ZIMAN HEBN E; BZIMANBN TINEBN E!

 

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

Daw, em kurd j bn xwed cejneke ziman xwe. Ji aliy KNK (Kongra Netew ya Kurdistan) ve, roja 14 Gulan wek Roja Cejna Ziman Kurd hatiye pejirandin beyankirin. Destpk em v roj li tevahiya mirovn kurd li gitiya mirovahiya chan, ya bi sed salan e li hember qirkirina li ser gel kurd, ziman kurd, and wjeya kurd b deng dimnin dikin ku belk bi saya v roja cejna ziman kurd hinek bala wana bikie ser nirxn kurdan hinek ronah bikeve wijdan wan ji bo rakirina zulma li ser ziman me qe ne nebin alkar dagirkern Kurdistan.

Dagirker dema bixwaze gelek yan netewek tine bike, ji du rkan yek diopne. Yan bi miextkirin kutin tine dike ku ji v yek re dibjin, qirkirina sor a bi xwn; yan j qirkirina sp li ser dimenin ku ev j bi qedexekirina ziman, and, wje nasnamey pk t. Di bin dagirkeriya dewleta Osman ya di dema xwe ya iyandariya partiya tthat Terakk(Yekt Pven) de, di saln 1915an de, li ser gel Ermen bi qirkirina sor a miextkirina dervey snorn netew yn Tirkan di rk de bi kutina milyon nvek ji her temen zayend mirovn Ermen; pirsgirka xwe ya bi v gel re li gor xwe areser kirin him dewlemendiyn wan ji xwe re parve kirin, him welat wana tev li xaka dewleta xwe kirin. Li ser gel Ermen qedexe astengiya ziman neann, ji ber ku gel bi xwe qir kirin, pwst bi v yek nedtin.

Pit re bi damezirandina Komara Tirkiy ya di pengtiya Mistefa Kemal de, tev komara Tirkiy li ser nav du gelan (Kurd Tirk) bi hevkariya her du gelan hat avakirin j, pit Tirkan desthilatiya Anatolya, Trakya Kurdistan bidest xistin Civata Netew (Meclsa Netew) vekirin, li Lozan bi dewletn Ewrop re li hev kirin li ser bingeh tinehesibandina gel kurd, hevpeymana Lozan destxet kirin Komara Tirkiy damezirandin. Di encama v hevpeyman de komara qao li ser nav du gelan hatib damezirandin, kirin mal gelek ji bo bikaribin para gel din (a kurdan) bikin mal xwe, bi ek lekern xwe bi ser kurdan de meiyan. Di rastiy de xwestin ku tita bi ser gel Ermen de anne, bi ser gel kurd de j bnin. Bi v sedem li Agir, Zlan, Kogir, Amed (Han, Lic) Drsim, bi hem derfetn xwe yn dewletbn li qirkirina gel kurd geriyan. Li Zlan di gel de bi sedan la dan ser hev, ava gel xwn herik; li Amed dardakirin, li Kogir gule barandin, li Drsim xistin ikeftan bi d agir fetisandin Dayikn bi hemle tev li zaroka di malzaroka wan de di ser singoyan re derbas kirin. Sng psrn ken kurd jve kirin Hovit waheteke b hempa ya ku fazma Htler ji xwe re j hi ders girt li ser ser kurdan meandin. L ji sedema berxwedana gel kurd erdngariya Kurdistan pirhijmariya gelheya kurdan, hza komara Tirkiy tr nekir ku bi tevah gel kurd qir bike. Dema dtin ku bi kutin nikarin gel kurd tine bikin, Kurdistan ji aliy leker ji n ve dagir kirin li ser v dagirkeriy di her gund, nave bajar de qereqol damezirandin. Bi rka van qereqolan, muxtariyet partiyn xwe yn siyas herikandin Kurdistan. P re, dibistann xwe li her gund, nave bajar Kurdistan bi cih kirin bi v yek re dest bi qedexekirina ziman, and, wje hem hebn nirxn kurd kirin.

