Helbestvan
û peykertaþê Kurd (Bekir Begê
Erizî)
Hêvî Berwarî
Ev helbestvane bi taybetî li deverên
Behdînan, Hekarî û Botan navdar e. Bekir Beg kurê Behder Begê ye, ji gundê
Erizê ye, ku dikeve ser Çiyayê Metînan. Li rojavayê Bamernê Bekir Beg ji
malbateke navdar bûye û li herêma Behdînan, ji ber navê gundê wî, paþnavê
wî bûye Erizî.
Bekir Beg li sala 1767z hatiye dinê û
li gor rewiþtên malbat û malmezinan xwedî bûye. Ji ber ku malbata wî
dewlemend bûye, di jiyaneke xweþ de mezin bûye, her ji zarotiyê de li ba
mirovên zana û þarezayên wî çaxî ketiye ber xwandinê, ta ku fêrî
xwendina qoran û nivîsînê bûye. Paþan li dibistanên Amêdî, Bamernê û
Mayê li ba mamosta û zanayên navdar xwendiye. Lê ta niha nehatiye zanîn, ka
bawernameya zanatî wergirtiye yan na. Weke tê gotin, Bekir Beg ji þagirtên
herî zîrek, bîr tûj û dûrbîn bûye; mîna ku mamostayên wî pesna wî
didin. Dîsan Erizî mirovekî vekirî, rûxweþ û henekcî bûye. Ew di nav
heval û kesûkaran de xweþewîst bûye. Dibêjin, hêþta Bekir Beg di jiyekî
(temenekî, umrekî) biçûk de bû, dema peyv li hevdianîn û rêkdixistin û
mîna helbestan digotin. Ev yeke jî guman têde nîne, ji ber ku cihê jiyana wî
li Berwarî Bala û bi taybet gundê wî Erizê li ser çiyayê metîna bûye,
ku dîmenên pir ciwan û spehî têde hene; weke kanî, robar û hemû cureyên
gulçîçekan, awazên kew, þalûl û bilbilan li ser zinaran, li derdora gundê
wî. Vê yekê bala helbestvanê me kiþandiye, ku afirandinê ji van dîmenên
ciwan û spehî bike. Ji vê yekê xuya dibe, ku Bekir Beg çiqas aþiqê
Kurdistanê bûye û bedewiya wê çiqas bandor li nivîsên wî kiriye.
Mamostayê nemir (Mela Enwerê Mayî) di pirtûka xwe de, ya bi navê „Kurdên
Behdîna“ dibêje, di sala 1781z de, helbesta xwe ya ciwan bi kewê gotiye û
di sala 1806an de beyta Çulî Begê vehandiye. Ger dîroka jidayîkbûna wî li
sala 1767z be, em dikarin bêjin, di jiyê (temenê) 14 saliyê de helbest
vehandine, lê beriya wî demî hinde peyv digotin û lihev dianîn.
Weke tê zanîn, Bekir Beg di nav civaka
xwe de mirovekî hêja, bi rûmet û xwedî bawerî bûye; bi taybet li ba mîrê
Amêdiyê yê navdar Simaîl Paþa, yê ku ji sala 1768z-1799z cihê Behdînan
parastiye û nehêlaye tu biyanî destê xwe jêre dirêj bikin. Li ser paytextê
Mîrîtiya Amêdiyê, weke tê zanîn, ku padîþahê Behdînan weke rêz û
rewiþt her sal li ser Çiyayê Metînan dihate rav, nêçîr û seyranan. Ji
ber vê yekê di navbera serê Amêdiyê û serê Bamernê de rêyek vekir. Dibêjin,
ew rê weha rast bû, ku erebeyên darî di nav de dihatin û diçûn; ji serê
Amêdiyê ta ku serê Bamernê li seyrangeha padîþahî, ya jêre digotin
„Berê Mohrê“; dibêjin ew seyrangeh hinde bilind bû, ta her kesê çûba
ser kevirên wê heya nêzîkî Mûsilê didît .
Dibêjin, çiqas padîþa dihate seyrana
Berê Mohrê dihinarte dû Bekir Begê, da ku bi hev re rabiwêrin. Dibêjin,
carekê Erizî bihîst, ku paþa dê bête seyranê, ji korê xwe re got, emê
sibe biçine çiyê, da ku darekî baþ bi dest me bikeve û da ku kerekî darî
yê li ser erebeyên darî bi rê ve biçe jêre çêbikin, da ku lê siwar
bibin û biçine cem padîþahî û serxwþiyê lê bikin. Dibêjin, sibe bû,
Bekir Beg û kurê xwe çûne çiyê û Bekir Begê cihek ji qurmê dareke mezin
ji kurê xwe re nîþan kir, jêre got, bavo bivirê xwe li vî cihî bide, da
ku dar bikeve û em kerekî darî jê çêbikin. Lê dema kurê Bekir Begê
bivirê xwe rakir û li darî xist, bivirê wî bi wî cihî neket, ewê ku bavê
wî jêre nîþan kiribû. Bekir Begê yekser ji kurê xwe re got, bavo mixabin
te em li hember padîþahî þermezar kirin. Bekir Begê jêre got, kurê min dê
guhekî kerê me jê kêm be. Dibêjin Bekir Begê kerekî baþ ji wî darî
çêkir.
Dem bû nêzîkî biharê û di wî demî de tirî kêm bûbû, yan her nema bû; lê Bekir Begê ji herzêla xwe du seviyên tirî li kerê darî kirin û ji padîþah re birin. Çaxê Bekir Beg çû û silav li padîþah kir, çavê padîþah bi kerê darî ket, ewê ku Bekir Begê ji dar afirandibû. Bi rastî padîþah pir þabû û jêre got, ez bawer im, kesekî din tuneye, ku mîna te di hunermendî û dartaþiyê de zana be. Ji vê serpêhatiyê xuya dibe, ku Bekir Beg ne bi tenê helbestvan û rewþenbîr bûye, lê hunermendekî hêja û pisporê çaxê xwe bûye. Mamosta Enwer Mayî di pirtûka xwe ya bi navê „Kurdên Behdînan“ de, rûpelê 206an de dibêje, Bekir Beg ne bi tenê helbestvan û dartaþekî þehreza bûye, lê wênekêþekî zîrek û navdar jî bûye. Dibêje, ger ji bandora ola îslamê nebûya, ta wêneyên mirovan jî çêdikir. Lê di ser wê yekê re, kariye hinde wêneyên entîke biafrîne; dibêjin, carekê xezalek ji darê hejîrê çêkir û diyarî padîþahê Amêdiyê kir, ku her kesê li wê xezalê nêrîba, digot ev xezal ya bican û rawestiya ye. Herweha rojekê mala padîþah diçin seyranê. Li serê Amêdiyê, Nayile Xan, xanima padîþah li gel bû; dibêjin baraneke dijwar bariya û neçar bûn vegerin malê. Lê li dema vegerê, Nayile Xanê ji Bekir Begê re got, helbestekê li ser seyrana me bêje?. Bekir Beg li ser daxwaza Nayile Xanê dibêje: