Mrgeha Badnan

 Hv Berwar

1-Aliy drok :

Wek t zann, droka gel Kurd bi git ya mrgeha Badnan bi taybet, bi

weyek dirust ba nehatiye xuya kirin. Ji ber ku Kurd herdem gelek bindest bye droka w bi dest biyaniyan hatiye nivsn rew hem bi dirust ne gihandiye gelek titn girng wenda kirine. Titn li gor nrnn xwe nivsandine, lewre ji bo pdanek li ser droka mrgeha Badnan, ji hem aliyan ve, me mifa ji hin avkaniyan wergirtiye.

Ibn El Esr dibje: Di sala 537an de Etabeg Zeng, artek and ser Kela Ab mezintirn, bihztirn ewletirn kelahn xweparastin ya kurdn Hekariy b. Hem mal xelkn wan tde dijiyan. Ev kela ji aliy Zeng ve hat dorpkirin tengkirin hem girt biryar da, ku hem kelah xerab bike li na w, kelaha bi nav deng Amd ava bike; ev kelah pir mezin as b. Zeng, Ab xirab kir Amd li na w ava kir. Ji ber ku pir mezin b parastina w pir dijwar b, nav l kir Amd. Nav xwe day, ku nav w Imadedn Zeng b. Dsa droknivs Kurd erefxan Bedls dibje; mrgeha Badnan li destpka sedsala 7an hatiye ava kirin. e mrt hebn, li rojhilata mrgeha Hekar baur rojhilat mrgeha Soran li rojava mrgeha Sedeyan jiyaye. Wek t zann, mrgehn kurd, li sala 921- 1515an hatin avakirin. Wek xuyaye, ev mrgeha beriya du sed sal heb. Sed sal beriya avakirina dewlet, ev mrgeh, ji her ar aliyan ve mrgehn rojhilat mrgeha Soran yn Kurdan hebn bi hz bn. Li rojhilat mrgeha Hekar baur rojhilat mrgeha Soran, li rojava mrgeha xan ya Bayezd ji aliy bakur ve mrgeha  Botan,  mrgeha Badnan, pir ern bi hz di gel de bn. Ji wan Mizor, Dosk, Rkan Berwar pir ern din, ku navn wan di gel yn din tkel bn. Dsa Bedls dibje; li serdem Mr Hesen kur Mr Seyfedn kur Mr Zeynedn, bajr Dihok j xistiye bin dest xwe, ku di w dem de,  di dest zdiyan de b. Pa mrgeha bik ya Zaxo j xist bin dest xwe, ku di w dem de vana, di gel ern wan Sind Silvan, mrn serbest bn. Ev hem bn girday mrgeh, snor w ghaye heya robar Dcle. Ji ber ku hem aliyn mrgeh, mrgehn bi hz bn, lewre, bi ferz zan, ku artek bi hz, ji hem eran pk bne li cihn girng belav bike. Dsan era Berwariyan, ji bo parastina w ji zordariya tiyariyn dem, taybet girday mr bn. Dema Mr di havngeh li ser Amdiy, li ser snoran mna polsn ji bo parastina navxwey, her dem ev leker amade bn.

Li mercn her girng dibn girday mrgeh her lekerek ji bo er ceng amade b  .Ji bajarn drok yn herma Badnan, Amd paytexta mrgeha Badnan b, bajarek ji mj ve ye, pir ciwan e li ser keviran hatiye avakirin. Bilindiya w 300- 400 p ye ji hem aliyan ve bax bostan in. Ten li aliy rojhilat bhtir 5000 mal tde dijn. Du deriyn kevin tde hene, ji y rojhilat re digotin, Deriy Zbar ji y rojava re digotin, Deriy Seqafa. Li ser van deriyan wneyn du kesan hene. Ev kes ekdar in di navbera wan de wney giyandarek efsanew heye. Dsa hinek nexeyn ne slam, li ser nexiand ne. Ev yek diyar dike, ku avakirina v bajr vedigere ber heyama slam. Mamosta Tebaqir dibje; Amd kevintirn kelaha raq ye, ku dighe dema dewleta Auriyan, di sedsala nehan de b.z.. Pa, ji aliy dewletn bik ve, heya dema slam hukim l hat kirin. Dsa dibjin; Amd Amat, di nivsn Horiyan de hatiye nivsandin, di siciln melik Aur ems Edad Pncan de, li sala 823-810 p zayn li pa xwe htiye. Nebuxesnesir ku niha di muzeya Britaniya de ye, li hejmara 110an. Dsa dibjin; nav Amdiy ji avahiya Mdiya hatiye yan j, paytexta Mdiya b. Bi v away pir nav li v bajar kirine.

