ZIMAN HEBÛN E; BÊZIMANBÛN TINEBÛN E!

HESEN HUSEYÎN DENÎZ

Dawî, em kurd jî bûn xwedî cejneke zimanê xwe. Ji aliyê KNK (Kongra Netewî ya Kurdistanê) ê ve, roja 14ê Gulanê wekî Roja Cejna Zimanê Kurdî hatiye pejirandin û beyankirin. Destpêkê em vê rojê li tevahiya mirovên kurd û li giştiya mirovahiya cîhanê, ya bi sedê salan e li hemberî qirkirina li ser gelê kurd, zimanê kurd, çand û wêjeya kurd bê deng dimînin dikin ku belkî bi saya vê roja cejna zimanê kurdî hinekî bala wana bikişe ser nirxên kurdan û hinek ronahî bikeve wijdanê wan û ji bo rakirina zulma li ser zimanê me qe ne nebin alîkarê dagirkerên Kurdistanê.

Dagirkerî dema bixwaze gelekî yan netewekê tine bike, ji du rêkan yekê dişopîne. Yan bi mişextkirin û kuştin tine dike ku ji vê yekê re dibêjin, ‘qirkirina sor a bi xwînê’; yan jî ‘qirkirina spî’ li ser dimeşînin ku ev jî bi qedexekirina ziman, çand, wêje û nasnameyê pêk tê. Di bin dagirkeriya dewleta Osmanî ya di dema xwe ya şiyandariya partiya ‘Îttîhat û Terakkî’(Yekîtî û Pêşveçûn) de, di salên 1915an de, li ser gelê Ermenî bi qirkirina sor a mişextkirina derveyî sînorên netewî yên Tirkan û di rêkê de bi kuştina milyon û nîvek ji her temen û zayendê mirovên Ermenî; pirsgirêka xwe ya bi vî gelî re li gorî xwe çareser kirin û him dewlemendiyên wan ji xwe re parve kirin, him welatê wana tev li xaka dewleta xwe kirin. Li ser gelê Ermenî qedexe û astengiya ziman neanîn, ji ber ku gel bi xwe qir kirin, pêwîstî bi vê yekê nedîtin.

Pişt re bi damezirandina Komara Tirkiyê ya di pêşengtiya Mistefa Kemal de, tevî komara Tirkiyê li ser navê du gelan (Kurd û Tirk) û bi hevkariya her du gelan hat avakirin jî, piştî Tirkan desthilatiya Anatolya, Trakya û Kurdistanê bidest xistin û Civata Netewî (Meclîsa Netewî) vekirin, li Lozanê bi dewletên Ewropî re li hev kirin û li ser bingehê tinehesibandina gelê kurd, hevpeymana Lozanê destxet kirin û Komara Tirkiyê damezirandin. Di encama vê hevpeymanê de komara qaşo li ser navê du gelan hatibû damezirandin, kirin malê gelekî û ji bo bikaribin para gelê din (a kurdan) bikin malê xwe, bi çek û leşkerên xwe bi ser kurdan de meşiyan. Di rastiyê de xwestin ku tişta bi serê gelê Ermenî de anîne, bi serê gelê kurd de jî bînin. Bi vê sedemê li Agirî, Zîlan, Koçgirî, Amed (Hanî, Licê…) û Dêrsimê, bi hemû derfetên xwe yên dewletbûnê li qirkirina gelê kurd geriyan. Li Zîlanê di gelî de bi sedan laş dan ser hev, ava gelî xwîn herikî; li Amedê dardakirin, li Koçgirî gule barandin, li Dêrsimê xistin şikeftan û bi dû û agir fetisandin… Dayikên bi hemle tev li zaroka di malzaroka wan de di serê singoyan re derbas kirin. Sîng û pêsêrên keçên kurd jêve kirin… Hovitî û wahşeteke bê hempa ya ku faşîzma Hîtler ji xwe re jê hiş û ders girt li ser serê kurdan meşandin. Lê ji sedema berxwedana gelê kurd û erdnîgariya Kurdistanê û pirhijmariya gelheya kurdan, hêza komara Tirkiyê têrê nekir ku bi tevahî gelê kurd qir bike. Dema dîtin ku bi kuştinê nikarin gelê kurd tine bikin, Kurdistan ji aliyê leşkerî ji nû ve dagir kirin û li ser vê dagirkeriyê di her gund, navçe û bajarî de qereqol damezirandin. Bi rêka van qereqolan, muxtariyet û partiyên xwe yên siyasî herikandin Kurdistanê. Pê re, dibistanên xwe li her gund, navçe û bajarê Kurdistanê bi cih kirin û bi vê yekê re dest bi qedexekirina ziman, çand, wêje û hemû hebûn û nirxên kurdî kirin.

Ji xwe li hemû sazî, dezgeh, dibistan, mekan û qonaxên dewletê axaftina bi Kurdî him qedexe bû, him jî bi sizayekî giran dihat bersivandin. Derveyî vê li kolanan û li malan jî li pêşiya memûrên dewletê axaftina bi kurdî tawanekî herî mezin bû. Guhdarîkirina mûzîka kurdî, nivîsandineke bi kurdî, strana bi kurdî dîsa hatibû qedexekirin. Zarokê kurd ê di himbêza dayika xwe de bi kurdî digiriya, dikeniya û diaxift, dema diçû dibistanê pêwîst dima bi tirkî bigiriya, bikeniya û biaxifta. Dema ev yek nikarîba biser bixista, tevzê xwe pê dikirin û bi sîle û şimaqan, bi dar û kotekan pê diketin, laş lê reş û şîn dikirin.

Kesên bi kurdî mijûl dibûn –yên wekî şehîd Mûsa Anter- ji darezandin, ji ber deriyê dadgehan û nava derabeyên zindanan rehet nedibûn.

Ev qedexekirina li ser ziman, çand, wêje û nirxên kurdî ji aliyê dagirkeriyê ve wekî polîtîkayeke ‘qirkirina spî’ ango kuştina bê xwîn hat bidestgirtin û meşandin. Di encama vê polîtîkayê de bi hezaran stran û helbestên kurdî hatin dizîn. Wekî vê dengbêj û hunermendên kurd jî, ji sedema bi gotina bi kurdî qedexe bû, pêwîst man bi tirkî bêjin û gelek ji wana bûn navgînên vê polîtîkaya asîmîlasyon û qirkirina nirxên xwe. Îroj li gelek stranên tirkî yên jê re dibêjin “Türküler” binêrin, hûnê bibînin ku yan ji çand û hunera kurdî, yan ji ya Ermenî, yan ji ya Aşûrî û yan ji ya gelekî din ê li ser xaka Kurdistan û Anatolya dijiya hatiye dizîn; mûzîk wek xwe hêlane, deng ango awaz- peyv guhertine kirine tirkî û weke nirxên xwe pêşkêş dikin û bê şerm qûna we li ber dihejînin. Lê di rastiyê de ev diziyek herî bê rûmet e ku ji gelên Mezopotamya û Anatolyê hatiye dizîn…

Di polîtîkaya dizîn û astengkirin û qedexekirinê de her çiqasî dagirkeriya tirk serî bikişîne jî, dagirkerên din ên li ser parçeyên din ên Kurdistanê jî xwe kêmî tirkan nehiştin û çi ji dest wana hat, wana jî xwe paş de nedan. Îslamiyet bi navê, ‘Peyvên quranê pîroz in, bi vê sedemê tîp û nivîsandina Erebî û peyvên Erebî jî pîroz in’, di nava kurdan de xwe bi cih kir û wekî çandekê cih ji ziman û çanda kurdî girt. Kurdên me heta niha jî dema nivîsareke kurdî dibînin, xîret nakin bixwînin û ger bikeve bin piyê wana dibe ku di ser re bimeşin û qet ne xema wana be jî; lê bînin bîra xwe; dema li erdê parçeyek kaxeza nivîsara erebî li ser be dibînin, bi sed dua û bergerê ji erdê radihêjinê, maçî dikin û dixin kuna dîwarekî ku kesek bi şaşitî pêlê neke! Vê hesasiyetê ne tenê li hemberî pelên quranê, li hemberî pelek ji rojnameyeke erebî jî şanî didin. Ev jî asta asîmîlekirina çanda ereban li ser gelê kurd û çanda kurd diyar dike.

