Rewa Ziman Kurd Li Bakur

(EV TEBLX, D KONFERANSA ZMAN KURD LI BERLN, HATYE PKEKRN)

HASAN KAYA  RBENDAN, 2000

                         
 
Guhdarn ezz
 
 
 
Em d rewa ziman xwe ji du aliyan ve hildin dest. Bi gotineke din em d hem li ser rewa ziman nivsk hem j li ser ziman devk rawestin. Beriya ku em tkevin nav mijar, me div em bidin xuyakirin ku pit saln 90, bi hilanna qedexeya li ser ziman, gebneke girng di ziman Kurd de b. Nemaze weandina rojname, pirtk derxistina rojnameyan destpkirina weann Tvyan n bi v ziman, vejnek zindbnek bi xwe re an.
 Bi v away ziman kurd ji bin nr asmilasyon derketin. Bi rihet em hema bibjin ku ziman me kefen irand. Li gor ku teknoloj bi p ketiye, pketinn di v war de ne bes in. Bi ya me tit ku dihate hvkirin pk nehatiye. Diviyab ku pketinn gelek mezin biqewimiyana bi v zimani alakiyn huner wjey yn hja pk bihatana.
Pit van tesptan me div ku em bn ser mijara xwe ya hm. Em d ser p li ser ziman nivsk bisekinin rewa hey ya di v war de destnan bikin.
Di war ziman nivsk de s geln me yn girng hene:
1) Alfabe
2) Rastnivs
3) Rziman
Em bi dor hinek li ser van xalan rawestin. Her iqas hem derdorn me Kurdan alfabeya Latn ya Kurd bi kar tnin j, di hin waran de li hev nakin radibin hin tp herfan li alfabeya Celadet Bedirxan zde dikin. Ev yek j dibe geleke ku mirov p die. Ji bil lzdekirina tpan, car hin derdor bi taybet j li ser tpn i y guhernan pk tnin wan wek ݔ iy bi kar tnin. Bi gotineke din van her du dengdran mna dengdren alfabeya Tirk bi kar tnin.
Gela me ya din ya zivrker j dabaa vektey ango rastnivs ye. Di ziman me y nivsk de di v war de j lihevkirinek tune. Her wean an j her derdorn me kurdan xwed rastnivsek ne. A yek ya y din nagire. Sedema v hevnegirtin j, bi ya me ji ber cudabna siyaseta van dorhlan e. Her rxistineke kurdan ya siyas, di heman dem de xwed rastnivsek ye j. Bi taybet di v war de tevliheviyeke mezin heye ev yek j li piya hnbna ziman dibe asteng qutbnek di nav kesn xwende de dike. Wisa bye ku her kes weann derdora xwe yn siyas taqb dikin.
Der bar war ziman nivsk de gelemeya me ya din j rziman e. Wek teor her derdor li ser opa Celadet Bedirxan in. L di kardariy (pratk) de ev ne wisan e. awa ku ev dorhl rxistinn me yn siyas di war rastnivs alfabey de ji hev cih ne, tu dibn ku di war gramer de j aloziyek heye. Hema maye em bibjin ku her derdorn weanan xwed alfabeyek, rastnivsek gramerek ne. Tu pir bi hsan rast li nivsn wisa ty ku li gor devokn herm hatine nivisandin. Nivskar bi taybet li ser devoka herma xwe israr dike. Ev hermparz j dibe kend kosp li ber ziman me y nivsk. Bi kurt, ev aloz ciht nahle ku di ziman me y nivsk de hevgirtinek bibe.
Pit daxuyaniyn me yn li ser ziman nivsk, car em bn ser rewa ziman me y devk b ka di i hal de ye. Em l bixebitin ku rewa ziman me y devk j di bin end sernavan de akera bikin. L beriya ku em bi xalan li ser v mijar tesptn xwe pk bikin, me div ku em hin titn din j bibjin. Gava ku ziman dibe ziman bazar her kes l dixebite ku hn w ziman bibe. Nimne Erebn Sert ji ber ku ert dikirin bi Kurmanc j dizanibn. Ji ber ku din gundan bi Kurmancan re bazirgan dikirin. Her wiha em bala xwe bidin ku li metropoln Tirkiyey Kurd hn s ar zimanan dibin. Ev j dsa ji ber debar bazirganiy diqewime. Nexwe gava ku zimanek nebe pwist kes guh nadiy, girng p nade. Niha j em bi sernavan em derbas mijara xwe bibin.
A) Li gundan rewa ziman
Li gundan bi gotineke din li olteran ziman me y devk zind ye. Gund di nav xwe de bi ziman xwe dipeyvin. Di hem war jiyan de ziman wan tkiliy Kurd ye. Ten gava ku kar wan bi dareyn resm bikeve ziman Tirk t bikarann.  Ev yek j ten ji bo kes ku bi Tirk Kurd dizanin wisan e.
 
