domandin. Mnak: Mr li der ve kar dike, ti caran kar jin di hundir mal de dike, ji kar nahesibne. Lbel t zann ku rojane amadekirina xwarin vexwarina malbatek, tin rakirina w bi tena xwe karek ji gelek karn li der ve zilam dike zahmetir e. Mnak: Ger zilam bi kar xwe, di w roj de saetek r meiya be, dema t mal maf vehisn ji xwe re dibne; l qet nahizire ku jin di w roj de, di navbera kzn kuln de, di navbera hew hundir de, di navbera axane nivngeh de end sed caran ye hatiye!

Em dsa vegerin dema ber ya hn wekheviya di navbera jin zilam de xera nebib. Di w dem de xwedkirina zarokan bi tena xwe karek b destpk zilam ji v kar re rz digirt. L pit re bi zdebna hilbern, pwstiya komkirin veartina v hilberna zde derket hol. Dema hilbern ji pdiviya malbat zdetir b, di navbera malbatan de rewa pguhern hat hol. Tita li gel malbatek heye li gel ya din nne b mijara pguhern. Rewa pguhern bi xwe re, hest ramana desteserkirin j li p dixe. Hin kesn titek bi pguhern bi dest bixin tineye, bi dest danna ser hilberna di dest kesn din de, dixwaze bibe xwediy hilbern. Ev ryek ji rkn cudabna zilam ji jin ye.

Ryeke din; cudabna di mizgeft srgehan de li p dikeve ye. Di her dema mirov bi hi xwe tevgeriyane de, xwestine li hember byern xwezay navbera xwe xwed xwe bikin ku zde leh tofanan, erdhej volqanan, agir herifnan bi ser wana de nebarne. B guman her kes nikare bikeve navbera xwed mirovan. Ev him karek bijare ye, him j jhatiniyeke jr dixwaze. Bi v sedem kesn navbnkariya jor jr dikin derdikevin hol ji bo bikaribin kar xwe bi hsan bimenin, cih xwe li ser warek bilind, ji mirovan dr ava dikin.

Ev cihn weke zgrat ango mizgeft tn binavkirin, bi dem re weke mala xwed tn nasn mirovn navbnkariy dikin j weke nnern xwed yn li erd tn nasn pejirandin.

P re her kes dixwaze navbera xwe xwed xwe bike, ji hilberna xwe beek ji y zde tne mala xwed dide nner xwed y li erd. Roj bi roj pez zad nner xwed zde dibe. Pwst bi xwedkirina v pez parastina v zad derdikeve. Her ku die mirovn xwe li nner xwed digrin dixwazin bi xizmeta j re xwe nz xwed bikin, li mala nner xwed kom dibin. Yek die ber pez w, yek j re xwarin dike, yek erd w dine, yek coka ava w dikole, yek nobeta w digre bi v awah hijmara kesn li mala nner xwed her roj zdetir dibe. Dema hijmar wiha zdetir dibe, pwstiya parastina van mal milk mizgeft j derdikeve ber av. Li ser v yek parzvan ango lekern roja me tn sazkirin Parzvan destpk di parastina mal milk mizgeft de tn bikarann; l her p de die, ji bo bidestxistina mal milk derdor j tn bikarann.

Dema hijmara mirov karn li mizgeft wiha zde dibe, li gor kar bicihkirin sazkirina van j dibe pwstiyek. Ji bo rvebirina ewqase kar mirovan pwst bi sazmanek heye. Sazman a dibe bingeh dewlet, li ser v pwstiye derdikeve hol. Li gor v sazmana dewlet wiha t nexandin:

Li jor xwediy mizgeft -kes nner xwed; li jra w hza parastina mal milk w; jretir kesn hesap ktab mal milk w digrin; jretir kesn taciriya v mal milk dikin dibin sedema dewlemendiya w; jretir kesn di andin kedkirina v mal milk de kar dikin; jretir kesn dervey v sazman dimnin

Ji ber ku jin ji sedema berhemdariya fzyolojiya xwe li mal maye bi xwedkirina zarokan daketiye; karn pwstiy bi hzeke zde dibne ji zilam re mane avakirina mizgeft, xwebeyankirina weke navbnkar di navbera xwed mirovan de, derketina ser girek bilind kirina sr xapnokan bye kar zilam. Her iqas dem bi dem hin jinan j xwestibin v weyn bigrin ser miln xwe, ji aliy zilaman ve p li wana hatiye girtin nehitine ev hijmara km li ser a zde bibe desthilat.

