Baba Tahirê Hemedanî
(937-1010z)
Baba
Tahirê Oriyanî, Hemedanî, navê wî Tahir e, Baba jêre digotin jiber ku yek
bû ji kesên baþ û navdar û zanayê (Ehlê heq-yarsan) ji kevinde peyva Baba
bo rêberên Ola yarsan û terîqeta derwêþîzma îslamî di kurdewarî de mîna
peyva (Pîr) bi kar dianî dîsan jêre digotin (Oryanî). Weke tê zanîn, ev
nav wî bixwe li xwe kiriye. Bi mana (Tazî)ji ber ku baweriya wî bi felsefeya
sovîzmê hebû û mîna tiyoriyeke bi þêweyê derwêþan weke praktîk bi kar
aniye. Herweha jêre dibêjin Hemedanî ji ber ku li Hemedan jiyaye û her li
wir jiyana xwe jidestdaye û li wir binaxkirî ye. Di helbestan de navê xwe yê
dirust bi kar aniye (Tahir) dibêjin kevintirîn çavkanî, ku jiyana Baba Tahir
têde hatiye nivîsandin, pirtûka (Rawend)îye Mohemedê kurê Alî Silêmanê
Rawendiye li sala 599k 1202z pertûka bi navê (Rahet al-sidur we ayet al-siror
der tarix al-selcoq) danaye. Li sala 1333z bi alîkariya Mohemed Êqbal û
danana perawêz û fêhristan ji aliyê (mucteba mînewî) hatiye çapkirin di vê
pertukêda behsa dîtinekê tê kirin, di navbera Sultan Tuxrul begê selcoqî
û Baba Tahir de. Li vir nivîskar dixwaze bibêje, ku di wî demî de derwês
û sofiyan rola xwe ya giring hebû. serhatiya vê dîtinê bi vî rengî tê
gotin, min guh lê bû, dema Sultan Tuxrul beg hatiye bajarê Hemedanê ewliyayên
sofiyan sê pîr bûn, Baba Tahir, Baba Cefer û Sêx Hemþa. Nêzîk çiyayekî
navê wî Xidir bû, di rêya Hemedanê de rawesta bû, dema Sultanî dîtîn
rawestiya û zelamên di gel de ji hespan hatine xwar, digel Wezîr Ebonesrê
Kenderî berê xwe da wan û dixwast nêzîk bibe û destê wan biramûse. Di wî
demî de Baba Tahir di haleta cizbe de bû, rûyê xwe da sultanî û jêre got,
ey Turk tu dixwazî çi li xelkê xwedayî bikî?
Sultanî
jêre got ev tiþtê tu daxwaz dikî, ez wê dikem. Baba Tahir jêre got, wê
bike ya xwedayî bivê .
Ewa
rast be, sala jidayîkbûna Baba Tahir aþkere nîne. Di çavkaniyekê de
hatiye, ku Baba Tahir kurê Ferîdûn e 410k 1019z jiyaye, herweha di belgeyekî
rast de hatiye gotin, ku her di wê salê de jiyana xwe jidestdaye. Dîsan hind
liser wê bawerê ne, ku li salên (326k-937z, 410k- 1019z )jiyaye. Dîsan hind
kes dibêjin, ku li sala ( 390k -999z, 450k-1058z) de jiyaye. Dîsan beþek din
dibêjin, hevcaxê Îbin Sîna ye (428k-1063z). Dîsan hindên din dibêjin, hevçaxê
Xwace Nesredînê Tusî ye( 672k-1273z). Em dikarîn bêjin, serdemên cuda ji
bo jiyana Baba Tahir hatine xweyakirin. Ewên hevçaxên Eînulquzatê Hemedanî
525k-1130z didanin, xweyaye ku ji rastiyê dûrketî ne. Herweha ewên bi hevçaxê
Nesredînê Tusîjî datînin zêdetir ji rastiyê dûr in. Dîsan Reza Qulîxanê
hîdayet dibêje Tahirê Oryanî Hemedanî navê wî yê pîroz Baba Tahir e,
yeke ji zana û navdarên dema xwe. Dîsan xwedî rûmet û ciyekî bilind bûye
hind ji hevçaxên sultanên selcoqî datînin lê ev nerast e. Baba Tahir yek e
ji Sêxên kevn ên hevcaxên deylemiyan, sala 410k beriya Unsurî û Fîrdewsî
û hevdemên wan jiyana xwe ji dest daye. Dîsan ji babetên xweyakirina serdemê
ji daykbûna Baba mîrza Mehdîxanê Kewkeb diçe ser yek ji du beytên Baba
Tahirî û dibêje:
Ev
du beytne bi hisaba ebcedî dibe rista (elif qed elif =e-l-q-d-a-l-f) dibe sala
326k, sala jidaykbûna Baba Tahirê Hemedanî. Ev çafkaniya jor ji rûpela 36an
ji mîrza mehdîxan kewkeb, þerh hal Baba Tahir ji kovara Asiya bingale 904
wergirtiye.
