Baba Tahir Hemedan (937-1010z)


Hv Berwar

Baba Tahir Oriyan, Hemedan, nav w Tahir e, Baba jre digotin jiber ku yek b ji kesn ba navdar zanay (Ehl heq-yarsan) ji kevinde peyva Baba bo rbern Ola yarsan terqeta derwzma slam di kurdewar de mna peyva (Pr) bi kar dian dsan jre digotin (Oryan). Weke t zann, ev nav w bixwe li xwe kiriye. Bi mana (Taz)ji ber ku baweriya w bi felsefeya sovzm heb mna tiyoriyeke bi wey derwan weke praktk bi kar aniye. Herweha jre dibjin Hemedan ji ber ku li Hemedan jiyaye her li wir jiyana xwe jidestdaye li wir binaxkir ye. Di helbestan de nav xwe y dirust bi kar aniye (Tahir) dibjin kevintirn avkan, ku jiyana Baba Tahir tde hatiye nivsandin, pirtka (Rawend)ye Mohemed kur Al Silman Rawendiye li sala 599k 1202z pertka bi nav (Rahet al-sidur we ayet al-siror der tarix al-selcoq) danaye. Li sala 1333z bi alkariya Mohemed qbal danana perawz fhristan ji aliy (mucteba mnew) hatiye apkirin di v pertukda behsa dtinek t kirin, di navbera Sultan Tuxrul beg selcoq Baba Tahir de. Li vir nivskar dixwaze bibje, ku di w dem de derws sofiyan rola xwe ya giring heb. serhatiya v dtin bi v reng t gotin, min guh l b, dema Sultan Tuxrul beg hatiye bajar Hemedan ewliyayn sofiyan s pr bn, Baba Tahir, Baba Cefer Sx Hema. Nzk iyayek nav w Xidir b, di rya Hemedan de rawesta b, dema Sultan dtn rawestiya zelamn di gel de ji hespan hatine xwar, digel Wezr Ebonesr Kender ber xwe da wan dixwast nzk bibe dest wan biramse. Di w dem de Baba Tahir di haleta cizbe de b, ry xwe da sultan jre got, ey Turk tu dixwaz i li xelk xweday bik?

Sultan jre got ev tit tu daxwaz dik, ez w dikem. Baba Tahir jre got, w bike ya xweday biv .

Ewa rast be, sala jidaykbna Baba Tahir akere nne. Di avkaniyek de hatiye, ku Baba Tahir kur Ferdn e 410k 1019z jiyaye, herweha di belgeyek rast de hatiye gotin, ku her di w sal de jiyana xwe jidestdaye. Dsan hind liser w bawer ne, ku li saln (326k-937z, 410k- 1019z )jiyaye. Dsan hind kes dibjin, ku li sala ( 390k -999z, 450k-1058z) de jiyaye. Dsan beek din dibjin, hevcax bin Sna ye (428k-1063z). Dsan hindn din dibjin, hevax Xwace Nesredn Tus ye( 672k-1273z). Em dikarn bjin, serdemn cuda ji bo jiyana Baba Tahir hatine xweyakirin. Ewn hevaxn Enulquzat Hemedan 525k-1130z didanin, xweyaye ku ji rastiy drket ne. Herweha ewn bi hevax Nesredn Tusj datnin zdetir ji rastiy dr in. Dsan Reza Qulxan hdayet dibje Tahir Oryan Hemedan nav w y proz Baba Tahir e, yeke ji zana navdarn dema xwe. Dsan xwed rmet ciyek bilind bye hind ji hevaxn sultann selcoq datnin l ev nerast e. Baba Tahir yek e ji Sxn kevn n hevcaxn deylemiyan, sala 410k beriya Unsur Frdews hevdemn wan jiyana xwe ji dest daye. Dsan ji babetn xweyakirina serdem ji daykbna Baba mrza Mehdxan Kewkeb die ser yek ji du beytn Baba Tahir dibje:

Moan behrum keder zerif amedestum
Moan  nuqte keder herif amedestum
Be her elf elif qedd ber ayu
Elif qedum keder elif amedestum

Ev du beytne bi hisaba ebced dibe rista (elif qed elif =e-l-q-d-a-l-f) dibe sala 326k, sala jidaykbna Baba Tahir Hemedan. Ev afkaniya jor ji rpela 36an ji mrza mehdxan kewkeb, erh hal Baba Tahir ji kovara Asiya bingale 904 wergirtiye.