 

Bajar Dihok:

Ev bajar, beriya z. sala 916an navenda Dasiniyan bye. Pa mrgeha xan pve hate girdan. Bi v reng Dihok j bi mrgeha Badnan ve hate girdan. Yekemn kes ku hukim li Dihok kiriye, li sala 1486 p. z, Mr Hesen Beg kur Mr Sefedn Beg b. Li ikefta Helameta, ku li iyay indoxan e, pir wne li ser zinaran hatine resimkirin, ku girday jiyana kevin a Dihok ne. Dsa nzk ikefta Bsk, wney Melk Aur Edidinrar heye, ku li ser kevirek hatiye duristkirin.

 

Bajar Zaxo :

Ihsan Nur dibje; serok mlo droknivs Ynan Ksenefon (Zenefun), ev nav li Zaxo kiriye. Dsa dibjin, gundek nzk Zaxo, ku Ezyaxw kur Diryaxw kur Nuh, komelek li Zaxo li sala 800 b.z., ev nav l kiriye. Droknivs Kurd erefxan Bedls dibje; Zaxo girday mrgeha Amdiy b, di dema Hesen Beg de li sala 1471 b.z.. Beriya v drok, Zaxo gundek bik b, girday mrgeha Sindiyan Silvaniyan b.

 

2- Cografiya Badnan:

Li destpk Badnan bi ten girday Amd derdorn w b. Pa hd hd berfireh b heta mrgeha Dasin-o-Silvan, ku Zaxo j digire nav xwe, (Sind-rwan) ji rojhilat ve gihaye mrgeha Soran. Ji rojava ve gihaye mrgeha Botan ji aliy bakur ve mrgeha Hekar ji aliy baur ve gihaye iyay Meqlob robar Dicle.


Ev herm hermeke iyay ye pir det, gel newal l hene. Ji iyan destpdike ji rojhilat heta rojava. iyayn her bi nav deng  ev in; zincra iyay Gare-Metn-aran. Di rojavay Badnan de pir det gel hene, ku ji bo kitkal bi kar tn, mna deta Nihr- Sindiyan- Sipne. Ji ber ku ev herm av   heway w ba e pir av l hene, her ji kevin de xelk hatiy l jiyaye. Ji robarn her girng li Badnan robar Xabr, li rojavay Badnan, robarn Zy Mezin Roy n j li rojhilat Badnan in.

Kitkaln (fkiyn) bi nav deng li Badnan ev in: gz- bahv- xox-tir- mimi- sv- hinar hejr. Hjay gotin ye, ku herma Berwar Bala, bi derameta svan bi nav deng b pir ji van derametan diandine welatn cran. Ji ber xweiya av heway v herm, pir havngehn  bi nav deng l hatine avakirin, mna havngehn Sersink, Solav, Aewa Bamern. Pir kesn gerok ji Ewropa chan herma Badnan dtine. Ew dibjin, ji aliy ciwan, av, hewa, iya dmenn sirt ve Badnan mna Siwsre ye. L cdahiya Siwsre, ji Badnan ten ev e, ku Siwsre, di dest zann huner de p ketiye. Di war pketin de li chan nimne ye. L Badnan, di droka xwe de herdem ji dagirkeran zilm zor hrn hovane dtiye ev yek j bye sedem pademayna w.

