Rewşa Zimanê Kurdî Li Bakur

(EV TEBLÎX, DÛ KONFERANSA ZİMANË KURDÎ LI BERLÎNË, HATİYE PËŞKEŞKİRİN)

HASAN KAYA  RÊBENDAN, 2000

                         

 

Guhdarên ezîz

 

 

 

Em dê rewşa zimanê xwe ji du aliyan ve hildin dest. Bi gotineke din em dê hem li ser rewşa zimanê nivîskî û hem jî li ser zimanê devkî rawestin. Beriya ku em têkevin nav mijarê, me divê em bidin xuyakirin ku piştî salên 90’î, bi hilanîna qedexeya li ser ziman, geşbûneke girîng di zimanê Kurdî de çêbû. Nemaze weşandina rojname, pirtûk û derxistina rojnameyan û destpêkirina weşanên Tv’yan ên bi vî zimanî, vejînek û zindîbûnek bi xwe re anî.

 Bi vî awayî zimanê kurdî ji bin nîrê asîmilasyonê derketin. Bi rihetî em hema bibêjin ku zimanê me kefen çirand. Li gorî ku teknolojî bi pêş ketiye, pêşketinên di vî warî de ne bes in. Bi ya me tiştê ku dihate hêvîkirin pêk nehatiye. Diviyabû ku pêşketinên gelek mezin biqewimiyana û bi vî zimani çalakiyên hunerî û wêjeyî yên hêja pêk bihatana.

Piştî van tespîtan me divê ku em bên ser mijara xwe ya hîmî. Em dê serê pêşî li ser zimanê nivîskî bisekinin û rewşa heyî ya di vî warî de destnîşan bikin.

Di warê zimanê nivîskî de sê gelşên me yên girîng hene:

1) Alfabe

2) Rastnivîs

3) Rêziman

Em bi dorê hinek li ser van xalan rawestin. Her çiqas hemû derdorên me Kurdan alfabeya Latînî ya Kurdî bi kar tînin jî, di hin waran de li hev nakin û radibin hin tîp û herfan li alfabeya Celadet Bedirxan zêde dikin. Ev yek jî dibe gelşeke ku mirov pê diêşe. Ji bilî lêzêdekirina tîpan, îcar hin derdor bi taybetî jî li ser tîpên “i” û “î”yê guherînan pêk tînin û wan wekî “İ” û “i”yê bi kar tînin. Bi gotineke din van her du dengdêran mîna dengdêren alfabeya Tirkî bi kar tînin.

Gelşa me ya dinê ya zivêrker jî dabaşa vekîteyê ango rastnivîsê ye. Di zimanê me yê nivîskî de di vî warî de jî lihevkirinek tune. Her weşan an jî her derdorên me kurdan xwedî rastnivîsekê ne. A yekî ya yê dinê nagire. Sedema vê hevnegirtinê jî, bi ya me ji ber cudabûna siyaseta van dorhêlan e. Her rêxistineke kurdan ya siyasî, di heman demê de xwedî rastnivîsekê ye jî. Bi taybetî di vî warî de tevliheviyeke mezin heye û ev yek jî li pêşiya hînbûna ziman dibe asteng û qutbûnekê di nav kesên xwende de çêdike. Wisa bûye ku her kes weşanên derdora xwe yên siyasî taqîb dikin.

Der barê warê zimanê nivîskî de gelemşeya me ya din jî rêziman e. Wek teorî her derdor li ser şopa Celadet Bedirxan in. Lê di kardariyê (pratîkê) de ev ne wisan e. Çawa ku ev dorhêl û rêxistinên me yên siyasî di warê rastnivîs û alfabeyê de ji hev cihê ne, tu dibînî ku di warê gramerê de jî aloziyek heye. Hema maye em bibêjin ku her derdorên weşanan xwedî alfabeyek, rastnivîsek û gramerekê ne. Tu pir bi hêsanî rast li nivîsên wisa têyî ku li gor devokên herêmî hatine nivisandin. ‘Nivîskar’ bi taybetî li ser devoka herêma xwe israr dike. Ev herêmparêzî jî dibe kend û kosp li ber zimanê me yê nivîskî. Bi kurtî, ev alozî û cihêtî nahêle ku di zimanê me yê nivîskî de hevgirtinek çêbibe.

Piştî daxuyaniyên me yên li ser zimanê nivîskî, îcar em bên ser rewşa zimanê me yê devkî bê ka di çi halî de ye. Em ê lê bixebitin ku rewşa zimanê me yê devkî jî di bin çend sernavan de aşkera bikin. Lê beriya ku em bi xalan li ser vê mijarê tespîtên xwe pêşkêş bikin, me divê ku em hin tiştên din jî bibêjin. Gava ku ziman dibe zimanê bazarê her kes lê dixebite ku hînî wî zimanî bibe. Nimûne Erebên Sertê ji ber ku çerçîtî dikirin bi Kurmancî jî dizanibûn. Ji ber ku diçûn gundan û bi Kurmancan re bazirganî dikirin. Her wiha em bala xwe bidinê ku li metropolên Tirkiyeyê Kurd hînî sê çar zimanan dibin. Ev jî dîsa ji ber debarê û bazirganiyê diqewime. Nexwe gava ku zimanek nebe pêwistî kes guh nadiyê, girîngî pê nade. Niha jî em bi sernavan em derbasî mijara xwe bibin.

A) Li gundan rewşa ziman

Li gundan bi gotineke din li çolteran zimanê me yê devkî zindî ye. Gundî di nav xwe de bi zimanê xwe dipeyîvin. Di hemû warê jiyanê de zimanê wan ê têkiliyê Kurdî ye. Tenê gava ku karê wan bi daîreyên resmî bikeve zimanê Tirkî tê bikaranîn.  Ev yek jî tenê ji bo kesê ku bi Tirkî û Kurdî dizanin wisan e.