B) Li bajaran rewa ziman
Ziman me bi qas ku li gundan t bikarann, bi awayek git li bajaran nay bikarann. Li bajaran ziman sereke Tirk ye. end ku li hin bajaran ziman Kurd serdest e j, bi gelemper rew ev e. T dtin ku kurd ne li bajaran l li gundan bi ziman xwe dipeyvin. Wiha j dikare b gotin ku bajar iqas giran mezin dibe ew end ji ziman Kurd dr dikeve.
 
C) Li metropolan rewa ziman
Gava ku em bajarn kurdan metropoln Tirkiyey bidin ber hev reweke tirsnak kambax derdikeve pber me. Qet nebe li bajarn Kurdan bi qas gundan ziman Kurd ne ziman sereke be j, dsa rjeyeke (nspeteke) girng ziman Kurd di hem war jiyana xwe de bi kar tne. L li metropoln Tirkiyey ev yek nn e. imk ziman Tirk ziman tkiliyan e. Tu her ku der, bi k re tkil deyn deyne, ziman tkiliyan Tirk ye. Li van metropolan km cih hene ku rnitvann wan Kurd in. Dibe ku ancax ew bi hev re bi Kurd bidin bistnin. Malbat li metropolan bi zarokn xwe re bi zaney bi Tirk dipeyvin. Her iqas ev malbat welatparz j bin. Ji ber ku zarokn wan li kuey bikaribe bi zarokn Tirkan re bileyze, tkil deyne. Gava ku zarok dest bi dibistan bike da ku zoray nekine serket be, bi taybet Tirk hn wan dikin. Her wiha dayk j near dimnin ku Tirk hn bibin, ji bo ku bi rihet bi der crann xwe re bikeve nav tkiliyan.
 
) Di nav kesn xwende nexwende de rewa ziman
Rastiyeke tehl, kesn xwende bi qas yn nexwende bi Kurd nizanin nikarin bi ziman xwe baeba bipeyvin. Li dinyay rastiyek heye, kes ku ziman neteweya xwe ba dizanin rast bi kar tnin kesn xwende ne, ango xwendewar in. L li nav me Kurdan berevajiy v yek, yn ku ba bi ziman Kurd dizanin ew kesn nexwende ne ku lingn wan j bi dibistanan neketiye. Rewenbrn me j dikevin nav v katagoriy. Kurdn me yn xwende bi Tirk difikirin, dinyaya wan a hizirkirin nivisandin bi git Tirk ye. Li vir rastiyek derdikeve pber me ku xwendina li dibistanan a bi Tirk, bi xwe re asmilasyona ziman Kurd tne.
 
D) Li saziyn me rewa ziman
Mixabin ji bil du s saziyan, ziman tkiliyan bi gotineke din ziman ku l t axaftin Tirk ye. Ensttuya me Azadiya Welat ne t de, li saziyn me bi qas ku ziman Tirk l t qisekirin ew end Kurd l nay qisekirin. Ev saz i saziyn and bin i j yn civak siyas bin. Rew ev e. Rastiyek heye ku ziman kurdan siyas Tirk ye. Ji lew re ziman wan nivsk j Tirk ye.
Sedemeke girng heye ku li saziyn me b ima kurd l nay peyivandin. Ji ber ku her kesek ji hermek ye di bin bandora devoka herma xwe de ne. Her wiha Kurmanciya hin deveran derketiye p ya hin deveran j li pey w maye. Nimne kesn ji Meletiy, Mere, Drsim erm dikin ku li cem Mrdniyan, Amediyan qise bikin. Ji ber ku bi devoka wan henek tinazn xwe dikin. Ew j dikevin pskolojiyeke xerab nema bi devoka xwe dipeyvin.
 
E) Rewa her du zaravayn Kurd
Rewa zaravay Kurmanc ji ya zaravay Kirmanck (Kirdk, Dimilk) batir e. Ev yek hem di war ziman nivsk de wisan e hem j di war ziman devk de. Her wiha kes Kirmanckaxv l dixebite ku Kurmanc hn bibe, l y kurmancaxv naxwaze ku Kirmanck fr bibe, ji ber ku ji xwe re wek pwistiyek nabne. Ligel v rew bandora Kurmanc li ser ya Dimilk heye. Devera ku her du zarava  l tn axaftin zaravay hevpar Kurmanc ye. end cihn ku Dimil l pir in ne t de, ev yek  heye.
 
Wek encam em v bibjin: Digel ku teknoloj bi p ketiye derfet mkan ji me re bne j, em zde girng nadin ziman xwe. Em bi awayek xurt li ber poltkayn asmilasyonst ranawestin. Bi israr li ziman xwe anda xwe bi qas ku t xwestin xwed l dernakevin. Ma qey em nizanin ku ert heyn y pn ziman e. Her wiha em ji br nekin ku ziman hm and ye j.