ŞAIRÊ KESERKÛR QADRÎCAN

 

           

Hasan Kaya, 1996, Stenbol

                                                                                                             

 

            Hemû gelên cîhanê, ji bo ku nivîskar û şaîrên xwe yên klasîk (kevnare) nemir bikin û bi nifşên nûhatî bidine naskirin, li zankoyan di derbarê wan de tezan didine nivîsîn. Ev kesên weha ji hemû aliyên xwe ve têne vekolîn. Car caran jî dibine mîjara dersê,  li xwendegehan.

            Ev derfet bêje heme ji bo şexsiyetên kurd tune ye. Gelekên ku lembeya dilê wan her dem gur û geş bû,  niha  di nav deryaya  tariyê  de bi tena serê xwe nin. Li kurdistanê gelek mirov hene ku jiyana wan hêjayê dahûrîn û lêkolînê ye. Lê mixabin di nav rûpelên dîrokê yên zerbûyî û kufikî de giryan in.

            Qedrîcan jî yek ji vvan navên ku pêdivî bi lêkolîna li ser jiyana wî heye ye. Dema ku mirov li kovarên "Hawarî", "Ronahî" û "Roja nû" dinêre, Qedrîcan yek ji wan navên ku bala mirov dikşîne ye.

            Sala 1911an li Dêrika Çiyayê Mazî ya ku girêdayê Mêrdînê ye hatiye rû dinê. Dibistana seretayî li Dêrîkê kuta kiriye. Pişt re li dibistana mamosteyiyê ya Konyayê dest bi xwendinê kiriye.

            Dema ku li Konyaye dixwend  pir nakokî di nav mêjiyê wî de çêdibin. Jiyaneke bi xirecir li ber çavên wî ket. Xwest ku xwe binase, li binyada xwe, çand û dîroka xwe vekole. Kete nav lêkolîn û lêgerînên dû dirêj. Dema ku di betlaneya havînê de dihate gund, gelek xort li dora xwe vedihewandin. Ji wan re qala azadiyê û welêt dikir.

            Keça Qedrîcan a ku li Lubnanê bijîşkiyê dike ji bo bavê xwe dibêje: Dema ku havinê ew dihate Dêrikê xort didan dûv xwe û li nav  rezan diciviyan. Demança wî hebû. Xwe hînê nîşangirtinê dikirin. Kêlik diçikandin û berik bera wê didan. Keça wî ev  bîranîn ji devê lêziman bihîstiye. Dema ku dewlet bi xesletê Qedrîcan dihese dikeve pey şopa wî. Qedrîcan dinêre ku tevgera Şêx Seîd têk çûye. Çi revşenbîr û welatparêz hene an têne girtin an jî kuştin. Ew jî dev ji dibistanê berdide, tevî Reşoyê Dêrikî û çend hevalên din biryar didin ku binxet bibin. Li nêzî tixûb Qedrîcan û bavê xwe hev û dû dibînin. Qedrîcan rewşê dibêje û ji bavê xwe re dibêje ku ew dê rojekê welêt rizgar bikin wê çaxê welat dê pir xweş be û ew jî dê vegerin. Bavê wî nikare wî ji bo ku neçe îkna bike.

            Qedrîcan berê xwe dide Şamê û di nav bilbilên Şadî yên ku her tim li dûrî gulistanê dixwînin û keserkûr in de cih digre.

            Beriya ku wefat bike, gelek name ji lêzimên xwe re şandine. Gotiye min pir bêriya welêt kiriye û ez dê rojekê vegerim. Lê mixabin ev xwesteka wî bi cih ne hatiye.

                        ŞIÎRVANIYA WÎ

            Em dikarin bibêjin ku Qedrîcan yek ji pêşengê şiîra kurdî ya modern a ku bê wezin hatiye nivîsin e. Li gorî wê heyamê şiîrên ku nivîsîne gelekî bedew, pêşketî û nûjen in. Em dikarin şiîrên wî bidine ber ên şaîrên wê heyamê yên hemden.

 

GULA SOR

Gula sor

Hil bû jor,

Bîn da dor,

Gula sor...

Gula sor

Em lê dor

Bicivin

Bîn bikin

Dor bi dor

            Rîtim, lihevhatîbûn û şeklê vê şiîrê nû ye. Hem drûv û hem jî naverok nû ye. Sor hem rengekî ku kurd jê hez dikin e, hem jî ala sosyalîzmê bi bîr tîne. Weke remzekê ye. Qedrîcan Lewma ew bikar aniye. Di vê şîîrê de ramana înternasyonalîzmê heye. Şaîr, di wê baweriyê de ye ku rojekê gula sor dê li hemû cîhanê were hejandin.

 

BEGÊ AXIRZEMAN

 

Dostê min...!

Dijminê postê min...

Ew zenbila tu pê hatî,

Nema datê ji ezman

Benê wê riziya

Li nava rê qetiya

“ ket...

            Weke ku dixuye bêhna lîvbaziyê ji şiîra wî difure. Hemdemê wî Mayakovskî û Nazim Hîkmet jî şiîrê bi vî awayî nivîsîne.

            Di şiîra xwe de hiciv bi kar aniye. Bîr û baweriyên batil bi şêweyeke zimanşêrîn rexne kirine.

 

Nemrûdê biçûk

Me bi agir ditirsîne,

Pif.... meşka vala

Ey kevnare yê sala

Baweriya dilê me

Ji îmana Ibrahîm bêtire

Ne kêmtire...

