ZIMAN KURD XWEDIY TAYBETMENDIYN LI GOR XWE YE

 

Hesen Huseyn Denz

 

Her zimanek li gor malbata zimann t de cih digre, erdngariya li ser t bikarann asta civakbn ikil digre qas taybetmendiyn gelemper, taybetmendiyn li gor xwe diafirne. Di navbera zimanan de rzikn hevpar j hene, rzikn ten di w ziman de tn dtin j hene. Ger hinek ziman xwediy rzikn hevpar bin, ew nay w watey ku ew ziman ji yek malbat ne. Dibe ku qet tkiliyeke malbat di navbera wan de tinebe, l dsa j xwediy rzikn hevpar bin.

Wek v dibe ku zimanek ji malbateke cuda, gelek peyv hin rzikn rziman ji zimanek din girtibin li gor ziman xwe bi kar anbe. W dem ew rzik ne yn ziman ji derve aniye ne, yn ziman ku daye derve ne.

Ev yek di navbera ziman Tirk y Kurd de bi awayek balk t dtin. Rejma Tirkiy ji ber v yek vegotin bikaranna ziman kurd qedexe kiriye. Ji roja ku ji ziman Osmanl derbas ziman Tirk y bi tpn latn bne, ziman kurd qedexe kirine ev ne b sedem e, ango ne ten ji bo destdanna ser xaka kurdan e. Di pkanna ziman Tirk de gelek rzik taybetmendiyn ziman kurd hatine elandin wek yn Tirk hatine bikarann. Ji bo ku ev elandin eyba mirov dernekeve derve j, ziman kurd qedexe kirine, nehitine were axaftin nivsandin ku were jibrkirin elandina wan ji wan re bimne, dernekeve ber avan.

Di v war de zimanzan dikarin lkolneke berfireh bikin ziman Tirkn ji Asya Navn hatine ziman roj bi kar tnin bidin ber hev her duyan bi ziman kurd re bidin ber hev, w bibnin ku ziman tirk y roj li Tirkiy t bikarann gelek taybetmendiyn xwe ji kurd girtiye ji bo eyba w dernekeve hol roj j r nade bikaranna ziman kurd.

-Ziman kurd zimanek her kevnare y xaka Mezopotamya ye. Ji ber v bi zimann din n kevnare yn v xak re dansitendinek kiriye reng van zimanan j di nava xwe de dide jiyandin. Ev yek di derxistina dengn kurd de xwe dide diyarkirin. Zimanek hsan, zelal herak e. Giraniy li ser ziman dev nake, qirik nane.

-Bi pirah gitiya tipn tn nivsandin bi deng xwe tn ser ziman, l end tp dervey v ne. Tpn wek XW , ST , R , BR , DR , W , KW dema tn cem hev, dengek hevpar derdixin deng dengdr di navbera wan de nay derxistin. Di kiandina lkeran li gor demn cuda de pirah ji bo kes duwem hin tp hene ku tn nivsandin, l nayn xwendin. Wek din bi awayek gelemper her tpa were nivsandin, dengek derdixe ev deng div were ser ziman.

Di ziman kurd de hinek tp hene ku ten bi awayek tn nivsandin l bi du awayan deng derdixin. Tpn wiha li gor wateya peyva t de cih digrin an hik, an nerm tn gotin. Tpn wiha di peyv de ten mirov dikare ji bikaranna di hevok de binase. Hinek rzimanr ji bo hikah nermahiya tpn wiha were nasn tpa daw ya peyva ev tp t de ye cot dikin. L dema tp t cotkirin, derdikeve dervey rzika rziman kurd ya dibje du tpn dengdar n ji hev nayn cem hev. Ji bo v ya rast ew e ku mirov hikbn nermbna wan tpan di peyv de, di bikaranna hevok de binase batir rastir e. Tpn wek K , T , P him deng hik, him deng nerm derdixin.

-Di ziman kurd de du tpn dengdar n ji hev nayn cem hev. Di peyvn pkhat yn hevgirt de dema werin cem hev j, yek ji vana dikeve ten dengek dimne. Di peyvn wiha de li ser tpa ku cot w ketiye kit maye mirov bi ldan v deng kit maye didewisne dsa wek dengek cot derdixe.

-Di ziman kurd de du tpn dengdr -ji hev, an ne ji hev- nayn cem hev, l di kiandina lkeran de dema pgir tn ber reha lker di hinekan de ev rzik namee. Ev j ne dervey rzikn rziman e. L dervey kiandina lkeran div ev rzik were pkann. Di bikaranna pagiran de gelek caran pwst dibe ku du dengdr werin cem hev, w dem tpeke kelijandin dikeve navbera wan wan rzdar rzik dike. Dema tpeke dengdr ji vana were xistin, w dem ew tpa kelijandin ya hatib alkardayn j dikeve.

-Ziman kurd ne zimanek kevneparz e, ji nuhbn xwe dewlemendkirin re vekiriye. Bi hsan dikarin du peyv werin cem hev, bi hev ve bihilin peyveke n derxin hol. Ji bo v peyvn hevgirt yn pkhat di ziman kurd de gelek in ev j him ziman dide jiyandin, dewlemend dike.

-Dengn ziman kurd nazdar zirav in, ji bo v xwediy plek nermn in. L ji sedema bindestmayna w, bandra deng Ereb, y Faris Tirk li ser axaftina mirovan bye dengn kurd bhtir ji qirik bi awayek hik bilind tnin ser ziman. Ev yek ne bikaranneke rast e. Di rastiy de dengn ziman kurd ji ikefta dev bhtir ji navenda ikeft ji pya ikeft derdikevin. Ji qirik zdetir ziman, diran lv di derxistina dengn kurd de rol dileyizin. Dengn kurd yn ji qirik derdikevin ten X Q ne ku ew j ne tam ji qirik, div ji ber ziman bik werin derxistin ku herikna ziman ney bigincirkirin.

-Di ziman kurd de pirahiya pagir an pgiran ji peyva tn p an pa, cudatir tn nivsandin. Dsa peyvn bi lkern alkar n wek kirin , bn , hatin , ketin pk hatine, dema wek lker tn bikarann div pareyn hatine cem hev, ji hev cuda werin nivsandin bervaj v, dema wek navdr werin bikarann, dive hem pareyn hatine cem hev bi hev ve werin nivsandin. Di axaftin de j bi pla deng div mirov v cudabn pevebn diyar bike.

Pagir pgirn cuda, div ji peyv cuda werin nivsandin. Dsa daek, hoker hwd. n ji du- s peyvn cuda bne div awa bin wiha werin nivsandin, ger cuda cuda bin div mirov pev ve nenivsne di anna ser ziman de j bi ldan v cudahiy diyar bike.

-Di ziman kurd de rzika kirpandin ya li ser tp kteyan heye. Ji bo her peyvek div mirov binase ku ldan kirpandin li ser kjan tp ktey t kirin li gor ve bi kar bne.

-Ziman kurd xwediy s zaravayn bingehn e; Kurmanc, Soran, Zazak. Dive mirov rzikn rziman yn van zaravayan tev li hev neke ku dewlemendiya ziman xerab nebe. Mirov dikare peyvn hevpar bi kar bne ku tghitineke gelemper bibe, l ev hevpar ger bikeve war rzikn rziman, jirderketina ziman dibe. Rzikn her zaraveyek div di xwezaya w de were parastin bikarann.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org