Ji xwe li hem saz, dezgeh, dibistan, mekan qonaxn dewlet axaftina bi Kurd him qedexe b, him j bi sizayek giran dihat bersivandin. Dervey v li kolanan li malan j li piya memrn dewlet axaftina bi kurd tawanek her mezin b. Guhdarkirina mzka kurd, nivsandineke bi kurd, strana bi kurd dsa hatib qedexekirin. Zarok kurd di himbza dayika xwe de bi kurd digiriya, dikeniya diaxift, dema di dibistan pwst dima bi tirk bigiriya, bikeniya biaxifta. Dema ev yek nikarba biser bixista, tevz xwe p dikirin bi sle imaqan, bi dar kotekan p diketin, la l re n dikirin.

Kesn bi kurd mijl dibn yn wek ehd Msa Anter- ji darezandin, ji ber deriy dadgehan nava derabeyn zindanan rehet nedibn.

Ev qedexekirina li ser ziman, and, wje nirxn kurd ji aliy dagirkeriy ve wek poltkayeke qirkirina sp ango kutina b xwn hat bidestgirtin meandin. Di encama v poltkay de bi hezaran stran helbestn kurd hatin dizn. Wek v dengbj hunermendn kurd j, ji sedema bi gotina bi kurd qedexe b, pwst man bi tirk bjin gelek ji wana bn navgnn v poltkaya asmlasyon qirkirina nirxn xwe. roj li gelek strann tirk yn j re dibjin Trkler binrin, hn bibnin ku yan ji and hunera kurd, yan ji ya Ermen, yan ji ya Ar yan ji ya gelek din li ser xaka Kurdistan Anatolya dijiya hatiye dizn; mzk wek xwe hlane, deng ango awaz- peyv guhertine kirine tirk weke nirxn xwe pk dikin b erm qna we li ber dihejnin. L di rastiy de ev diziyek her b rmet e ku ji geln Mezopotamya Anatoly hatiye dizn

Di poltkaya dizn astengkirin qedexekirin de her iqas dagirkeriya tirk ser bikine j, dagirkern din n li ser pareyn din n Kurdistan j xwe km tirkan nehitin i ji dest wana hat, wana j xwe pa de nedan. slamiyet bi nav, Peyvn quran proz in, bi v sedem tp nivsandina Ereb peyvn Ereb j proz in, di nava kurdan de xwe bi cih kir wek andek cih ji ziman anda kurd girt. Kurdn me heta niha j dema nivsareke kurd dibnin, xret nakin bixwnin ger bikeve bin piy wana dibe ku di ser re bimein qet ne xema wana be j; l bnin bra xwe; dema li erd pareyek kaxeza nivsara ereb li ser be dibnin, bi sed dua berger ji erd radihjin, ma dikin dixin kuna dwarek ku kesek bi ait pl neke! V hesasiyet ne ten li hember peln quran, li hember pelek ji rojnameyeke ereb j an didin. Ev j asta asmlekirina anda ereban li ser gel kurd anda kurd diyar dike.

Di saln berya destpkirina Tkona Rizgar ya Gel Kurd de rewa Kurd Kurdistan km-zde wiha b. Di wan salan de li tevahiya Kurdistan pirtkn bi kurd qas tiliyn destek j tinebn. Yn tn bra min; Alfabeya M. Emn Bozaslan, pirtka Qimil Birna Re a xal Msa Anter pirtka Ehmed Xan ya Mem Zn b ku ew j rpelek bi tirk, rpelek bi kurd hatib nivsandin. Dibe ku du-s pirtkn din j hebin

Dsa li ser nav kurdan ten radyoya rvan weana bi kurd dikir. Li her mala kurd dil w/w li ser nirxn w/w yn kurdin diewit, her var radyoya rvan vedikir li strann kurd guhdar dikir Ger ji dest tirkan hatiba w nehitibana ku ev radyo wean bike, l diyar b ji dest wana nedihat.