Her awa be, bi avkaniyn bawer p kir, Baba Tahir di mawey di navbera diwemn sedsaliya dehan nva yek ji sedsaliya yanzdan zayn de jiyaye. Jidaykbn malavayiya w bi saln (326k-937z, 401k-1010z) akere kiriye.

 

Baba Tahir Ola Yarsan

Weke t zann, li serdema jiyana Baba Tahir ola ehl heq (yarsan) li piraniya hermn iyayn Kurdistan dewr bern w heb. Her ende ev ole ji slam kevintir e, l di w dem de bi weyek mna mezhebek slam xwe dizan. Di dirjiya rojan de yarsanan milmilan digel dikir, bi taybet li ser dema Osmaniyan de, bi (Xolat Sie) (Batin) (El lah) dizann. B guman, ola yarsan tkel sofzma slam b, ne bi ten di helbestn Baba de xweyaye, l belku ew bi xwe j endamek her mezin xwed rmet ciyek taybet di rkxirawn ola yarsan de bye, ku ziman resm y wan diyalkta Goran, ya  ziman kurd ye, digel w yek j, ev ziman ku Baba du beyt p nivsn diyalkta Goran nne, l tkela herma Lor ye. L peyrewn Yarsan jiber diken weke helbest dibjin - li gor wan - kes di nihniyn wan nagehe. Ji bil v yek j, belge hene, ku Baba helbest bi pir diyalktn tkel n kurd gotine. Dsan ji aliyek din di destpka sala 1968z da karger zanist li bea kurdnas tay rojhelatnasa akademiya zanist Ermenistan Gurgn Akopof hatb bajar (Lenngirad), li ser babet Baba Tahir dibje, li sala 1943z rojek digel Red Yasem bi hev re runitibn, Sedr qaz j li wir b, axaftin hat ser Baba Tahir, Yasem dre helbesteke Baba Tahir xwend, ku xweyaye w ji kesek pr guh l bye ew helbest j ev e:

K got nne li dunya da raz
Ev ki min seydayi Tayem ew raz nne

Dibje: k dibje di dunyay de rast tuneye, ma ew nerast ye, ku ez ji bo te dnim. Dsan pirs ji Akopov t kirin, ima ev dre helbeste te nexiste di nava pertka w de? Got ji ber w yek, ku Baba Tahir pir hja bi rmet b li cem Yarsanan hinek ji du beytn w ji bo proz di perawza destnivs a pertka ola Yarsan serencam tomar kiriye. Mnorsk szde du beytn Baba Tahir di pertka (Serencam) de datne. Dsan hevaln w ji Yarsanan ehl heq yek du beytn din bo hinartine. Di pertka (serencam) hijmarek ji name helbestn ehl heq de dibjin, ku ah alem Baba xwen 406k-1015z ,467k-1074z di w dem de, digel heval siwarn xwe Hemedan bo mhvan Baba serhatiya w zdetir mna efsaneyek ye, mna pir rdann ola Yarsan, dibjin di guftugoyek de di navbera herduyan de Baba Tahir dibje :

Herkes ahe tuy hale hemne
Serne xit balnes zemn e
Curmo nestke te dost darom
Herkes doste tuy hale i nn

Bi mana herkes tu ah w be, dibe hal w weha be balvka w ber be dueka w erd be guneha min ev e, tu dost min , ew tu dost w b dibe hal w weha be.