Dsa ji aliyek din ve dibjin; di dema Auriyan de, ji aliy sitratej ji aliy abor ve girngiyeke pir mezin ya herma Badnan hebye. Ji ber ku karwann bazirganan tit ji welat Urarto Xaldiyan, bakur Gola Wan ji rojavay w, ji welat Auriyan re diann. Dsa leker Auriyan ev herm ji bo rya er bi kar diann. Wan rya Geliy Dihok- Dawidiy- Amd, ji xwe re bi kar diann. Dsa ilmo Nesr Siyan, li sala 855 b.z., di rya Zaxo re hrek leker bir ser welat Urarto. Li ser Auriyan pwst b, ku van ryan biparzin ji bo ewlekar aramiya karwann bazirgan leker, ku dewleta Auriyan herdem rast hrn iyayan dihat, bihz bikin. (Mna hrn Urartoyan.)


3-Kelayn bi nav deng li Badnan
:

1- Kela Amdiy, 2- Kela o, 3- Kela Akir, 4- Kela Ka ya Zeferan (li Silvaneya li qeza Zaxo), 5- Kela abany, (li herma era Goliyan), 6- Kela Hiror ixo (li Berwar Bala), 7- Kela Bir  (li herma era Rkan)

erefxan Bedls dibje; kelaheke pir bi nav deng b, Amd Akir, ku digotin kela Nrwe, kela Imran, era Mizor- Kela Baziyan. Ev dever ji aliy hikumatan ve, mna Loriyan, Gotiyan, Kaiyan, Xildiyan, Sobariyan, Mdiyan musulmanan hatiye dagirkirin. Dsa dagirkirina herma Badnan; di dema Loriyan de li sala 115. zayn, mparator Roman arteke mezin andiye ser v herm , pit erek  mezin, ji aliy wan ve hatiye dagirkirin.

4-Pkhatinn rvebirin yn mrgeha Badnan:

Pkhatinn rvebirin di dema mrgeha Badnan de sade bn. Mr li paytexta mrgeh Amdiy dijiya. Li gel w, mirovek zana dndar heb, ku qazt dikir. Kar w, bi her away, di demeke diyarkir de, derxistina ferman fituweyan b. L ten ne yn er, ji ber ku ev taybet girday Mr bn. Yan yek ji cgiran, yan yek zana, navdar areza berpirs van kar baran b.

Dsa her yek ji bajarn Akir, Dihok, Zaxo, yek ji malbatn hikumdar, ya Mr desthilatdar, girday berpirsn van bajaran bn. Peywendiya wan yekser bi mr re b her yek ji wan, ji Mrgeh re, berpirs berhevkirina bac b. Dsa di gel her yek ji van berpirsn bajaran de mirovek zana dndar, ji bo areserkirina arn hiquq yasay(eri) heb. Cezay her giran, cezay guneha znay b. Ev ceza j, tirana ser b. Por jinan, ser, r simbln mran tev ditiran ry w kes bi tenrn re dikirin. Pa siwar kerek dikirin, l bi mercek, ku ser w li aliy dfk ker ba pita w li aliy ser ker ba. Yek ser ker dikand hem zaroyn bajr bi hev re gaz dikirin: "h..h..! v kes ev gunehe kiriye cezay w ev e.." Bi v away li seranser bajr digerandin, daku kesek din w guneh dubare neke.

 

5-Edbn Badnan yn w dem:

1- x Mihemed el Mexrib,
2- Heme Kur, 
3- Mela Mensur Girga, 
4- Bekir Beg Eriz, (helbestvan, resam peykertira b, ji bo musulmanetiy kar dikir nedikar di kar huner de pde here),  
5- x Nuredn Birfkan,
6- Mela Xalid Sern, 
7- x Tahay May, 
8- Hac Qadir Kovil, 
9- Husn Bamern, 
10- Xeyasedn Nexebend, 
11- Nadir Kansark, 
12- Ehmed Nalbend, 
14- x Memduh Birfkan.

Wek t zann niha j, li herma Badnan sal bi sal gula edebiyata kurd ge dibe xortn nxaz berhemn ciwan hja diafirnin roj bi roj pirtkxaneya kurd dewlemend dikin pve dibin.