Di van salan de berxwedana her qewn a ziman anda kurd bi rka dengbjan vegotina kurd dihat kirin. Di dawetan de bi ribab tembr, bi def zirney re strann kurd wek kela her dawn a ziman kurd ya li ber xwe dida, wiha bi leheng berxwedaneke b hempa dimeand. Li hember hem asteng, qedexekirin sizakirinn dewleta tirkiy, dsa j v kela berxwedan, kevirek ten j ji birc bedenn xwe nedihilweand avahiya xwe didomand. Dsa ji dev bapr daprn kurdan ji dev dayikan vegotina kurd ya devik bi away stran, lork, helbest, rok, metelok, pkenok hwd. wek kelayek duwemn a berxwedana ziman anda kurd li ber xwe dida xwe dida jiyandin.

Bi saya van berxwedann ziman anda kurd ye ku gel kurd tev hem poltka pkannn qirkirina sp ya bi dest Komara Tirkiy li ser netewa kurd hat meandin, nemir li ser p ma. roj hrsa dewleta Tirkiy li hember ziman anda kurd pir mezin e sedem j ev valaderxistina poltka pkannn wan n qirkirina sp ye. Ziman anda gel kurd bi berxwedana xwe ya rehn xwe dirj rojn jidayikbna mirovahiy dike, li hember qirkirina sp li ber xwe da, nehiliya jiya. Tirk wek bjin, Min te kut, l tu ima namr!? wiha li hember ziman anda kurd bi hrs, hesd dijber in. Bi v sedem ye ku tev tkona zdey sh salan e, h j diyax pejirandineke maql li hember ziman anda gel kurd an nade, h li rkn astengkirin kutina wan digere

Gel kurd ji saln 1960 bi taybet ji saln 1970y vir ve, li ser xaka xwe pngaveke n ya vejn da destpkirin. Ji bo rizgar azadiya xwe tkona netew ya ekdar, ramyar netew li dar xist. Heta saln 1990 ev tkon bi awayek pengtiya ciwan, rewenbr oregeran wek tevgereke vejn hat meandin. L bi hatina saln 1990 re v vejn tovn xwe yn li nava tevahiya netewa kurd reandibn, zl dan wek itln ji nivk ve ser ji bin ax derxnin, li her aliy Kurdistan gel kurd rab ser piyan. Ev rabna gel kurd wiha rewneqdar (muhteem) b ku bi xwe re deriyn pkanna orea and, wjey, huner, ziman, kevneopar, drok hwd. heta daw vekirin. Asteng bendn li piya van nirxn kurdin hatibn lkirin dan ber pln xwe tev hilweandin. Ev nirxn kurdin ji tartiya poltka pkannn qirkirina sp rizgar kirin bi trjn roj re hevdtina wan a drok pk ann. Gel kurd di droka xwe ya di bin dagirkeriya ar al de, cara yekem li nirxn xwe yn netew xwed derket, vegera drok ya ser nirxn xwe jiya guhern veguherneke hemdem di xwe de da destpkirin.

Di encama v vejn, rabn guhern de mirov dikare bje ku gel kurd di nava agir tkona rizgar azadiy de, xwe bi ptn agir tkon ji hem qirj gemara kevneperestiya ol pavertiya dagirker ut bi giyaneke n ya jinvekurdbn hat ser hi xwe

Ew kurd ji welat xwe direviya, vegera mezin a welt pk an derbas navsera iyayn Kurdistan b di tkona azadiy de can xwe gor gel xwe xaka welat xwe kir.

Ew kurdn li ser mirkek heft mr ji hev dikutin li ber cendermeyek tirk digeriyan ku wana nebin zindan; bi hezaran mil dan hev, daketin kolanan, ji bo azadiya xwe rizgariya xaka welat xwe can xwn dan; dsa bi hezaran zndann neyar kirin mekan dibistann ramana azad.

Ew kurdn ji metrepolan bigir heta her ar aliy chan hatibn berbakirin, li ser her xaka l ne, hatin gel hev belavbna mezin bi rxistinkirina xwe veguhertin kombn yektiya mezin a ku pln xwe biherikne doza rizgariya welat tkona azadiya netew.

Ew kurdn erm dikirin bi kurd bipeyivin bjin Ez kurd im!, d bi milyonan kurdbna xwe bi eniyeke vekir bilind qriyan kurdbn ji xwe re wek rmeteke mirov dtin.

