ÇANDA GEL WEKÎ ENTÎKEYAN E

Hasan Kaya, hasankaya01@yahoo.com

Di dema civaka mîrîtiyê de,ji hêla çanda manevî ve, kurd pir dewlemend bûn. Efsaneyên derbarê şer, tertele, xela, koçberiyê û hwd. de pir bûn. Ji ber ku zanîn pêş ve neçûbû, bûyerên ecêb, li her herêmê bi awayekî cihê û li gorî baweriyakê dihatine şîrovekirin. Her çiqas şîrove cihêreng bûye, efsane jî ew çend hatiye xemilandin û şax daye.

Di sedsala I9an de, dema ku zanîna lêkolîna folklor û etnolojiyê pêş ve çû û xebatên bi vî awayî çêbûn, rojhilatnas li pey efsaneyên mezopotamyayiyan û yên gelên din ên rojhilat geriyan. Lêkolînerên rojavayî, ji bo ku bigotana ev lêkolîn baş e, hemû varyantên cihê bi dest dixistin. Çiqas varyantên cihê  bi dest bixistana, ewqasî dikaribûn jê sûd wergirin û têxin xizmeta zimanzan, dîrokzan, civaknas, etnolog û folklorîstan.

Ev mînaka ku me ji bo efsaneyê da, ji bo hemû cureyên çanda manevî û edebiyata devkî (zargotin) wiha ye. Çanda ku di nav hezar salan de hatiye pê, nexş û rengên civakên kevnare vedihewînin. Di gotineke mezinan biwejekê, çîrokekê, kevneşop, bawerî û ayînekê de, rengê felsefeya hemû olên ku berê civakê baweriya xwe bi wan aniye, heye.

Taybetiyên kîşwerî, erdnîgarî rengê xwe didin çanda manevî. Em dikarin bibêjin, hinek caran motîfek, an jî varyanteke çîrokekê, gotineke mezinan bi awayekî cihê, bi kirasekî din, li deh, panzdeh welatan peyda dibe. Foklorîstên ku li ser çîrokên Hungarya, Norwêc, Elman û yên deverên din lêkolînê dikin didine zanîn ku gelek nêzîkayî, reng û şîroveyê mîna hev di navbera yên kurdan û yên van gelan de hene. Ev tiştekî siruştî ye. Gelek sedem hene, ji bo ku mînanî hev bin. Bi hev re jiyîn, bi hev re şer kirin, çûn û hatin, dan û standin. Ji her tiştî girîngtir jî tiştek heye. Ew jî ev e ku mirovên ku li hemberî hev, bi xwe re û bi siruştê re têdikoşe ango mirovê ku afirînêr be, dê helbet li hemberî heman bûyerê mîna hev an jî nêzîkî hev bifikirin, rêaksiyonê nîşan bidin û hwd.

Çiqas ku teknolojî û têkiliyên hilberinê yên bajarvaniyê zêde dibin; çanda gelêrî, zargotin ewqasî tê guhertin an jî ji holê radibe. Ev prensîbeke li gorî zagonên civakê ye. Ne bi dil û nêta mirovan ve giredayî  ye. Lê li hinek civakan bi awayekî hovane ji holê radibe, mîna civaka Dewletên yekgirtî yên Emerîkayê. Civakên ku hinekî ji otantîzmê hez dikin û ruhê çanda xwe ji holê ranakin, lê kiras û cihêzê wê diguherînin jî hene.

Civaka kurdan di vê mijarê de, ne di destê xwe de ye. Başûr xaric, hêj saziyên mîna dewletê yên ku li ser hêmû tiştên welêt desthilat bin tune ne. Gel bi awayekî siruştî çanda kevnare dişopîne. Zanîneke xurt tune ye. Saziyên ku hene hêza wan têrê nake ku polîtikayên xwe li her cihê welêt birêve bibin.

Derbarê çanda manevî de, di nav gel de gelek guherinên cihê û mînakên ecêb jî hene. Mînakek jê ev e : Tiştê ku ez zanim li Kurdistanê pir hindik ziyaretên jinan hene. Yên ku ez bi wan dizanim, li Dêrîka Mêrdînê, li gundê Fero, ziyareta bi navê “Bena Eyşê”, dîsa li Derîkê “Kevirê Zînê”, li deşta Lalan, nêzî çiyayê Gabarê, ziyareta ku jê re “Darika Noka” dibêjin û li wir “Yadê Kerîma” raketiye, henin, Di civaka kurdan de, yek guherîn jî ew e ku êdî ziyaretê jinan pir bûne. Li Nisebînê gora Ayten, li Cizîrî Bêrîvan, bûne ziyaret. Ev jin, şervanên azadiyê ne û piştî 1984 an şehîd bûne.

Ziyareteke Balkêş jî ya Dr. Zehra (Zahîde) ye. Ev ziyaret xwediyê efsaneyekê ye jî. Ev bûyera ku bûye efsane, bi kurtî, li Şernexê weha tê zanîn: Dr. Zehra(Zahîde), di 1986an de, şehîd dibe, tevî hevalekî xwe. Laşên wan tazî, diavêjin paş traktorekê. Êvarekê li derve dimînin. Karkerekî dewletê yê ku di belediyê de dixebite û nav bajêr paqij dike, sibê zû radibe, karê xwe dike. Çav li cendekan dike. Şaş dibe. Ji gel re dibêje, min bi çavê xwe dît nûr nizûl bû. Sê cara nizûl bû, hat li ser cendekê ya jin danî. Piştî vê bûyerê qelek cerdewan dev ji kar berdidin. Dawî gora wê dibe ziyaret. Cihê ziyareta şehîd Dr. Zehra, di ser ya Şêx Mihemed Kendalî yê menşur re çêdikin. Yên ku rîş, di laşê van de derdikevin diçin axa li ser gorê di xwe didin. Serê çend mehan axa li ser gorê diqede, car din tê dagirtin. Ev bûyer di heman demê de, xurtirbûna hestên neteweyî ya gelê kurd nîşan dide.

Toreya gelan mîna entîkayan e. Zû bi zû namire. Lê di nav salan de kalan û kiras diguherîne.