Ziman Baba Tahir

Li ser rewa w ziman arnn Baba pir br rayn ji hev cuda hene dibjin, Reza Qolxan hdayet di pertka (tezkeret mecmei elfusehaida) dibje, Baba arne bi ziman kevin heye, l div bizann, ku ziman kevin i ye? Herweha (Atikide Azer) dibje helbestn Baba bi ziman (Rac) bo Rac bimana (Raz) di w ax de xelk (Rey Dnwer) p dipeyivn, ji aliyek din ve, mna Wehd nan dide dibje, ziman Baba cuda ye ji ziman Raz. Herweha di destnivsek de end arnn kurd bi nav Baba Tahir hatine nvsn (Satirbg Mohemed) ar bi nav deng y Hemedan dibje, ev helbestne yn min in bi nav Baba Tahir hatine balavkirin. Ev j w yek digehne, ku Satirbg Baba bi yek ziman arne nivsandine, ji ber w yek, ev tkelbne rdaye, ku ew j kurd ye. Herweha dibjin, Baba bi weyek helbest mna Lor nivsandine. L em dikarin bjin, ev weye i ye? L di rast de, piraniya wan zanayn li ser rewa wey arnn Baba titek nivsand dibjin, Baba Lor bye bi wey lor arne nivsandine. Ev j akera ye, li cem wan kesn arezay heye, di helbestn Baba Tahir de, yek ji wan avkaniyn giring, ku li ser rewa droka kurd hatiye nivsandin (erefnama erefxan Bedls ye), ku li sala 1555z bi daw aniye, li ser rewa ziman kurd dibje, ziman kurd ar be e:

(Kurmanc, Lor, Kelhor, Goran) ( erefname alf elemr erefxan el-Bedls) ji aliy Fereculla Zek el-kurd li Ezher li Misir di Boste de, rpela 23 de, hatiye nivsandin. Dsan liser rewa ziman du beytn Baba, Dr. braham mamostay kevin ziman pehlew li zanngeha adab dangeha Tehran baek bi ziman Firens li Pars apkiriye Dr. Perwz Natilxanler end gotarek li ser v rew di govara peyam de belavkiriye.

 

arnn Baba Tahir

B guman, arnn Baba di w dem dr dirj de mna w ziman nne, ew p dipeyiv. Herweha mna w ziman ro y herma w nne, lewra ev j bye egera w yek, ku piraniya nivskaran destnivsn w li gor xwastekn xwe destkar tde bikin. berhemn Baba neparastine, ew peyvn mana wan nehatine zann, peyvn Faris li c danne, ev j bye egera w yek, ku di hem pertkn apkir yn Baba de, em nikarin yeka weha pak bidest bixin, mna pertka w ya orgnal ya pak be. Herende pir tkel Faris bye, l her wey lorbna xwe wenda nekiriye, mna dibnin, li dawiya piraniya pertkn w ferhengok jre durist kiriye mana pir peyv zaravn lor tde lk dayne. L div bizanin, em nikarn bo wan pertkn w yn apkir taybetmendiyn wey lor y w serdem bizanin lkolnn zanist li ser bikin, eger di peroj de end dest nivsn bawerpkir yn Babay dest bikevin, daku bikarin berawerdiy di navber de bikin ta radeyek bikarin bigehne v mebest bi bawer arnn w sax bikin lkolnan li ser bikin. ew destnivsn kevin, ku ta niha haya me j heye, destnivs jimare 2546 (Muziuma Qonya) ewa li ser gora (Mewlana Celaledn Belx) navdar e bi mewlana Rom, ku droka 842k li ser hatiye nivsandin (erh ehwal we asar Baba - biko dikterCwad meqsod Rpel 28 .

 

Destnivs apn du beytn Baba Tahir

Her ji peydabna van du beytan zde di nav dil mejoy gel de jiyan, ji ber ku ev hv armanca wan b. Dsan ji serdam apa n, di rojhelata navn de hijmarek zor ya du beytn Baba di nav gelda belav bn. Bi taybet pist cenga chan ya duyan, li ran belav kirine apxanan bi huner li ev du beyte li ap dan, bi tablo wneyn rengn, mna tur veguhastin ji bo zimann din yn pkeftiyn chan. Em bawer nakin, ku namexaneyn mezin navdar li chan hebin destnivsn du beytn Baba Tahr tde nebin. Herweha ev destnivse bne egera w yek, ku hind ji rojhelatnasan li sedsaliya nozde bstan de pir ji tkstn van du beytan belav bikin veguhzin ji bo zimann mna ngilz Frens Elman.
 

a)  Destnivs di hinde namexaneyn Europa de  
 

1-Namexaneya netewey li Pars:   

Ev destnivse (175) dubeyt vegirtne, psgotin ji aliy (Pexqol Qerebax) hatiye nivsandin car rpel e. Di pgotin de hatiye, ku bi fermana Mohemed ah Qicar hinde ji van beytan hatne komkirin, daku ji wendabn biparzin. Dsan di psgotin de Tuz dibje ta niha, sala 1844z, ewn li vir tomarkirin ji wlayetn dr nzk top kirine eger di rojn dahat de du beytn din bibnn, dsan di nava v nam de d binivsin, ji ber ku 6 rpeln sp bi c htine, ji bo van du beytan, eger di pseroj de bibnn.
 

2- yek ji destnivsn mezin ciwan jhat yn helbesta klask a rojhelata navn keskula (Gulen)e. Ev ji aliy Mohemed Qaz kur Mohemed Raz y Mehcr 1783z hatiye nivsandin, ku ji 459 rpelan pkhatiye. Digel wneyn rengn beek ji du beytan tomar kirine, hijmara destnivs (E-12) ye li namexaneya amojgariya rojhelatnas Akademiya zanist de li St.Petersburg hatiye parastin.

b)  du beytn apkir yn Baba Tahir:

Ew berhemn helbestan, ku bi nav Baba Tahir hatine nasandin nzk 600 du beyt 5 xezel end parceyn dine pir, ji berhemn apkir yn du beytn Baba rojane tn bikarann ev du beytne di qalib ziman faris y n de mey ne bne milk farisan, ji ber v yek, di nava droka edebiyata wan de cye. L her ev heye, ku Baba Tahir bi nav naverok ve kurd e di van saln daw de hewldana guherna van du beytan ji ziman resen xwe bo ziman Faris y n di van end sedsaln daw de batirn apn du beytn Baba ew e, ya ku ji aliy (Husn Wehd Destgurd) hatiye vejandin. pgotin ji aliy (Red Yasem) ve hatiye nivsandin. Mezintirn pertk ji babetn Baba Tahir ew e, ya ku Mohemed kur brahm navdar bi xetb wezr nivsand, her i li ser rewa helbestvan ve hatibe gotin top kiriye hewldaye, ji i avkan belgeyan dr nekeve.

Baba Tahir rojhelatnas

Pir rojhelatnasn mna (Jskovisk, Klemen Hawer, Edward Braun, Hern Aln Lincisk) hind tit li ser rewa Baba Tahir bi ziman elman nivsandine

-Frens nglz. Klemn Hawr y frens kumelek ji du beytn Baba Tahir apkirine Edwerd Hrnarn y nglz pertka w wergraye ser ziman ngilz apkiriye (Elizabeth Kurtiz Brnz) pertka Baba ya helbestan wergraye ser ziman nglz.

Cavkan:

1-  Droka edebiyata kurd - Dr. Maruf Xeznedar bea yekem (apa Araz-Hewlr 2001).
2- Kovara Rwinbr nu- jimare 108 -1985 Bexda.