robjiya Cegerxwn 
Nimne
Reow Dar *
 
                                                                                                      Heyder Omer
 
 
Ez ewha bawer im, ku her lkolnerek di meydana rok de berxwe bide, divaye ew destpka v celeb wje wek berhemeke huner li nik kurdan mercn jidayikbn gebna w jibra neke. Eger ev yeka jibra bibe, gellek neheq w li roknivsn kurd bibe.
 
Ev berhema huner ne ji demeke dr de li ba kurdan hatiye naskirin. Hinek rexnevann bar Kurdistan roka Er min di xewn de dtiye ku Ceml Sab sala 1925 nivisandib, wek destpka v celeb tore dibnin. Eger em j xwe bidin klek wan, v celeb tore li nik jrxetiyan bipelnin, p em du rokan di hejmara duwem ya HAWAR de dibnin, ew j Du egd Gund nu ava yn Dr.K.Bedirvan Qedr Can in.
 
Digel hind em di hejmara ar de j prg roka Ber tevna mehfr dibin. Tev ku nivsevan w C.Bedirxan, wek Dr.Husn Hebe, di xebata xwe ya nirxbiha de li ser HAWAR, weha die, ku ev rok sala 1927 li Brt nivisandiye, l her du hejmarn duwem arem di sala 1932 de derne. Lewre mirov dikare weha bie ku roka huner ji w sal de ketiye nav destn jrxetiyan, di d re j gellek nivsevann HAWAR, mna Nred sif   (Dr.N.Zaza) ,O.Sebr yn din para xwe dixin ev meydan, dibine hevparn destpkn v celeb wje li Jrxet.
 
Cegerxwn j sala 1941, di navbera hejmara 31 re li v deriy tore dide, roka Berham Gur diwene, di d re roka m Gulper sala 1948 li am apdike, ya Reow Dar sala 1956 dsan li am apdike.
 
Ev rok bi xwe serpehatiyeke gelr ye, pirr caran di civatn kurdan de dihate xeberdan, ta Cegerxwn ew xiste durv yekeke wjey, byer kesn w kirin smboln nern helwestn xwe yn civak netewey.
 
Byern rok li bakur Kurdistan li gund Dar diqewimin, tehl dijwariyn jiyana gundiyan, sitema rijma tirkan derebegn kurdan wne dike, destpka hiyariya civaka kurd ji war civak netewey de dibelgne, pre j ramana Cegerxwn, ku dibje (qata jor sedema bindestiya gel welat w ye) areserkirina w doz. Li gor nerna w, numa dike.
 
Yekemn car mirov v rok dixne, p hay dibe ew li gorey merc diviyn away kevin, ku s qunaxn w hene, ava bye. Ango byer rok di s qunaxan re derbas dibe.
 
 Li destpk em dibnin dem ev e, gund li eywana Zoro Axa civiyane, serphatiyan dibjin. Lewend; kur Zoro Axa laqirdiyan bi mrxasiya Reo dike, w nearey ndina ekefta Berdewl dike.
 
Li navn Lewend ji civat derdikefe, die mala Reo, destan dirj namsa w dike, l Rew; preka Reo, ji neare w dikuje, la w pere pere dike, wan peran dixe ewalek, hildide miln xwe ber xwe dide ikefta Berdewl da la perekir bawj bin ikeft, opa w wenda bike.Li w der prg Reo dibe, xima ku hatiye ser w j re xeber dide, her du vkre  dizvirin gund,  diin eywana Zoro Axa, roka xwe Lewend li p xe gundiyan radixin. avn Zoro Axa sor dibin, dike qr snd duxe, ku w wan bikuje. L gund pitgiriya Reo Rew dikin, lewre j Zoro a dil xwe vedire, bi diz mirovek dine bajr, da cendirman bne, ku li gundiyan bidin.
 