Bi v awah cudahiya abor ya ji hilberna zde ya di dest xwediy mizgeft de kom dibe, bi xwe re cudahiyeke di her aliy jiyan de tne her ku die jiyan dikeve bin bandora zilam. d zilam roj bi roj dibe serdest jiyan b guman y jin. Sazmana xwe j li gor v serdestiy saz dike. Ji bo bikaribe bi mirovan bide pejirandin j, weyn xwe y nnertiya xwed dide sazmana bi xwe saz kiriye sazmana li jor j weke ya xwe rove dike bi mirovan dide pejirandin.

Mirov li tevahiya oln yekxweday binre dikare v rastiy t de bibne: Di tevan de, Xwed, Yezdan, Reb, Allah, God tev zilam in. Hn li ti pirtk rast nehatime ku dibje xwedayeke jin j heye.(Xwedayn jin n hene tev di dema kevin de ya hn wekheviya di navbera zilam jin de xera nebib de ne. Pit wekhev xera dibe, xwedayn m j ji hol radibin cih wana xwedayn mr digrin.) Heta ger mirov roj bje, belk xwed jin be, dikarin mirov bi kufirbn tawanbar bikin bibin ber sdar. L rast j wiha ye: xwedayeke jin nne xwed zilam e; ji ber ku xwedbn rondayna sazmana mirov li jr ava kiriye bi xwe ye. Yan j bi awayeke din; sazmana xweday xwe li jr bi away sazmana dewlet tne ser ziman. Bi v sedem gotina dibje; Li jor xwed, li jr dewlet ne gotineke jiberxwe ye. Yan roja desthilatdar serwer dikeve dest zilam zilam sazmana meandina v serweriya xwe saz dike, ji bo bikaribe domdar bawerdar be, ji sazmana xweday sd digre. Mirov di derbar sazmana xweday de nezan in her kes nikare v sazman tbigihje rove bike. Bi v sedem nnern xwed derdikevin hol ew di derbar sazmana xwed de mirovan ronah zana dikin. Kesn wiha -ku bi sedan pximber wiha ne- di navbera xwed mirov de dibin pireke danasna sazmana xweday. Ev i bjin, mirov xwed sazmana xweday wiha dinasin wiha baweriya xwe p tnin.

Bi kinah Ji hezret Brahm bigir heta pximber daw hezret Mihemed tev pximbern zilam yek bi yek dadikevin nava mirovan weyn navbnkariy dileyizin. Di vegotinn hinek pximberan de li ser mafn jin peyv hebin j, pirahiya zagonn an mirovan dane li ser bingeh erkirin xurtkirina sazmana zilamtiy ne. Ne di serphatiya Hz. Msa de, ne di ya Dawd de, ne di ya sa de ne di ya pximber axirn de jin zilam wekhev nehatine girtin. Di nava hewariyn Hz. sa de ima jinek nne? Pximber her zde qala maf jin kiriye j du jin kiriye beramber zilamek. kirina bi ar jinan re maf zilam dtiye, l ku jin av xwe dirj der ve bike, ev bye sedema kutina w.

Bi v sedem sazmana li ser ruy erd weke rondayna sazmana li ezmn hatiye sazkirin; bi derbasbna sazmana dewlet ve, ji w roja hilberna zde bye sedema xwedderketina li v hilbern heta roja me, di navbera jin zilm de cudahiyek bi aliy berjewendiya zilm ve, li dij berjewendiya jin hatiye sazkirin avakirin. Ne ti sazmaneke din, ne oln derketine hol, ne j oren pk hatine ev rast nedane guhertin ango nikarne bidin guhertin.

Serweriya zilam ango bindestbna jin her roja derbas bye qetmertir bye rojek hatiye ku jin ev yek ji bo xwe weke qeder pwstiyeke xwezay pejirandiye. Windakirina jin j di v xal de destp kiriye.

Jina ku serwer desthilatdariya zilam weke qeder pejirandiye bindestbna xwe j weke pwstiyeke xwezay dtiy, d ji tkona rizgariya ji v newekheviy xwe pa de kiandiye bi tevah bi dest zilm bi bext w ve berdaye. Serweriya zilam ne ten li ber av, di hest, raman brbaweriy de j xwe bi jin daye pejirandin bi ser xistiye.

Di encama v de jin, di sazmana zilamtiy de bye navgna her tita li gor berjewendiya zilam. Di seranseriya drok de hewildan tkonn jin yn xwerizgarkirina ji v rew b navber hatine meandin, lbel serweriya zilm a xwe di brbaweriya jn de p daye pejirandin her dem, li piya tkona jin bye asteng w tk biriye.

Li brbaweriya jina her tkoer a li hember serweriya zilamtiy tkona rizgarbn dide binrin, di krahiya brbaweriya w de h bermayiyn pejirandina serweriya zilm dikarin werin dtin ev yek j nahle bi ser bikeve.