Nivskar rewenbrn nivsandina Ereb, Tirk, Faris ji xwe re wek huner jhatiniyek didtin ji v kiryara xwe dan erm dest bi nivsandina, bi ziman dayika xwe kirin

Bi kinah di roja me de, li ser nav gel kurd li ser ziman anda kurd gelek nirxn bi rmet mirov hilgire dest j serbilind dila bibe bi saya xwna ehdan, tkona netew tkoern azadiy kedkarn jiyandina ziman kurd hatine afirandin bidestxistin. Ji roj p de tita her grng jiyandina van nirxan, pdebirina van nirxan liserzdekirina van nirxan e.

Di war bikaranna ziman kurd y nivsk de, di van saln daw de gavn hatine avtin ne hindik in; l him tr nakin him j di hundir xwe de gelek kmasiyan didebirnin. Ji bo lipxistin jiyandina ziman kurd roj astengiya her mezin xeter a li py dibe bend, hizirandin (ramandin, fikirandin) a bi zimanek biyan bi taybet bi ziman tirk ye.

Bikaranna ziman kurd wek sektoreke n di rojeva apemen, ragihandin weangeriya kurd de ye. Bi dehan ste, radyo, televizyon, rojname kovarn kurd derketine rojane wean dikin. L mejiy di van navgnan de kar dike ji sed di ser pnc st re xwediy mejiyek biyan ye. Ger mirov van navgnan biopne, bi hsan dikare bandra ziman Ereb, Tirk, Faris, ngilz, Elman hwd. li ser bibne. L bi taybet div mirov li ser bandra ziman tirk ereb raweste; ji ber ku ev r li ber xerakirina rzikn rziman kurd vedikin.

Ger wiha bidome ti destdirjiyek ji aliy rewenbr zimanzann kurd ve, li ser kesn di van navgnan de kar dikin ney kirin, dibe ku di hundir end saln nz de rzikn rziman kurd wiha werin xerakirin ku biibin rzikn rziman tirk y ereb.

Bi taybet ji bo ziman tirk dikarim bjim ku xetereke mezin niha bi dest kurdan li ser ziman kurd t pkann. Navgnn ragihandin, wean apemeniy ji bo mirov xwe bigihne mirovan pir grng in her dem bandreke girsey pk tnin. Kesn di van deran de diaxivin dinivsnin, dema bi ziman tirk (yan ereb yan zimanek din) dihizirin werdigernin kurd, w dem pir bi hsan rzikn rziman kurd binp dikin rzikn rziman tirk dixin na w. Min ev yek di nivsarn xwe yn ber de bi caran aniye ser ziman bi rast xetereke mezin di v yek de heye. Ez li vir mnakeke bik hsan bidim:

Werger ji tirk ne yan roveyek werdigerne kurd, di rojnameyn tirk de wiha dixwne, yan di radyo televizyonn tirk de wiha guhdar dike : genler yrdler! V vegotin dema vedigerne kurd, ji ber ku ji rzikn rziman kurd b agah ye mejiy w/w li gor rzikn rziman tirk (ereb yan zimanek din) li dibistann dagirkeriy hatiye hnandin pit re ji bo vegera ser kurd j guhertina pwst a xweperwerdekirin di xwe re nedtiye, wergerandin bi ziman biyan dihizire peyv bi peyv pk tne: Dibje; Ciwanan meiyan!

Em tev dizanin ku ev hevok ne hevokeke li gor rziman kurd ye. (rastiya w: Ciwan meiyan! e. Ji ber ku di hevokn kurd n bi v reng de kombn ji pagira lker t nasn, ne ji kirdey.) L her roj em di radyo televizyonan de li v hevok temae guhdar dikin. Ev hevok roj bi deh caran guh me mejiy me bombebarn dike. Zarokn n fr ziman dibin di navbera ziman ji dayika xwe fr dibin y ji televizyon radyo de t gotin mat dudil dimnin. Ew wergern me yn bi rojan mehan e v aitiy dikin kesn zimanzan bi wana re kar dikin tev zanin ku a e, ima van kesan perwerde nakin, rexne nakin an p li wana nagrin; ima ew kes xwe perwerde nakin h j hi mejiy min j nagre!?