Li dawiy j cendieme tn gund, gundiyan tev, digel Reo rew li mala Zoro Axa dicivnin, li wan didin, diravn wan distnin, hinekan ji wan berdidin, yn mayn bi xwe re dibin, l bi r de gund diravan didin wan, xwe rizgar dikin. Cendirme j Reo Rew dibin dixin zndan, li dadgeh bi end salan tn tawanbarkirin.Gund j dest ji kar berdestiya Zoro Axa berdidin, loma j Axe nearey kobarkirin dibe. Pit end salan Reo Rew ji girtgeh tn berdan,  dizvirin gund, tev gundiyan jiyana xwe didomnin.
 
Dmek Cegerxwn byern roka xwe, li gorey pdiviyn ev rgaya kevin, bi awak dirist li pey hev rzkirine, her yek  bye encam bermay byer ber, ji bo byer din bye sedema sereke, ango her yek ji wan byeran hem di bin bandra y beriya xwe de may, hem j li y di dv re t hukardar bye, ta ku rok ghaye dawiy, l hinek byer l zde kirine, ta ku xwendevan rok, di navbera byern w re, prg hineke d dibe, ku ewana li gel byern sereke ne tkildar in, wek awa em dibnin axiftinn gundiyan, li goristan, ji byeran bi dr dikefin, ne tkildar in. Lewre j girka rok jihevket xuya dibe.
 
Nivsevan bi rokbjiya yekser dest bi xeberdana byeran dike, l li destpk  xwe bi ser alava zvirna huner de pal dide, lewre droka Kurd a kevin tne bra xwe me, w bajarvaniya bav kalan bi n xwe htine an me dike K li rew hendesa kavil (Dar) temae bik, mezinah jngariya nijad Kurd t ber av w. (Rpel:4).
 
Di d re w bajarvaniya giranbiha dide hember rewa Kurd ya ro, pre mijl dibe, hng j ve xuya dibe end milet w li pa may, neyaran keys j birine, ta ku ro nikare li welat xwe serbest bigere nivit nivsaran bi ziman xwe, di biwara tarxa nijad welat xwe de kin, xwendevann Kurd, ku di vav welt de j naxwazin, ya nizanin ji me re kin, binin, ji xwe dijmin nijad Kurd her her xwastine dixwazin ku ne ten rew tarxa welat me, l nav nan me j ji rpel tarxa chan windabikin, bi carek nav Kurd ney xwendin. (Rpel:4).
 
Ev away rokbjiy, ku j re (Zvirna huner) t gotin ji snemay hatiye wergitin, p dawiya rok, an j dawiya byer sereke pk dike, di dre j sedem byer helwestn, ku ghane w dawiy berav dike. Lewre j gava ngirt be , dibe ta serkeftina huneriya rok. L mixabin ev gava, ku nivsevan me t re derbas hundir roka xwe bye, bi carek, li nik byern rok ne tkildar e, pre j kmasiyeke huner ghandiye durv w wey xeberdan.
 
Gava nivsevan xeberdan, an rokbjiya yekser, bikar tne, hng ew rola droknivsan dilze, byeran xeberdid, kesan pk dike, bizavn wan berbiav dike, digel wan kesan byeran meneke xwerist dimee, ta ew byeran dignin dawiy. Ango ev curey rokbjiy r nade nivsevan, ku hza xwe bide ser kesn rok, wan bi xwe ve girde, iku zanna w bi wan ji ya wan xwe bi xwe ne pirtir e. Lewre j ew rok ji dr de xeberdide, kesan byeran ji der ve de salixdide, l nerx wateyan ji xwener re dihle, ku bi xwe tbighne.
 
rokbjiya roka Rew Dar pirr caran li ters huneriya v curey xeberdan hatiye, di bin hza nivsevan de milxwar xuya ye, hulma w li ser w gellek giran e, ew li gor daxwaza nivsevan t hnan, ne li gor birvena byer rok, pirr caran hevpevnan dibirre, ji helwestek die yeka dine b tkildar, ji bo xatir ku dozek yan ramaneke taybet, xwed nerneke poltk yan civak diyar bike
 
Nimneyn ku evan gotinn me teqez dikin, di roka Reow Dar de pirr in, me gellek rpel divn da em gkan bnin meydan, vca em dikarin bern xwendevanan bi ber ve rpel, 25 ta 53 de bidin, da bibnin awa xeberdan ji birvena byer rok bi dr de dikefe..Ji ber v yek j rok b hemd byern w dirj bye, dawiya w jihevket xuya dibe.
 