            Ku mirov li tevahiya vê şiîrê dinere bîr û baweriyeke ku bi hindik ronakbîr û nivîskarên wê demê re hebû li nik Qedrîcan tête dîtin. Kifşe ku wî hêj wê demê berhemên klasik ên sosyalîstan xwedine û rewa kirine. Li gorî min ji hêla bîr û baweriyê ve Qedrîcan di rêya kovarên wê demê de (Hewar, Ronahî, Roja nû) bi serê xwe ekolek e. Ew û cegerxwîn nêzîkî hev in, lê ji alîyê kûrahiyê û ji aliyê şekl ve ji hev cihê ne.Di şiîra Cegerxwîn de hin caran bîhna tesewûfê tê.

            Sala 1957Õan ji bo komcivîna xortên navneteweyî bi keştiyê diçe Moskowayê. Piştî vê çûyine dîtina wî ya civakî hîn xwurttir bû. Di vê demê de şiîra Ez Diçim Mosko nivîsiye.

 

Swarê geştê bûm

Teva pêncsed hevalî

Her yek ji wan ji min bêtir

Bi heyecan

Hinek ji wan ereb in

Hinek ji çerkes, kurd û ermen în...

Lê hemû yek ziman û yek dil in,

Zimanê dostanî, aşîtî...

Weke bira diçin Mosko...

            Ev şiîra ku gelek dûvdirêj e dilîniyên şaîr û ûtopya wî tîne zimên.

            Qedrîcan çûyina xwe ya ber bi roniyê, ronibûna mêjiyê xwe,  têgihiştina xwe weha vedibêje:

 

Ew perdeya reş ûtarî,

Ku ji şevên reş diyarî

Min ji rûyê xwe kişand

Li ber çavên xwe çirand

“ avît...

 

                        PEXŞANA WÎ

 

            Nivîsarên wî yên pexşanî bêtir di derbarê rabirdûyê de ne. Hişê wî pir xwurt e. Zarokatî weke şerîda sînemê tê ber çavê wî.

            Di pexşanên wî de dilînî û hestekî tenik heye. Ev nivîsar çîrok in lê bêhtirîn dikevin beşê bîranînê.

            Pexşana ku bi ser navê ÒSondî ê di hejmara Hawarê ya 35Õan de hatiye weşandin , nivîskar rojên şagirtîye bi bîr tîne. Di tevahiye nivîsarê de bêriya welêt û jiyana wir, toreyên berê hatine reşandin. Heçku bi ax û keser hatiye nivîsîn.

            Pexşana ku navê wê “Guneh” e, jî di derbarê rojên şagirtiyê de ye. Hinek kevneşopên beradayî bi ziman û şeweyekî wêjeyî rexne dike.

            “Rojên Derbasbûy”“ di 52. hejmara Hewarê de hatiye weşandin. Ev nivîsar jî yek ji wan ên ku Qedîrcan jiyana xwe ya li Başûrê biçûk û Şamê vegotiye ye. Di nivîsarên bi vî rengî de Qedîrcan xweşikayiyên vê deverê û yên welêt dide ber hev. Zozan, çem, bihar û heşinayên welêt qet ji bîra nivîskar dernakevin.

            Ew dilê ku van nivîs û şiîran dinivîse her dem kelogirî, çav bi hêstir û kovan e. Mirovên ku wan dixwîne jî heman rewşê dijî.

 

                        ZÎMANÊ WI YÊ HUNER

 

            Weke hemû ekola Hawarê zimanê Qedîrcan jî çi di şiîre de çi di pexşanê de be, zimanekî xwerû û gelêrî ye. Ji xwe wê demê pişavtina bi zorê û ya pir bi rêk û pêk tunebû. Hinek polîtîkayên A. Hamîd ê ku Sultanê Osmanî bû hebûn, lê nedikariya zaroyên kurdan weke îro ji giyanê wan dûr bikin.

            Qedîrcan demekê di dibistanên Osmanî û Tirkan de xwendiye lê bandora vê rewşê di nivîsarên wî de naxuye. Bêhtirîn devokê Merdînê bi kar aniye. Belê ku hûrik hûrik nivîsarên wî bêne dahûrandin, dê bixuye ku wî zimanê tevahiya kurdistanê vekoliye, guhdarî kiriye an jî bihîstiye. Mînak di cihekî de peyva “nola” bikar aniye. Ev peyv li hêrêma ku Qedîrcan zarokatiya xwe lê derbas kiriye tuneye. Bêhtir li Riha û deverine din tê bi kar anîn peyva “wusa” her çiqas li herêma wî tune be jî di şiîra wî de heye.

            Di şiîrê de ziman  rast û rê bi kar aniye. Zêde cih nedaye remzeyan. Lê dirûvandinên wî xwurt in. Mînak:

            “Bi agirê dilê zahîdekî diçe heca...

            Ez diçim mosko”

            Ev daneberheveke xwurt e.

            Gelek  peyvên ku îro li ber windabûnê ne, di pexşan û şiîrên wî de hene. Mînak:

            “Hevalan, hetanî em ji hev wenda bûn destên xwe ji min re kil dikirin.” di vê hevoka jêrîn a ku di çîroka wî ya bi navê “Rojên Derbasbûyî“ de cih digre de, peyva “kilkirin” dibuhure. Ev peyv îro jî heye. Lê bêhtir ji bo meşk hejandinê an jî zarok hejandinê tê bikaranîn. Di wateya jorîn de niha zêde naye bi kar anîn. Bêjeya “dest kilkirin” bikaranîneke ciwan e.

                                                                                                  

Çavkan

-Tarîxa edebiyata Kurdî, Q. Kurd

-Hawar, kovar 1932

-Ji devê keça wî û lezimê wî Fethî Yıldız