Di salên berya destpêkirina Têkoşîna Rizgarî ya Gelê Kurd de rewşa Kurd û Kurdistanê kêm-zêde wiha bû. Di wan salan de li tevahiya Kurdistanê pirtûkên bi kurdî qasî tiliyên destekî jî tinebûn. Yên tên bîra min; Alfabeya M. Emîn Bozaslan, pirtûka Qimil û Birîna Reş a xalê Mûsa Anter û pirtûka Ehmedê Xanî ya Mem û Zîn bû ku ew jî rûpelek bi tirkî, rûpelek bi kurdî hatibû nivîsandin. Dibe ku du-sê pirtûkên din jî hebin…

Dîsa li ser navê kurdan tenê radyoya Êrîvanê weşana bi kurdî dikir. Li her mala kurdê dilê wî/wê li ser nirxên wî/wê yên kurdinî dişewitî, her êvar radyoya Êrîvanê vedikir û li stranên kurdî guhdarî dikir… Ger ji dest tirkan hatiba wê nehiştibana ku ev radyo weşanê bike, lê diyar bû ji dest wana nedihat.

Di van salan de berxwedana herî qewîn a ziman û çanda kurdî bi rêka dengbêjan û vegotina kurdî dihat çêkirin. Di dawetan de bi ribab û tembûrê, bi def û zirneyê re stranên kurdî wekî kela herî dawîn a zimanê kurdî ya li ber xwe dida, wiha bi lehengî berxwedaneke bê hempa dimeşand. Li hemberî hemû astengî, qedexekirin û sizakirinên dewleta tirkiyê, dîsa jî vê kela berxwedanê, kevirek tenê jî ji birc û bedenên xwe nedihilweşand û avahiya xwe didomand. Dîsa ji devê bapîr û dapîrên kurdan û ji devê dayikan vegotina kurdî ya devikî bi awayê stran, lorîk, helbest, çîrok, metelok, pêkenok û hwd. wek kelayek duwemîn a berxwedana ziman û çanda kurdî li ber xwe dida û xwe dida jiyandin.

Bi saya van berxwedanên ziman û çanda kurdî ye ku gelê kurd tevî hemû polîtîka û pêkanînên qirkirina spî ya bi destê Komara Tirkiyê li ser netewa kurd hat meşandin, nemir û li ser pê ma. Îroj hêrsa dewleta Tirkiyê li hemberî ziman û çanda kurdî pir mezin e û sedem jî ev valaderxistina polîtîka û pêkanînên wan ên qirkirina spî ye. Ziman û çanda gelê kurd bi berxwedana xwe ya rehên xwe dirêjî rojên jidayikbûna mirovahiyê dike, li hemberî qirkirina spî li ber xwe da, nehiliya û jiya. Tirk wekî bêjin, ‘Min te kuşt, lê tu çima namrî!?’ wiha li hemberî ziman û çanda kurdî bi hêrs, hesûd û dijber in. Bi vê sedemê ye ku tevî têkoşîna zêdeyî sîh salan e, hê jî diyax û pejirandineke maqûl li hemberî ziman û çanda gelê kurd şanî nade, hê li rêkên astengkirin û kuştina wan digere…

Gelê kurd ji salên 1960 û bi taybetî ji salên 1970yî û vir ve, li ser xaka xwe pêngaveke nû ya vejînê da destpêkirin. Ji bo rizgarî û azadiya xwe têkoşîna netewî ya çekdarî, ramyarî û netewî li dar xist. Heta salên 1990î ev têkoşîn bi awayekî pêşengtiya ciwan, rewşenbîr û şoreşgeran wekî tevgereke vejînê hat meşandin. Lê bi hatina salên 1990î re vê vejînê tovên xwe yên li nava tevahiya netewa kurd reşandibûn, zîl dan û wekî şitlên ji nivşkê ve serî ji bin axê derxînin, li her aliyê Kurdistanê gelê kurd rabû ser piyan. Ev rabûna gelê kurd wiha rewneqdar (muhteşem) bû ku bi xwe re deriyên pêkanîna şoreşa çandî, wêjeyî, hunerî, zimanî, kevneşoparî, dîrokî û hwd. heta dawî vekirin. Astengî û bendên li pêşiya van nirxên kurdinî hatibûn lêkirin dan ber pêlên xwe û tev hilweşandin. Ev nirxên kurdinî ji tarîtiya polîtîka û pêkanînên qirkirina spî rizgar kirin û bi tîrêjên rojê re hevdîtina wan a dîrokî pêk anîn. Gelê kurd di dîroka xwe ya di bin dagirkeriya çar alî de, cara yekem li nirxên xwe yên netewî xwedî derket, vegera dîrokî ya ser nirxên xwe jiya û guherîn û veguherîneke hemdem di xwe de da destpêkirin.

Di encama vê vejîn, rabûn û guherînê de mirov dikare bêje ku gelê kurd di nava agirê têkoşîna rizgarî û azadiyê de, xwe bi pêtên agirê têkoşînê ji hemû qirêj û gemara kevneperestiya olî û paşverûtiya dagirkerî şuşt û bi giyaneke nû ya jinûvekurdbûnê hat ser hişê xwe…

Ew kurdê ji welatê xwe direviya, vegera mezin a welêt pêk anî û derbasî navsera çiyayên Kurdistanê bû û di têkoşîna azadiyê de canê xwe gorî gelê xwe û xaka welatê xwe kir.

Ew kurdên li ser mirîşkekê heft mêr ji hev dikuştin û li ber cendermeyekî tirk digeriyan ku wana nebin zindanê; bi hezaran mil dan hev, daketin kolanan, ji bo azadiya xwe û rizgariya xaka welatê xwe can û xwîn dan; dîsa bi hezaran zîndanên neyar kirin mekan û dibistanên ramana azad.

Ew kurdên ji metrepolan bigir heta her çar aliyê cîhanê hatibûn berbakirin, li ser her xaka lê ne, hatin gel hev û belavbûna mezin bi rêxistinkirina xwe veguhertin kombûn û yekîtiya mezin a ku pêlên xwe biherikîne doza rizgariya welat û têkoşîna azadiya netewî.

Ew kurdên şerm dikirin bi kurdî bipeyivin û bêjin ‘Ez kurd im!’, êdî bi milyonan kurdbûna xwe bi eniyeke vekirî û bilind qêriyan û kurdbûn ji xwe re wekî rûmeteke mirovî dîtin.

Nivîskar û rewşenbîrên nivîsandina Erebî, Tirkî, Farisî ji xwe re wekî huner û jêhatiniyekê didîtin ji vê kiryara xwe dan şermê û dest bi nivîsandina, bi zimanê dayika xwe kirin…

Bi kinahî di roja me de, li ser navê gelê kurd û li ser ziman û çanda kurdî gelek nirxên bi rûmet mirov hilgire dest û jê serbilind û dilşa bibe bi saya xwîna şehîdan, têkoşîna netewî û têkoşerên azadiyê û kedkarên jiyandina zimanê kurdî hatine afirandin û bidestxistin. Ji îroj û pê de tişta herî grîng jiyandina van nirxan, pêşdebirina van nirxan û liserzêdekirina van nirxan e.

Di warê bikaranîna zimanê kurdî yê nivîskî de, di van salên dawî de gavên hatine avêtin ne hindik in; lê him têrê nakin û him jî di hundirê xwe de gelek kêmasiyan didebirînin. Ji bo lipêşxistin û jiyandina zimanê kurdî îroj astengiya herî mezin û xeter a li pêşyê dibe bend, hizirandin (ramandin, fikirandin) a bi zimanekî biyanî û bi taybetî bi zimanê tirkî ye.