Her
çawa be, bi çavkaniyên bawerî pê kirî, Baba Tahir di maweyê di navbera
diwemîn sedsaliya dehan û nîva yekê ji sedsaliya yanzdan zayînî de jiyaye.
Jidayîkbûn û malavayiya wî bi salên (326k-937z, 401k-1010z) aþkere kiriye.
Baba
Tahir û Ola Yarsan
Weke
tê zanîn, li serdema jiyana Baba Tahir ola ehlî heq (yarsan) li piraniya herêmên
çiyayên Kurdistanê û dewr û berên wê hebû. Her çende ev ole ji îslamê
kevintir e, lê di wî demî de bi þêweyekî mîna mezhebekî îslamî xwe
dizanî. Di dirêjiya rojan de yarsanan milmilanê digel dikir, bi taybet li ser
dema Osmaniyan de, bi (Xolatî Siîe) û (Batinî) (Elî îlahî) dizanîn. Bê
guman, ola yarsan têkelî sofîzma îslamî bû, ne bi tenê di helbestên Baba
de xweyaye, lê belku ew bi xwe jî endamekî herî mezin û xwedî rûmet û
ciyekî taybet di rêkxirawên ola yarsan de bûye, ku zimanê resmî yê wan
diyalêkta Goran, ya zimanê kurdî ye, digel wê yekê jî, ev zimanê ku Baba du
beyt pê nivêsîn diyalêkta Goran nîne, lê têkela herêma Lorî ye. Lê
peyrewên Yarsan jiber diken û weke helbest dibêjin û - li gor wan - kes di
nihêniyên wan nagehe. Ji bilî vê yekê jî, belge hene, ku Baba helbest bi
pir diyalêktên têkel ên kurdî gotine. Dîsan ji aliyekî din di destpêka
sala 1968z da kargerê zanistî li beþa kurdnasî tayê rojhelatnasa akademiya
zanistî Ermenistan Gurgîn Akopof hatbû bajarê (Lenîngirad), li ser babetê
Baba Tahir dibêje, li sala 1943z rojekê digel Reþîd Yasemî bi hev re runiþtibûn,
Sedrî qazî jî li wir bû, axaftin hat ser Baba Tahirî, Yasemî dêre
helbesteke Baba Tahir xwend, ku xweyaye wî ji kesekî pîr guh lê bûye û ew
helbest jî ev e:
Dibêje:
kî dibêje di dunyayê de rastî tuneye, ma ew nerastî ye, ku ez ji bo te dînim.
Dîsan pirs ji Akopov tê kirin, çima ev dêre helbeste te nexiste di nava pertûka
wî de? Gotî ji ber wê yekê, ku Baba Tahir pir hêja û bi rûmet bû li cem
Yarsanan hinek ji du beytên wî ji bo pîrozî di perawêza destnivês a pertûka
ola Yarsan serencam tomar kiriye. Mînorskî sêzde du beytên Baba Tahirî di
pertûka (Serencam) de datîne. Dîsan hevalên wî ji Yarsanan ehlê heq û yek
du beytên din bo hinartine. Di pertûka (serencam) û hijmarek ji name û
helbestên ehlê heq de dibêjin, ku þahê alem Baba xweþên 406k-1015z
,467k-1074z di wî demî de, digel heval û siwarên xwe çû Hemedanê û bo mêhvanê
Baba û serhatiya wî zêdetir mîna efsaneyekê ye, mîna pir rûdanên ola
Yarsan, dibêjin di guftugoyekê de di navbera herduyan de Baba Tahir dibêje :
Bi mana herkesê tu þahê wî be, dibe
halê wî weha be balîvka wî ber be û duþeka wî erd be guneha min ev e, tu
dostê min î, ewê tu dostê wî bî dibe halê wî weha be.