Bi v sedem ez hvdar im ku sal rojek ten be j, di v roja cejna ziman kurd de zimanzan, rewenbr, nivskar xwendevann kurd bikaribin werin gel hev li ser pirsgirkn bikaranna rast a ziman kurd, jiyandina rziman kurd ya bi awayek rast durust li ser pdebirina ziman kurd bidin bistnin bigihjin biryarn grng bi hevkar van biryaran derbas pratk bikin.

Ber j min di nivsarn xwe de pniyar kirib, l min bersiveke ern ji derdorn peywenddar negirtib; l bi sedema v roja grng ez careke din pniyara xwe dubare dikim:

Di ser de KNK PEN-KURD, bi hevkar tevlbna git an pirahiya saz, rxistin, dezgeh navgnn bi ziman kurd kar dikin div KOMTEYEKE BILIND A ZIMAN KURD were sazkirin. Ji gelek navgnn wean, ragihandin apemeniy, dsa ji gelek kesayetn zimanzan nivskarn peywenddar kesn tdigihjin rzikn rziman kurd, di nava v komtey de cih xwe bigrin. Ev komte ziman kurd bi gengee, nqa dansitendinn gelemper yn di nava xwe de ji raya git ya kurdan re vekir li ser tevahiya rzikn rziman kurd, peyvn kurd avakirina hevokn kurd byern wek din n pwst, yek bi yek rawestin bikaribin biryaran bistnin ku her saz, rxistin kesayetn di nava v komtey de cih digrin ji pkanna van biryaran berpirsyar bin li ser yn t de cih nagrin j bi bandr bin.

Ger ev yek pk ney qas derfetn jiyandina ziman kurd yn derketine hol, dibe ku ev derfet ziman me bi ber guhertineke xerab de bibin ku dervey kurd biibe her tit. Ev xetere heye h em di destpk de ne, div kurdn dil wana li ser ziman dayika wana diewite, zor bidin saz, rxistin, dezgeh kesayetn kurd ku ji bo hevparbna rzikn rziman kurd rastnivsa ziman kurd werin gel hev, rzikn hevbe n hem nivskar xwenedevan li gor wana bimein bipejirnin em tev li ser opa wana bimein ku rzikn rziman kurd bi werger axaftina bi mejiyn biyan hilnewein tk nein.

Dsa hvdar im ku ev cejna 14 Gulan ya ji aliy KNK ve hatiye beyankirin ji aliy tevahiya saz, rxistin, dezgeh kesayetn kurd ve were pejirandin rmeteke t xwestin were dayn. Div ney jibrkirin ku ziman navgneke gelemper ye; ew ne ziman beek, nek, komek, zayendek yan girseyek ye. Ew ziman gitiya nijadek kesn w ziman bikar tnin e. Brbaweriya wan kesan i dibe bila bibe ziman wana dikare hevbe be rzikn rziman, xwedderketin jiyandina rziman her kes pwst grng dibne. Kesn demokrat j, yn sosyalst j, yn lberal j, yn fast j ger di nava civakek de cih digrin ew civak zimanek bikar tne, b ku van cudahiyan bidin ber av, pwst e her kes li ziman xwed derkeve bide jiyandin. Ji bo v em wek civaka kurd j; cudahiyn raman, ol, zayend i dibin bila bibin, div em tev li ziman xwe xwed derkevin ger ji aliy cihek ve ji bo lipxistin jiyandina ziman me gaveke ern li ku der were avtin, div wek ew gav ji aliy me ve hatiye avtin em l xwed derkevin bidin jiyandin.

Bi v hizr hvdar im her kurd li v pngava ji aliy KNK ve hatiye avtin xwed derkeve ji bo pdebirin jiyandina w hem hz jhatiniya xwe derxne hol.

Bi van hest ramanan ez cejna ziman kurd li tevahiya kurdan cardin proz dikim.

Li gel silav rzn Kurdin.

 

HESEN HUSEYN DENZ

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org