Bikaranîna zimanê kurdî wekî sektoreke nû di rojeva çapemenî, ragihandin û weşangeriya kurdî de ye. Bi dehan sîte, radyo, televizyon, rojname û kovarên kurdî derketine û rojane weşanê dikin. Lê mejiyê di van navgînan de kar dike ji sedî di ser pêncî û şêstî re xwediyê mejiyekî biyanî ye. Ger mirov van navgînan bişopîne, bi hêsanî dikare bandûra zimanê Erebî, Tirkî, Farisî, Îngilîzî, Elmanî û hwd. li ser bibîne. Lê bi taybetî divê mirov li ser bandûra zimanê tirkî û erebî raweste; ji ber ku ev rê li ber xerakirina rêzikên rêzimanê kurdî vedikin.

Ger wiha bidome û ti destdirêjiyek ji aliyê rewşenbîr û zimanzanên kurdî ve, li ser kesên di van navgînan de kar dikin neyê kirin, dibe ku di hundirê çend salên nêz de rêzikên rêzimanê kurdî wiha werin xerakirin ku bişibin rêzikên rêzimanê tirkî û yê erebî.

Bi taybetî ji bo zimanê tirkî dikarim bêjim ku xetereke mezin niha bi destê kurdan li ser zimanê kurdî tê pêkanîn. Navgînên ragihandin, weşan û çapemeniyê ji bo mirov xwe bigihîne mirovan pir grîng in û her dem bandûreke girseyî pêk tînin. Kesên di van deran de diaxivin û dinivîsînin, dema bi zimanê tirkî (yan erebî yan zimanekî din) dihizirin û werdigerînin kurdî, wê demê pir bi hêsanî rêzikên rêzimanê kurdî binpê dikin û rêzikên rêzimanê tirkî dixin şûna wê. Min ev yek di nivîsarên xwe yên berê de bi caran aniye ser ziman û bi rastî xetereke mezin di vê yekê de heye. Ezê li vir mînakeke biçûk û hêsan bidim:

Wergerê ji tirkî nûçe yan şîroveyekê werdigerîne kurdî, di rojnameyên tirkî de wiha dixwîne, yan di radyo û televizyonên tirkî de wiha guhdarî dike : “…gençler yürüdüler!” Vê vegotinê dema vedigerîne kurdî, ji ber ku ji rêzikên rêzimanê kurdî bê agahî ye û mejiyê wî/wê li gorî rêzikên rêzimanê tirkî (erebî yan zimanekî din) li dibistanên dagirkeriyê hatiye hûnandin û pişt re ji bo vegera ser kurdî jî guhertina pêwîst a xweperwerdekirinê di xwe re nedîtiye, wergerandinê bi zimanê biyanî dihizire û peyv bi peyv pêk tîne: Dibêje; “…Ciwanan meşiyan!’

Em tev dizanin ku ev hevok ne hevokeke li gorî rêzimanê kurdî ye. (rastiya wê: ‘Ciwan meşiyan!’ e. Ji ber ku di hevokên kurdî ên bi vî rengî de kombûn ji paşgira lêkerê tê nasîn, ne ji kirdeyê.) Lê her roj em di radyo û televizyonan de li vê hevokê temaşe û guhdarî dikin. Ev hevok rojê bi dehê caran guhê me û mejiyê me bombebarîn dike. Zarokên nû fêrî ziman dibin di navbera zimanê ji dayika xwe fêr dibin û yê ji televizyon û radyo de tê gotin mat û dudilî dimînin. Ew wergerên me yên bi rojan û mehan e vê şaşitiyê dikin û kesên zimanzan ê bi wana re kar dikin tevî zanin ku şaş e, çima van kesan perwerde nakin, rexne nakin an pêşî li wana nagrin; çima ew kes xwe perwerde nakin hê jî hiş û mejiyê min jê nagre!?

Bi vê sedemê ez hêvîdar im ku salê rojekê tenê be jî, di vê roja cejna zimanê kurdî de zimanzan, rewşenbîr, nivîskar û xwendevanên kurd bikaribin werin gel hev û li ser pirsgirêkên bikaranîna rast a zimanê kurdî, jiyandina rêzimanê kurdî ya bi awayekî rast û durust û li ser pêşdebirina zimanê kurdî bidin û bistînin û bigihêjin biryarên grîng û bi hevkarî van biryaran derbasî pratîkê bikin.