6-Xwendegehn zann zanyar li Badnan:

Wek t zann, mr Badnan pir girng daye zann pdeun; wek avakirina avahiyan kirina ryan, avakirina xaniyan xanan ji kesn rving re. Dsa ji karn ba; alkar ji bo hejar koberan b. Herweha karn her girng avakirina dibistanan ji bo zaroyn mrgeh pdabirina zann. Hin ji dibistann her bi nav deng yn mrgeh ev in, ku dengbasn wan gihitne me;

Dibistana her girng yekem li Badnan, dibistana Qupan, yan j Qubhan nzk sedar ko hatiye avakirin. Wek t zann, ev dibistan pir bik ber teng bye pa hd hd mezin bye pnc ben din l zdekirine. Her beek ji odeyek pk dihat. Ji wan beek ji bo akincbna agirtan dsa odeyek yan du ode ji bo mamostayan bn. Beek din ji bo tin y din ji bo xwarin b. Li hember w, li aliy baur mizgefteke pir mezin, ji pnc quban pk hatib. Hjay gotin ye, ku avahiya v dibistan ji ayetn huner mmar bn. Nex ngarn w balk bn. Endaziyar, ciwan dartina w pir balk b. Ev avah, digel avahiya minara Amdiy ya bi nav deng, bi fermana Siltan Husn Beg hatiye avakirin. Herweha yek ji dibistann bi nav deng yn Badnan Dibistana N ye, li bajar Amdiy ye zanay navdar mam Mela Yehyay Mizor  tde xwendiye. Dsa dibistana Sindiyan May li devera Berwar Bala gelekn din .

Maliyak (Ewqaf) taybet bi rk pk heb, li agirt dibistanan dihat xerckirin. Wek t zann, ji bo zanayan li cem mr, serok hem kurdan rzgirtinek taybet heb. Bi git bi mecbr diviyab agirtan panav zanayan wergirtana. Ev zann, ji 12 zaniyariyan pk dihat ew agirt ku di her 12 zanyariyan de serket ba, bi erkirina zanayn mezin, hjay nasnama chan b.

 

7-Jina Kurd li Badnan:

Wek t zann, jina Kurd bi git xwed drokeke pir bilind bi rmet e. Ji hem aliyan ve, di jiyan de herdem di civaka kurd de bye. Berpirsiyariya mal netewa xwe, di hem aliyan de mil kiriye netewa Kurd pir jinn bi rmet navdar afirandne bne semboln anaziy di droka mirovayetiy de. Mnakn wan di hem parn Kurdistan de pir in. L me div ten navn jinn navdar yn li Badnan bnin ziman. Ji ber ku mijara me li ser herma Badnan e. Mn Zrny Amd, jineke pir zrek, qahreman hja b, dibjin beriya zayn jiyaye. Dsa Mhreban Xatna Berwer  keeke zana helbestvan b, dibjin di navbera sedsaln 18- 19an de jiyaye. Dsa Dayka Salih Yusiv, jineke zana dndar bye. Sariya helbestvan, xanima droknas Mihemed Sed, kur mela Yasn Birfk, xwediy pirtka Fozela Badnan ya drok bye. Miryem Xana Bduh, li herma Berwer Bala, jineke pir zrek hja b, li sala 1925an  muxtara gund Bduh b nzk 500 mal dare dikirin.

Margirt, keeke mesh b, pir zrek, bi cerg qahreman b. Di saln 1960an de b pmerge, ku yekemn kea Kurd e. Snorek weha sext diqetne di nava civakeke pir pakevt de ji bo azadiya jina Kurd netewa Kurd, li berxwe dide. Kesn nezan paver, Margirt ji xwe re dikin armanc ehd dikin nahlin bax w ekan bide ji jina Kurd re bibe peng.

Hunermend Gulbihar, yekemn jina Kurd e li Badnan, rya stranbjiy digire di sala 1961an de die radiyoya kurd, bi deng xwe y nazik, bi peyvn bijarte, ji baxn Kurdistan, bi hem sirut Kurdistan bi ciwaniya welat distire heya niha j, berdewam dike. Hunermend Gulbihar, jineke xwed helwst bye xweragir e .

 

avkan :
 
1- Amd di sedeyn cuda de- Parzer Abas Alazaw
2- Kurd li Badnan- Enwer May
3- Mrgeha Badnan- Sedq Aldemeloj