Dawiya her rokek, wek hmanek huner ku hevpar avakirina w ye, gellek nirxbiha ye, ji ber ku hem deziyn byer t de dicivin, mebesta, ku nivsevan ji bo diyarkirina w dixebite, t de numa dibe, lewre j rexnevann wje v dawiy bi gaveka ronkirin dinavnin.
 
Bi rast eger em li roka Reow Dar, bi 83 rpeln w vegerin, em dikarin bibjin ev dawiya, ku hem dez hmann byer t de dicivin wateya byer w bi ser tnin, di rpel 60 de diyar e, gava Soro civandin dandina diravan  pniyar dike, riya ndina ba bervedr an gundiyan dike, iku w hng dawiya rok areserkirina doza Reo, ku di rok de bye smbola doza cotkar gel kurd, say zelal xuya dibe, ku w di dadgehan re derbas bibe.
 
Ev kmasiya rokbjiy siya xwe daye ser livandina kesn w j, wek awa form Reo t guhertin. Reo gundiyek reben e, li ber destn Zoro Axa, mna hem gundiyn din, dixebite, jr e, mrxas e, dilsoz e, nezan e. Ew, di civak de, bi van rikan t naskirin. peyayn wek Ro gernas mrxwas, ku di rojn re de kozik eper dijmina diherivnin, mra dikujin, talana vedigernin.(Rpel: 15).
 
L mixabin Reo mrxwasiya xwe bik qels dike, ji ber ku li hember Zoro Axa gellek sist jar xuya dibe.Axa ha ser mi r te, namsa me teva namsa te ye , em tev rojek xwe di ber te de bidin kustin, tu ser me, em ling te ne. (Rpel: 19).
 
L xeyala Cegerxwn ji nikave Reo bi awak din an me dike, ku ew ser xwe bi dozn mezin re dne, bi sergrn chn mijl dibe.Gerek mirov btir br bibira, bibna dost birayn hev, ev i kutin, talan, ceng pevne?. Xwez ev awa ji nav me rabna, xwez me zanbna ka derman rabna v berberiy ye?. Ma ev dinya tra me nak?. Ev top, bumbe, gule, berik diteqin, mirova dikujin, xaniya diewtnin, avaniya hildiwenin, ev tev ji bona ye?. Xyaye beg, axa, x mela nahlin weke bira her kes bi hev re bikin, bi hev re bixun, ev ristika komel a sermayedar nahl kes bi xwe geza nan xwe biprisn, ev ristik tim kutin, pevn, talan, ewat diafirn .A eve ku em terpelozek li wan deynin, va xwnxwar dijmina teva bikujin. (Rpel 38 39).
 
Ev pkekirin ev kesayetiy ji birven mena xwerist bi dr dixe, dide xuyakirin ku roknivs ji rastiya huner ya rokninsn avakirina kesayetiy bi alk din de dikefe. Divaye roknivs kesn rok bi xwe ve girnede, divaye dest xwe ji wan bikne, da ewana gotinn xwe bibjin, ne yn roknivs bicn. Mirov ku xwe bide na lingn dijmin xwe w ne bizanibe evan gotinn jorn bibje, ne j w karibe li evan helwestan xwed derkefe.
 
Pnsa roknivs me li ba kesayetiya Soro j riya xwe a dike. Tev ku ev serphat ya Reo ye, l Soro rola sereke di rok de dilze.Ew zana ye, hd ye, li gel xwe mijl dibe, diponije, ba guhdar e, gotin bersivn w pvayn in, li ba gundiyan xwed rmet e, bandra w li wan mezin e. Zoro Axa j hesab w dike.
 
Mirov dikare bibje, ku oknivs me ev kesayetiy, li gor nern ramana xwe, ji bo serkiya gundiyan amade kiriye, iku ew iyar zana t xuyakirin, dost dijmin xwe ji hevdu vediqetne, nirx bihay xebata cotkar gundiyan ba naskiriye, dibje Zoro Axa: Ma ku em ji cem we barkin, w i rmet ji wer e bimn?.. Ev mezinahiya we tev bi me ye, i bi wijdan we hatiye ku bi ser de j hn dor namsa me bigerin?. (Rpel: 15).
 
L mixabin gava dem l t, ku ev serk gundiyan areyek ji bo serphatiya Reo bipelne, roknivs me berv w bi ber ve dandina bertlan bervedr dadgehan de dide.Heke bi a min dikin em bek bavjin ser hevala, heme her yek karibin i bidin, hin ji hevala ku nikarin xwe li ber dara bigrin, bere birevin, xwe bidin alk, w pa bi kr me bn, ev d ne mra bikujin, ne li cendirman xin, ne j kes talan bikin, em endeka ji xwe vebrjin, binin bajr, bere ew j gil bikin, bervedrek bigrin, bawer dikim em zora Zoro bibin.(Rpel: 60).
 
Ev guhrtina helewsta raman ya v kesayetiy, ew ji birvena w ya huner, ku roknivs li destpk wnekirib, bi derdixe, bergehek dixe navbera gotin kirinn w de, pre j, tev ku ew kesayetiya sereke ye, yekeke lerzand dimne, nikare na xwe, li gor pdiviyn destpka, ku p hatiye naskirin, dagre.
 
Kmasiyn huner raman, ku di wnekirin livandina evan her du kesayetiyan de peyda bne, curey ramana Cegerxwn, nivsevan me nearey hebna hinek kesayetiyn din kirine, mna dozdar   fermandar dadgeh bervedr,lewre j rola wan di rok ten helwesta Cegerxwn a dyal numa dike, ji w p de b nirx dimne. 
 
L bi rast pnsa nivsevan me hin caran hostevaniya xwediy xwe, di war wnekirina kesayetiyn rok de, bi awak zor jhat dide xuyakirin, nemaze j ewan kesayetiyn gelr,mna Bizdo, Hovo;lalo, ekso, ro, Peran Silo, ku di rok de bne smboln asta tgtin hiyariya civaka kurdan ya w dem, ku pirrn endamn w bi mezinahiya axa began, serdestiya tirkan; birayn misilman zor bawerbn. Her weha nivsevan me di wnekirina kesayetiya Zoro Axa de j serkewt xuya ye. Ev kesayet smbola qata jor e, her tim dilsoz berjewendiyn w qat dimne. Kobarkirina Zoro Axa ji gund xwe, bi qaser ku bye nana ramana Cegerxwn ya dyal, nabe nana guhertina rvena huner ya v kesayetiy.
 
Tit balk di kesayetiyn oka Cegerxwn de ewe, ku hem sade ne, hundir wan ekera ye. Ango hundir hemyan vekir ye, z tne naskirin, ji ber v yek j roknivs me monolog bikar ne aniye.
 
Monolog hmanek huneriya tevna rok ye, dikare r li p xwendevanan dz bike, da derbas hundir dernn kesayetiyn rok bibin, dijayetiya hundirn, ku di dernn wan de dikele, siya xwe dide ser helwestn wan, nasbike. Nivsevan me kar bar v hman huner hildide ser miln xeberdan, hem helwestn kesayetiyan di w riy re irove dike, l gava xwe neaarey bikar anna monolog dibne, dsan ew li gor asta tgtina xwe dixebitne, pre j avakirina kesayetiy jihev dikefe, wek awa li nik Reo diyare, ku ew kes reben nezan, npyn Zoro Axa ser xwe bi sergr dozn mezin dne.Lewre j ten rokbj hevpeyvn di destn rokbj me de mane, ku kesn rok bighnin hevdu.
 
Hevpeyvna huner axiftineke di navbera du, an pirr, kesan de digere, zindbn dixe hundir rok, kesayetiyan wne dike dide naskirin,perdeyan ji p wan radike, ji bo mebesteke huner t xebitandin, bi ser de j zann rewenbriya roknivs numa dike. Lewre kar bar hevpyvn ne xeberdana byern, ku bi kesan re diqewimine, bel kar w ewe, ku bide xuyakirin ka ew kesana awa byeran dijn. Ji ber v yek, div hevpevn li gor astay zann hiyariya kesn rok , tenga helwestn wan be.
 
Mixabin hevpeyvnn roka Reow Dar didine xuyakirin, ku karmendiya ev hman giring li p roknivs me ne say bye. iku ew pirr caran destn xwe ji kesn rok nakne, ku ewana li gor asta zanna xwe bipeyivin, bel ew bi xwe gotinan li ser ziban wan dibje, hevpeyvnn wan li gor zanna xwe digerne. Yek ji kesn rok dibje: Ew dewlemend xud gund dixwazin her ji end sala kutin, talan, ewat bikev welt, da karibin her tit xwe giranbiha bifroin, reben weke me bi nan-zik kar xwe bi wan bigernin. (Rpel:48).
 
B guman xwediy van gotinn jorn zana t xuzykirin, l Cegerxwn bi carek, di rok de, nedab xuyakirin ku ji bil Soro kesn zana li gund Dar henin, v lom em dikarin ne ten bibjin ku pjna Cegerxwn ji van bonan t, bel teqez ev bon gotin yn wn in, ne yn kesn rok nin.
 
Tit me bi ber ve v baweriy de dikne ewe, ku xwediyn v curey gotin bonan, her car di rok de b navin, ne nas in. Bi ser de j hin caran du astayn zann hiyariya kesayetiyek xuya dibin, b ku pjna guhertinn raman hiyar ji w b, wek awa xwendevanan Reo naskiribn.
 
Pnsa Cegerxwn gellek caran li hember bikar anna hevpeyvn jar xuya dibe, nikare dagere asta zanna kesn rok, pre j pirr caran hevpeyvn ji gewdey rok direve, nikare na xwe ya rast t de bigre.
 
Ev yek pirr caran ziyneke giran kiandiye ser ziman rok, ew ji jiyana rojane de bi dr xist. Ziman alaveke giringe, ne ten rok ji away lvan dikne form nivsk, bel bi ser de j her ku ji jiyan tkil danustandinn rojane ve nzk be, ewqas heyama rok zind dike. L gava nivsevan me hza xwe dide ser kesn rok, wan li gor asta zanna xwe bi dengkirin dide, hng zindbna ziman rok birn dike, pre j bergehek dikefe navbera byeran heyama rokbjiy, ku ne ten hewesa xwendin li nik xwener sist dike, bel bi ser de j huneriya rok jar dike.
 
Xuyaye roknivs me bi neyniya akama v yek haydar bye, iku carcaran ziman rok ji heyama rojane, jiyana gundiyan ve gellek nzk dibe, rola xwe ya huner di wnekiya heyama civaka gundiyan de distne, wek awa nivsevan bi ziban kesek rok dibje: Ma xwe ne em jin wa ne, nikarin deng xwe bikin. (Rpel: 14).
 
Gotinn bi v away, pirr caran di civatn gundiyan de tne gotin, digerin, nemaze gava mirovek zora xwe bajo ser kesn din.
 
Bi rast ziman rok ji v war de dewlemend e, pirrcar xwener di navre prg curey raman ponijiya gundiyan dibe, mna ev gotina, ku di pesna jrt jhatiya jinek de, li ser zibanan her t gerandin Jin j hene, jinkok j hene, wey tu diya min b Rew!!. (Rpel:16).
 
Ji v p ve ziman rok sade gellek hsan e, bjeyn w numa servekirn in, b pjin in, lewre j hevok derbirinn nivsvan ekera b girkn zimanewann in, l pirr caran dirj dibin hman tevger di rok de jar dikin.
 
Tev evan tbn nernn me, (Reow Dar) w bimne wek rokek ji bermayn nif pengn wjeya kurd li Jrxet, dikare, li gel berhemn endamn w nif, destpkn roka huner li v devera kurdistan diyar bike.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
_________________________________________
* Ev babet bi awak firehtir, di durv kitbokek de, li apxaneya HAVBN, li Berln sal 2003, hatiye apkirin.