 

B) Li bajaran rewşa ziman

Zimanê me bi qasî ku li gundan tê bikaranîn, bi awayekî giştî li bajaran nayê bikaranîn. Li bajaran zimanê sereke Tirkî ye. Çendî ku li hin bajaran zimanê Kurdî serdest e jî, bi gelemperî rewş ev e. Tê dîtin ku kurd ne li bajaran lê li gundan bi zimanê xwe dipeyîvin. Wiha jî dikare bê gotin ku bajar çiqas giran û mezin dibe ew çend ji zimanê Kurdî dûr dikeve.

 

C) Li metropolan rewşa ziman

Gava ku em bajarên kurdan û metropolên Tirkiyeyê bidin ber hev rewşeke tirsnak û kambax derdikeve pêşberî me. Qet nebe li bajarên Kurdan bi qasî gundan zimanê Kurdî ne zimanê sereke be jî, dîsa rêjeyeke (nîspeteke) girîng zimanê Kurdî di hemû warê jiyana xwe de bi kar tîne. Lê li metropolên Tirkiyeyê ev yek nîn e. Çimkî zimanê Tirkî zimanê têkiliyan e. Tu herî ku derê, bi kê re têkilî deynî deyne, zimanê têkiliyan Tirkî ye. Li van metropolan kêm cih hene ku rûniştvanên wan Kurd in. Dibe ku ancax ew bi hev re bi Kurdî bidin û bistînin. Malbat li metropolan bi zarokên xwe re bi zaneyî bi Tirkî dipeyîvin. Her çiqas ev malbat welatparêz jî bin. Ji ber ku zarokên wan li kuçeyê bikaribe bi zarokên Tirkan re bileyîze, têkilî deyne. Gava ku zarok dest bi dibistanê bike da ku zorayî nekişîne û serketî be, bi taybetî Tirkî hînî wan dikin. Her wiha dayîk jî neçar dimînin ku Tirkî hîn bibin, ji bo ku bi rihetî bi der û cîranên xwe re bikeve nav têkiliyan.

 

Ç) Di nav kesên xwende û nexwende de rewşa ziman

Rastiyeke tehl, kesên xwende bi qasî yên nexwende bi Kurdî nizanin û nikarin bi zimanê xwe başebaş bipeyîvin. Li dinyayê rastiyek heye, kesê ku zimanê neteweya xwe baş dizanin û rast bi kar tînin kesên xwende ne, ango xwendewar in. Lê li nav me Kurdan berevajiyê vê yekê, yên ku baş bi zimanê Kurdî dizanin ew kesên nexwende ne ku lingên wan jî bi dibistanan neketiye. Rewşenbîrên me jî dikevin nav vê katagoriyê. Kurdên me yên xwende bi Tirkî difikirin, dinyaya wan a hizirkirin û nivisandinê bi giştî Tirkî ye. Li vir rastiyek derdikeve pêşberî me ku xwendina li dibistanan a bi Tirkî, bi xwe re asîmilasyona zimanê Kurdî tîne.

 

D) Li saziyên me rewşa ziman

Mixabin ji bilî du sê saziyan, zimanê têkiliyan bi gotineke din zimanê ku lê tê axaftin Tirkî ye. Enstîtuya me û Azadiya Welat ne tê de, li saziyên me bi qasî ku zimanê Tirkî lê tê qisekirin ew çend Kurdî lê nayê qisekirin. Ev sazî çi saziyên çandî bin û çi jî yên civakî û siyasî bin. Rewş ev e. Rastiyek heye ku zimanê kurdan ê siyasî Tirkî ye. Ji lew re zimanê wan ê nivîskî jî Tirkî ye.

Sedemeke girîng heye ku li saziyên me bê çima kurdî lê nayê peyivandin. Ji ber ku her kesek ji herêmekê ye û di bin bandora devoka herêma xwe de ne. Her wiha Kurmanciya hin deveran derketiye pêş û ya hin deveran jî li pey wê maye. Nimûne kesên ji Meletiyê, Mereşê, Dêrsimê şerm dikin ku li cem Mêrdîniyan, Amediyan qise bikin. Ji ber ku bi devoka wan henek û tinazên xwe dikin. Ew jî dikevin psîkolojiyeke xerab û nema bi devoka xwe dipeyîvin.

 

E) Rewşa her du zaravayên Kurdî

Rewşa zaravayê Kurmancî ji ya zaravayê Kirmanckî (Kirdkî, Dimilkî) baştir e. Ev yek hem di warê zimanê nivîskî de wisan e û hem jî di warê zimanê devkî de. Her wiha kesê Kirmanckîaxêv lê dixebite ku Kurmancî hîn bibe, lê yê kurmancîaxêv naxwaze ku Kirmanckî fêr bibe, ji ber ku ji xwe re wek pêwistiyekê nabîne. Ligel vê rewşê bandora Kurmancî li ser ya Dimilkî heye. Devera ku her du zarava  lê tên axaftin zaravayê hevpar Kurmancî ye. Çend cihên ku Dimilî lê pir in ne tê de, ev yek  heye.

 

Wek encam em vê bibêjin: Digel ku teknolojî bi pêş ketiye û derfet û îmkan ji me re çêbûne jî, em zêde girîngî nadin zimanê xwe. Em bi awayekî xurt li ber polîtîkayên asîmilasyonîst ranawestin. Bi israr li zimanê xwe û çanda xwe bi qasî ku tê xwestin xwedî lê dernakevin. Ma qey em nizanin ku ‘şertê heyînê yê pêşîn ziman e.’ Her wiha em ji bîr nekin ku ziman hîmê çandê ye jî.