Di roja me de bi pvena zanist teknk re di mej brbaweriya mirovan de gelek pketinn grng pk tn jin j tev li v pla pven dibe. Di dema serweriya bandora olan de jin di mal de dl dihat girtin zde avn w venedibn, rka zanist bikaranna teknk li ber nedihat vekirin. L di roja me de tevlbna jin ya karbarn jiyan zdetir e bi xwendin nivsandin, bi bikaranna teknk di mejiy jin de pketineke ji ya zilam bi pltir derdikeve hol. Mejiy jin weke lajwerdeke (maden) nehatibe bikarann n derbas bikarann bibe, alaktir li p dikeve. d weke ber her tit ji xwe re qeder, ango fermana xwed, yan j pwstiyeke fzyolojiya xwe nabne. Jina roja me, di navbera xwe zilam de naxwaze cudahiy bibne zordariya zilam a ji sedema v cudahiy, li ser xwe bipejirne. Jin j d dixwaze di her war jiyan de tev li hilbern bibe ji hilbern para xwe bistne.

Di v xal de di navbera van xwestekn jin pwstiyn sazmana zilamtiy de pevneke mezin destp kiriye. Di rastiy de ev pevn di ti deman de ranewestiyaye; l di demn ber de pir qels dihat meandin, di roja me de bi hztir xurtir t meandin.

Sazmana zilamtiy li welatn demokratk hinek derfetn parvekirina jiyan ji jin re pejirandine ku jin ev bi tkona xwe bidest xistine. Li van welatan tkona di navbera zilamt jin de pir bi awayeke vebir dijwar, di asteke bilind de t meandin. Zilamt ji bo serweriya xwe ya ji drok t ji dest xwe bernede; bi rka her navgna teknk zanist bikarann xistina jin li p dixe. Li hember v jin j tkona xwerizgarkirin bi dijwar dimene. Hebna v tkon encamgirtina w, him di brbaweriya zilam him di ya jin de guhertin dike p re j trbneke giyan, pskolojk, civak, exlaq, and bi her awah di hest ramana jin de diafirne.

L li welatn xwed sazmann totalter, otorter, teokratk, monark dktatoryal n dij-demokras ku h maf tkona jin di asteke qels de ji encamgirtin dr t meandin de, jin di nava nakokiyeke pir mezin di hundir cendereyeke pir dijwar de t hrandin. Li van welatan sazmana zilamt h bi hem dijwariya xwe serwer e bermahiyn feodal yn ol r nadin ku jin bikaribe xwe li gor pwstiyn dem bne ser ziman. Ji sedema ketina zanist teknk ya van welatan, jin j dibe xwediy zanistiyek di mej ramana w de pketinn grng dibin. Li pey arefa re avn jin vedibin byern li derdora w li chan diqewimin dibne rove dike. Jiyana di nav de ye d weke qeder nabne jiyaneke azadtir dixwaze.

L sazmana zilamt ya van welatan ji ber ku bi tevah li gor berjewendiya zilam hatiye sazkirin, r nade jin ku v pketina di raman giyana xwe de derbas pratk bike. W dem di navbera ramana jin jiyana w de kortaleke fireh vedibe her die kr dibe. Mnak: Jin dixwaze ji mal derkeve, bav biray w der li ber digrin. Jin dixwaze tev li kar bar bibe, zagonn sazman r li ber venakin. Jin dixwaze bibe xwediy jiyana xwe, kevneop dest xwe ji sukra w bernadin. Bi v awah jin dikeve nava iraveke ku her diliv zdetir di nav de diike rka j derketin nabne. Di rewa ku rka derketina ji v irav nabne de, hizra bidawkirina jiyana xwe, ji xwe re weke rka ten ya rizgarbn dibne. Ji ber ku li gor pvann sazmana zilamtiy, hem rkn xwevegotin li ber hatine girtin. Li milek hest ramana w zor dide w ku xwe bne ser ziman, bibe xwediy vn alakiy; l li mil din zagonn sazmana zilamt rzikn kevneop w dorp dikin dest ling w gir didin. Di v xal de yan weke demn bor rewa heye w ji xwe re weke qeder bipejirne hem kul keser daxwaz hviyn xwe di hinava dil xwe de binax bike; yan j w li ber xwe bide. Di rewa weke qeder bipejirne de, ji ber ku hest ramana w li gor demn ber zdetir li p ketiye, dikeve nava nakokiyn kesayet kesayeta w sertewandin napejirne, rka berxwedana rizgarbn derdixe p. Dema li ber xwe dide j, sazmana zilamt weke kelak li ber radiweste yan bi dest xwe daw li jiyana w tne, yan j rka bidawanna jiyana xwe an w dide. Jina di civakeke wiha de gihitibe v pngav, pir zahmet e ku bikaribe xwe ji daxwaz pskolojiya xwekutin bifilitne.

are di guhertina sazmana zilamt brbaweriya civak ya li ser bingeh serweriya zilamtiy hatiye hnandin de ye; wek din ti are nne. Heta ku ev sazmana zilamt ya bi derketina sazmana dewlet li ser jin serwer b, ney hilweandin hem bermahiyn w ji br hi jin zilam neyn paqijkirin w xwekutinn jinan yn zilaman bidomin. Xwekutin di havyn v sazmana newekhev de heye.