Li ser rewþa þêwê zimanê çarînên Baba pir bîr û rayên ji hev cuda hene û dibêjin, Reza Qolîxan hîdayet di pertûka (tezkeret mecmei elfusehaida) dibêje, Baba çarîne bi zimanê kevin heye, lê divê bizanîn, ku zimanê kevin çi ye? Herweha (Atiþkide Azer) dibêje helbestên Baba bi zimanê (Racî) bo û Racî bimana (Razî) di wî çaxî de xelkê (Rey û Dînwer) pê dipeyivîn, ji aliyekî din ve, mîna Wehîd nîþan dide û dibêje, zimanê Baba cuda ye ji zimanê Razî. Herweha di destnivêsekê de çend çarînên kurdî bi navê Baba Tahir hatine nîvêsîn û (Satirbêg Mohemed) þaîrê bi nav û deng yê Hemedanê dibêje, ev helbestne yên min in û bi navê Baba Tahir hatine balavkirin. Ev jî wê yekê digehîne, ku Satirbêg û Baba bi yek ziman çarîne nivîsandine, ji ber wê yekê, ev têkelbûne rûdaye, ku ew jî kurdî ye. Herweha dibêjin, Baba bi þêweyekî helbest mîna Lorî nivîsandine. Lê em dikarin bêjin, ev þêweye çi ye? Lê di rastî de, piraniya wan zanayên li ser rewþa þêweyê çarînên Baba tiþtek nivîsandî dibêjin, Baba Lor bûye û bi þêweyê lorî çarîne nivîsandine. Ev jî aþkera ye, li cem wan kesên þarezayî heye, di helbestên Baba Tahir de, yek ji wan çavkaniyên giring, ku li ser rewþa dîroka kurdî hatiye nivîsandin (Þerefnama Þerefxanê Bedlîsî ye), ku li sala 1555z bi dawî aniye, li ser rewþa zimanê kurdî dibêje, zimanê kurdî çar beþ e:
(Kurmancî, Lorî, Kelhorî, Goran) ( Þerefname alîf elemîr Þerefxan el-Bedlîsî) ji aliyê Fereculla Zekî el-kurdî li Ezherê li Misirê di Boste de, rûpela 23 de, hatiye nivîsandin. Dîsan liser rewþa zimanî du beytên Baba, Dr. Îbraham mamostayê kevin ê zimanê pehlewî li zanîngeha adabê danîþgeha Tehran baþek bi zimanê Firensî li Parîsê çapkiriye û Dr. Perwêz Natilxanlerî çend gotarek li ser vê rewþê di govara peyam de belavkiriye.
Bê
guman, çarînên Baba di wî demê dûr û dirêj de mîna wî zimanî nîne,
ewê pê dipeyivî. Herweha mîna wî zimanê îro yê herêma wî nîne, lewra
ev jî bûye egera wê yekê, ku piraniya nivîskaran destnivêsên wî li gor
xwastekên xwe destkarî têde bikin. Û berhemên Baba neparastine, ew peyvên
mana wan nehatine zanîn, peyvên Farisî li cî danîne, ev jî bûye egera wê
yekê, ku di hemû pertûkên çapkirî yên Baba de, em nikarin yeka weha pak
bidest bixin, mîna pertûka wî ya orgînal ya pak be. Herçende pir têkelî
Farisî bûye, lê her þêweyê lorîbûna xwe wenda nekiriye, mîna dibînin,
li dawiya piraniya pertûkên wî ferhengok jêre durist kiriye û mana pir peyv
û zaravên lorî têde lêk dayne. Lê divê bizanin, em nikarîn bo wan pertûkên
wî yên çapkirî taybetmendiyên þêweyê lorî yê wî serdemî bizanin û lêkolînên
zanistî li ser bikin, eger di pêþerojê de çend dest nivêsên bawerpêkirî
yên Babayî dest bikevin, daku bikarin berawerdiyê di navberê de bikin û ta
radeyekî bikarin bigehîne vê mebestê û bi bawerî çarînên wî sax bikin
û lêkolînan li ser bikin. Û ew destnivêsên kevin, ku ta niha haya me jê
heye, destnivîsê jimare 2546 (Muziuma Qonya) ewa li ser gora (Mewlana Celaledînê
Belxî) navdar e bi mewlana Romî, ku dîroka 842k li ser hatiye nivîsandin (þerh
ehwal we asar Baba - bikþoþ dikterCwad meqsod Rûpel 28 .