Berê jî min di nivîsarên xwe de pêşniyar kiribû, lê min bersiveke erênî ji derûdorên peywendîdar negirtibû; lê bi sedema vê roja grîng ez careke din pêşniyara xwe dubare dikim:

Di serî de KNK û PEN-KURD, bi hevkarî û tevlêbûna giştî an pirahiya sazî, rêxistin, dezgeh û navgînên bi zimanê kurdî kar dikin divê KOMÎTEYEKE BILIND A ZIMANÊ KURDÎ were sazkirin. Ji gelek navgînên weşanê, ragihandinê û çapemeniyê, dîsa ji gelek kesayetên zimanzan û nivîskarên peywendîdar kesên têdigihêjin rêzikên rêzimanê kurdî, di nava vê komîteyê de cihê xwe bigrin. Ev komîte zimanê kurdî bi gengeşe, nîqaş û danûsitendinên gelemperî yên di nava xwe de û ji raya giştî ya kurdan re vekirî li ser tevahiya rêzikên rêzimanê kurdî, peyvên kurdî û avakirina hevokên kurdî û bûyerên wekî din ên pêwîst, yek bi yek rawestin û bikaribin biryaran bistînin ku her sazî, rêxistin û kesayetên di nava vê komîteyê de cih digrin ji pêkanîna van biryaran berpirsyar bin û li ser yên tê de cih nagrin jî bi bandûr bin.

Ger ev yek pêk neyê qasî derfetên jiyandina zimanê kurdî yên derketine holê, dibe ku ev derfet zimanê me bi ber guhertineke xerab de bibin ku derveyî kurdî bişibe her tiştî. Ev xetere heye û hê em di destpêkê de ne, divê kurdên dilê wana li ser zimanê dayika wana dişewite, zor bidin sazî, rêxistin, dezgeh û kesayetên kurdî ku ji bo hevparbûna rêzikên rêzimanê kurdî û rastnivîsa zimanê kurdî werin gel hev, rêzikên hevbeş ên hemû nivîskar û xwenedevan li gorî wana bimeşin bipejirînin û em tev li ser şopa wana bimeşin ku rêzikên rêzimanê kurdî bi werger û axaftina bi mejiyên biyanî hilneweşin û têk neçin.

Dîsa hêvîdar im ku ev cejna 14ê Gulanê ya ji aliyê KNKê ve hatiye beyankirin ji aliyê tevahiya sazî, rêxistin, dezgeh û kesayetên kurdî ve were pejirandin û rûmeteke tê xwestin were dayîn. Divê neyê jibîrkirin ku ziman navgîneke gelemperî ye; ew ne zimanê beşekê, çînekê, komekê, zayendekê yan girseyekê ye. Ew zimanê giştiya nijadekê û kesên wî zimanî bikar tînin e. Bîrûbaweriya wan kesan çi dibe bila bibe zimanê wana dikare hevbeş be û rêzikên rêziman, xwedîderketin û jiyandina rêziman her kes pêwîst û grîng dibîne. Kesên demokrat jî, yên sosyalîst jî, yên lîberal jî, yên faşîst jî ger di nava civakekê de cih digrin û ew civak zimanekî bikar tîne, bê ku van cudahiyan bidin ber çav, pêwîst e her kes li ziman xwedî derkeve û bide jiyandin. Ji bo vê em wekî civaka kurd jî; cudahiyên ramanî, olî, zayendî çi dibin bila bibin, divê em tev li zimanê xwe xwedî derkevin û ger ji aliyê cihekî ve ji bo lipêşxistin û jiyandina zimanê me gaveke erênî li ku derê were avêtin, divê wekî ew gav ji aliyê me ve hatiye avêtin em lê xwedî derkevin û bidin jiyandin.

Bi vê hizrê hêvîdar im her kurd li vê pêngava ji aliyê KNKê ve hatiye avêtin xwedî derkeve û ji bo pêşdebirin û jiyandina wê hemû hêz û jêhatiniya xwe derxîne holê.

Bi van hest û ramanan ez cejna zimanê kurdî li tevahiya kurdan cardin pîroz dikim.

Li gel silav û rêzên Kurdinî.

HESEN HUSEYÎN DENÎZ

çapkirin