Jin zilam di rastiy de div temamkern hev bin. Estetka jin bi hza beden ya zilm re div bigihje hevsengiyek. Zilam cudabna fzyolojk a jin ne weke qelsbnek, weke berhemdariyeke xwezay bibne j re rz bigre; bi hza xwe ya fzk, di parvekirina jiyan de valatiya ji v qelsiy t dagre ku berhemn v qelsiy heq bike. Di rastiy de ev qelsiya fzk ya li gor zilm e; yan bi av zilam, ango li gor sazmana zilamtiy, yan j li gor fzka zilam qelsiyeke; nexwasim li gor jin ti caran ne qels ye bervaj pwstiyeke estetk xweikbn ye. Zanyar mezin Ensten di teoriya xwe ya ligoriy (relativity) de, v rastiy bi mnakn cuda radixne ber avan. Li gor zilam bedena jin lawaz e; l li gor xwezay estetk e! W dem div zilam d bes bi av xwe li jin binre binirxne; hinek j bi av xwezay l binre binirxne ku nirx w y rast bizanibe.

Veguherna brbaweriy ne hsan e; tita her zahmet guherna tgih veguherna brbaweriy ye. L heta ev yek ney pkann j civak chana me ji xwekutina jinan rizgar nabe.

Bi xwekutina her jinek re, di rastiy de mirovah t kutin; ji ber ku mirovah bi neguhertina tgih brbaweriya xwe ya ji sazmana zilamtiy t, hem rkn jiyan li ber jin digre ten rka xwekutin li ber vekir dihle. Di roja me de mirovahiya di domandina sazmana zilamtiy de li ber xwe dide, di rastiy de kiryar tevahiya byern xwekutinn jinan e.

Sazmana zilamtiy ne ten di tgiha dewlet, zagonn dewlet, saziyn w kevneopiyan de dimee; ji w zdetir bi w re di mejiy her mirovek ev sazman pejirandiye de rojane xwe pk tne, r ve dibe. Li welatek dewlet i be, li malek bav bira j ew in. Rewa jin ya li welt, ronahiya xwe, ji rewa jin ya di malbat de distne. Bav serokdewlet mal, bira j serokart mal ye. Jin, mal milk dewleta mal ye ku t zann ji bo dewletan destdirjiya mal milk wek destdirjiya namsa welt t hesibandin bi seferberiyeke topyekn t bersivdayn. Bi v sedem destdirjiya ser mal milk mal j, wek destdirjiya nams t hesibandin her kes malbat ji bo parastina v nams seferber dibe. Bi v armanc zarok mal y szdeh sal, ji kea mal ya bst sal desthilatdartir e maf w y fermandayn rvebirina jiyana ke heye, l maf ke y li hember w xweparastin nne.

Jina v nakokiy dibne, dixwaze v eper bikne v sazman hilwene. L ber xwe dide kjan al, li zagon rzikn hik n v sazmana yekal rast t weke dpik bikeve hundir epera agir, pwst dimne bi xwe vede.

Mirovahiya gihitiye qirn zanist teknk heta keng w v yekalbna li ser bingeh newekhev bmafiy damezirandiye bidomne? Mirov miroveke din bike kole awa dikare xwe azad bihesibne? Mirov titek liyaq xwe nebne, awa dikare liyaq yeke din bibne bi domandina v iqas dikare bi ser bikeve? Mirovahiya hevpara jiyana xwe dl girtiye, awa dikare bigihje tenduristiyeke civak chan?

Mirovah bi bersivdayna van pirsan bi pkanna bersivn wan n li gor berjewendiya her du zayendan, w bikaribe xwe ji bandor kevnareyn sazmana zilamt, ya dewlet xweday rizgar bike bi veguherneke brbaweriya mirovt ya bi sazkirina wekheviya her du zayendan vegere ser rastiya cewher xwe y dema n bye mirov.

Mirov dema n gav avt mirovbn azad wekhev b; kolet newekhev pit re ji xwe re kir qeder. Di roja me de d dema rizgarbna ji v qeder hatiye. Bi rizgarbna ji v qeder d w jin xwe nekujin zilam ji kiryarbna van kutinan derkevin.

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org