Her
ji peydabûna van du beytan zêde di nav dil û mejoyê gel de jiyan, ji ber ku
ev hêvî û armanca wan bû. Dîsan ji serdamê çapa nû, di rojhelata navîn
de hijmarek zor ya du beytên Baba di nav gelda belav bûn. Bi taybetî pistî
cenga cîhanî ya duyan, li Îranê belav kirine û çapxanan bi hunerî li ev
du beyte li çapê dan, bi tablo û wêneyên rengîn, mîna turî û veguhastin
ji bo zimanên din yên pêþkeftiyên cîhanê. Em bawer nakin, ku namexaneyên
mezin û navdar li cîhanê hebin û destnivîsên du beytên Baba Tahr têde
nebin. Herweha ev destnivîse bûne egera wê yekê, ku hind ji rojhelatnasan li
sedsaliya nozde û bîstan de pir ji têkêstên van du beytan belav bikin û
veguhêzin ji bo zimanên mîna Îngilîzî û Frensî û Elmanî.
a)
Destnivîs di hinde namexaneyên Europa de
1-Namexaneya
neteweyî li Parîs:
Ev
destnivêse (175) dubeyt vegirtîne, pêsgotin ji aliyê (Pexþqolî Qerebaxî)
hatiye nivîsandin û car rûpel e. Di pêþgotinê de hatiye, ku bi fermana
Mohemed Þahê Qicarî hinde ji van beytan hatîne komkirin, daku ji wendabûnê
biparêzin. Dîsan di pêsgotinê de Tuz dibêje ta niha, sala 1844z, ewên li
vir tomarkirin ji wîlayetên dûr û nêzîk top kirine û eger di rojên dahatî
de du beytên din bibînîn, dîsan di nava vê namê de dê binivîsin, ji ber
ku 6 rûpelên spî bi cî hêþtine, ji bo van du beytan, eger di pêserojê de
bibînîn.
2-
yek ji destnivêsên mezin û ciwan û jêhatî yên helbesta klasîk a
rojhelata navîn keskula (Gulþen)e. Ev ji aliyê Mohemed Qazî kurê Mohemed
Razî yê Mehcûrî 1783z hatiye nivîsandin, ku ji 459 rûpelan pêkhatiye.
Digel wêneyên rengîn û beþek ji du beytan tomar kirine, hijmara destnivîs
(E-12) ye li namexaneya amojgariya rojhelatnasî Akademiya zanistî de li
St.Petersburg hatiye parastin.
b)
du beytên çapkirî yên Baba Tahir:
Ew
berhemên helbestan, ku bi navê Baba Tahir hatine nasandin nêzîkî 600 û du
beyt û 5 xezel û çend parceyên dine pir, ji berhemên çapkirî yên du beytên
Baba rojane tên bikaranîn û ev du beytne di qalibê zimanê farisî yê nû
de meyî ne û bûne milkê farisan, ji ber vê yekê, di nava dîroka edebiyata
wan de cûye. Lê her ev heye, ku Baba Tahir bi nav û naverok ve kurd e û di
van salên dawî de hewldana guherîna van du beytan ji zimanê resen ê xwe bo
zimanê Farisî yê nû di van çend sedsalên dawî de baþtirîn çapên du
beytên Baba ew e, ya ku ji aliyê (Husên Wehîd Destgurdî) hatiye vejandin.
Û pêþgotin ji aliyê (Reþîd Yasemî) ve hatiye nivîsandin. Mezintirîn
pertûk ji babetên Baba Tahirî ew e, ya ku Mohemedê kurê Îbrahîmê navdar
bi xetîbê wezîrî nivîsandî, her çi li ser rewþa helbestvanî ve hatibe
gotin top kiriye û hewldaye, ji çi çavkanî û belgeyan dûr nekeve.
Pir
rojhelatnasên mîna (Jskoviskî, Klemen Hawer, Edward Braun, Hern Aln û
Linciskî) hind tiþt li ser rewþa Baba Tahir bi zimanê elmanî nivîsandine
-Frensî
û Înglîzî. Klemn Hawr yê frensî kumelek ji du beytên Baba Tahir çapkirine
û Edwerd Hrnarn yê Înglîz pertûka wî wergêraye ser zimanê îngilîzî û
çapkiriye (Elizabeth Kurtiz Brnz) pertûka Baba ya helbestan wergêraye ser
zimanê Înglîzî.
Cavkanî: