Gelo, Koban Efrn ne Kurd in?!*

 

 

Heyder Omer

Di saln heft yn erxa bor de, pirtka Prof. Dr. zedn M. Resl ( Ralzma wjeya kurd-الواقعية في الأدب الكردي  ) bi ziman ereb kete destn min, sala 1993 pirtka Prof. Dr. Maruf Xeznedar, ku hevalkar me Dr. Ebdil-Mect xo, di bin sernav ( Kurtebiriya droka wjeya kurd ya n-موجز تاريخ الأدب الكردي الحديث ) de ji ziman rs bo ziman ereb wergerandib, kete destn min. Mixabin navn her du pirtkan, bi baweriya min, ji naverokn wan firehtir bn, ji ber ku ewana her du j ji arewa wjeya Bar Kurdistan derneketibn, her du rzdaran pitn xwe di wjeya ben din yn gewdey perekir, yal kiribn. Her weha helbestvan mezin rko Bkes j, di du hevpeyvnan de nikarb hebna helbesta kurd, ku li Sriy bi ziman kurd tte nivisandin, bipejiranda (1) .

Tev ku her ev her s jdern navbor diln Kurdn wan ben din dnin, l gava mirov nrn hevgihtina (تواصُل ) Kurdan ji bra neke, ew d hinek hsan sivik bibe. L mirovek li Sriy dij, di nav civaka kurd de xwe wek nivsevan, helbestvan lkolner dide nasn, di heman dem de nv tevgera wjey kurd bi pa pita xwe de bavje, nne ser ziban xwe, hng mirov t mt maliq dimne.

Hevalkar Salih Kevirbir, ji Bakur Kurdist ye, hevpeyvnek bi rzdar Kon Re re digerne, di malpera ( netkurd.com ) de diwene. Pirsn rzdar S. Kevirbir rewa tevgera kurd li Jrxet dipelnin, derfet li p rzdar Kon Re vedikin, da panorameyak li ser rewa tevgera wjey ya v be Kurdistan ji bo kurdistaniyan pk bike. L mixabin hevalkar rzdar K. Re qasnaqa (arew ) w teng dike, ten bi qaser Cezra Sriy dihle, p re j hem kurdistaniyan ji naskirina rastiya w tevger b par dihle, hem j avgirt di klek gelek rastiyan re derbas dibe, hinan j serobin hevdu dike.

 

Rast e, wek ew j dibje, li ba jrxetiyan, wjeya kurd ya nivsand, ji weandina korara HAWAR dest pkir, l div lkolner hewildan cefayn rzdar rehmel Husn Hizn Mukiryan ji bra neke. Ew rzdar hn sala 1915 yekemn apxaneya kurd li bajar Heleb damezirand, heya sala 1925 li wir ma, rojnameyn ( Kurdistan, iyay Kurmnc, Diyar Bekir, Soran, Ararat, Botan) weandin(2). i mixabin ev rojnameyan ro di destan de peyda nabin. Tit balk ew e, ku ne byern ore x ed Pran sala 1925 di kovara ( Diyar Bekir ) de deng vedidan, p re j ew rzdar, bi w cefay xwe hm hevaltiya pns tifing, di xebata azadixwaza kurd de dan(3).

 

Gava li ser kovara HAWAR dipeyive, dibje:"Kovara ku mr Celadet Al Bedirxan di sala 1932 yan de li am diweand di nav Kurdn Cezr de belav dikir". Rzdar K. Re li vir du caran di atiyn drok werdibe, her du caran j, b hemd xwe neheqiy li peng ramana netew kurd ya n; C. Bedirxan dike; carek derna HAWAR di hundir sala 1932 de dihle, carek j bergeha belavkirina kovar di Cezr de snor dike, b ku zanibe HAWAR ji am digiha gelek welat devern din j, wek Urdun, Felestn Misir, Hcaz, raq, ran gelek bajarn Bar Rojhilat Kurdistan wek Kerkk, Zaxo, Hewlr, Emadiy, Silman, Raniy, Dihok, Sincar Ksinciq, Eqra, Xaneqn, Kermenah, Senendec, Seqiz, Mehabad.(4).

 

Her weha atiyn drok li ba w rzdar zde dibin, gava derna kovara AGAH ya rzdar rehmel Hesen Hiyar ji sala 1966 dikne sala 1980, b ku hema piek xwe biwestne, ji kur w Gorgn, ku hna j sax e, bipirse. Rehmel Hesen Hiyar ev kovar sala 1966 bi tena xwe derdixist(5). Cara yekem, ku li mala rehmel Dr. Nredn Drsim, li bajar Heleb sala 1973 ez prg w hatim, min ew nas kir, ew di nav gotinn xwe de li ser v kovar j peyiv, di d re sala 1975 min hejmarn w li mala kur w Gorgn, li am dtin.

 

Dsan gava rzdar Kon Re dibje: "Di sala 1979an de.. Mecd Haco   Mele Tahir kovara Gelawj derxistin", di klek rastiya drok re derbas dibe, ji bra dike, ku partiya demikrat a Kurd li Sriy El-Part di w sal de ev kovar derxist, ne wan rzdarn, ku w bi nav kirin.(6).

 

Gava rola dengbjan ji bo parastina zimn nan dike, ten di hundir Cezr de dimne, hem rmetdarn din, li devern din, wek Koban Efrn, bi pa guhn xwe de davje, ji bra dike, ku destana MEM ALAN bi saya gelek dengbjan, nemaze j Mo y Beraz, gha pnsa Roj Lsko, ku ev destan heya ro parastiye(7). Her weha gelek dengbjn iyay Kurmnc ( Efrn ) j ji bra dike, cefayn wan rmetdarn rehmel, wek Hesen Naz, Eُvd eُ r, Beytas, Red Memocan, Ceml Horo yn mayn bin cil dike. Hjay gotin ye, ku wek nimne bjim, byern orea x Seُd Pran, heya ro j, bi saya wan dengbjn gelr, ji bra nebne. Tev ku nizanim kiy dengbjan xwediy stirana ( Welato ) b, l dibjin gava rehmel Hesen Naz ew destan distira, t bra min, gava rehmel Ceml Horo j ew distira, guhdaran nikarn xwe bigirtana, bel rondikn hemwan dibarn.

 

Birz Kon Re nifn wjey tevlihev dike, dibeje: "Pit v nif ( mebesta w nif melayan e ) em digihjin van helbestvanan: Trj, Ysif Beraz, Omer Leil, Kele, Rezoy Os, Derw Derw ez Kon Re". L ji hlek de mirov nizane awa Trj, ku sala 1923 ji dayik bye, ji saln eliyn erxa y de helbest nivisne(8) Kon Re, ku sala 1953 ji dayik bye, d di nav nifek de bne cem hev. Gelo eger weha bte pejirandin, d xebat torn civaknasan li k der bimnin?!.

Ji hla din de, em dibnin, rzdar Kon Re v bona xwe ji bra dike, pirsa, ku rvena tevgera wjey kurd ji sala 1990 vir de dipelne, weha dibersivne, dibje: "Bi sala 1990 re, qonqxeke n xwe diyar kir. Hing ev nivskar hatin xuya kirin: Rezoy Os, Kon Re, Derw Derw, .." p de dihere, 35 navn, ku li pnc bajar bajarokn Cezr dimnin, diyar dike, careke din hem di atiyn drok civaknas werdibe, ji ber ku Trj Omer Leil j, yn ku ber di nav nifek de bi cih kiribn, dixe nav guropa v nif, hem j devern Kurdan yn din nne zimn, nizane, ku wek nimne, x El Omer Mele, ji saln eliyn erxa bor de, li iyay Kurmnc ( Efrn ), bi ziman kurd nivisandiye, gelek helbestn w bi pesna pximber, pirtka w ( Meld erf ) sala 1947 hatine apkirin, di saln stiyn w erx de dsan navine din, nemaze j ewket Neُsan(9), li devera Efrn hatine xuyakirin, helbestn wan di kovran de hatine weandin.

 

Dsan, ji sala 1980 vir de, gelek navn din li Koban Efrn nn xwe di qada tevgera wjey kurd de girtine, ku her lkolnerek wan ji bra bike, d lkolna w ji ber kmasiyn giran binale. Hema ez li vir, navn, ku tne bra min, bjim, d ji bstan btir bin: Ehmed Qasim, Jan Dost, Mistefa Ela(endam desteya rojnama NEWROZ b) li Kobn, Dr. Husn Hebe, Dr. Ebdil-Mecd xo, Memo/Drsim, Rxaw Zvar, Awaz Kalo, Snor Yekta, Dr. Mihemed El, Bahoz Efrn, Hmin Kudax, Nezr Palo, Pr Rustem, Kamiran Bkes, Rozad, Ap Osnebiran, Nesret Hebe, Axn, brahm brahm, Reoy Pr, Mihemed Hemo, Merwan Berekat, Mihemed Nr Xord hinn din li Efrn, ji bil koban erfniyn, ku li dervay welt dimnin, mna ahn Bekir Sorekl, Dilbixwn Dara, Mistefa Red, Gund hinn din.

Eger birz Kon Re, hema piek cefa bida xwe, bixwasta devern Kurdan yn din j bne ser ziban xwe, hema karb li kovara PIRS, ku ez bawer im hem hejmarn w li ba w peyda dibin, vegeriya, d gelek agah li ser v mijara xwe ji hejmara 14 werbigirtana, d ji bra nekiriba, ku sala 1976 kovara ( PENG ) ji beriya GELAWJ STR derketiye, e hejmarn w yn xwer bi ziman kurd derne. Hjay gotin, ku ev kovar li bajar Efrn, wek hem apemeniya kurd, bi diz derdiket, sernivser w birz Menan Qenter, ji gund Qenter b(10).

Ez bawer im, ku rzdar Kon Re ji bra nekiriye, nikare ji bra bike, ku yekemn festvala helbesta kurd li Sriy bi banga Dr. Ebdil-Mecd xo, Rxwa Zvar, El Cefer xwediy v gotar bi saya pirn van nivsevan helbestvann, ku li jor bi nav bne, sala 1993 bi r ket, heya niha j berdewam e, roja 22. 10; roja kobarkirina helbestvan mezin Cegerxwn, di w festval de wek roja helbesta kurd li Sriy hate ragihandin.

 

Hjay gotin ye, em bnin bra rzdar Kon Re, ku eger w bixwasta nivsevan helbestvann Koban Efrn banna bra xwe, bersiva xwe nekulanda, xwe ji pjna bhna helwesta herm biparasta, d hema li malpera ( tirejafrn.com ) bineriya, ku bidta 38 navan di w malper de nn xwe girtine, navn 11an ji wan di ( Ferhenga nivsevann Parzgeha Heleb yn erxa bstem) de hatine(11), hem j bi her du zimann kurd ereb dinivisnin, xwediyn pirtkn apkirn e, hinekan ji wan 12 pirtkn xwe hene. Eger bixwsta ji devera Cezr derkeve, kurdn din bne bra xwe, teqez d zanba, ku dengvedana Hamid Bedirxan , ku li gund iy ji dayik bye, di saln heft hetyn erxa bor, di nav ereban de, ji dengvedana nivsevan rzdar Selm Berekat, a ro, ne kmtir e, d Zanba, ku gelek nivsevann dine erebnivs j li Efrn hene, bi ser de j d zanba, ku du nivsevanan ji wan ( helbestvan Nesret Hebe roknivs Cger Xord ) xelatn giranbuha ji her du dewletn Kuwt Emarata ereb wergirtine.

 

Gelo, ima rzdar Kon Re van rastiyan nne zimn?!. Ma koban erfrn ne kurd in, para wan di rvena tevgera wjeya Jrxet de nn e?!.. ima ew derna kovara AGAH ji dvla sala 1966 kiandiye sala 1980 derna kovara PENG ji bra kiriye?!.Gelo ew di ser van rastiyn drok re qevastiye, da xwe bide nasn, ku ew y yekemn e, ku pit nif p, bi ziman kurd nivisandiye?!.

Ev agahiy di pgotina hevpeyvn de na xwe girtiye, ku Kon Re "Pit Osman Sebr, Cegerxwn, Qedr Can, Trj, Kele, Rezoy Os, kes pn e ku li Binxet bi ziman kurd nivisandiye".

Gelo, li ber ronahiya rastiyn drok, d i nirx bonn weha b bingehn ber biave,  bimne?!. Ma ne hjay gotin ye, ku mirov beriya carek binivisne, div deh caran birame, carn b hejmar j derdora xwe bipelne?!. Nemaze j li ba me Kurdan, ev bar gelek dijwar giran e, ji ber ku heya ro droka wjeya me, ku seranser Kurdistan, an j her beek, ji bil Bar, bigire, nehatiye nivisandin, ne j me pirtkxaneyn navend, ku hem berhemn apemeniya me t de hatibine civandin, hene.

 

Her weha hevalkar delal Salih Kevirbir j parek ji van kmasiyan hildigire, ji ber ku li hember v yek b deng dimne. Bi baweriya min pdiviyn hevpeyvnan, r didine kes, ku hevpevn digerne, da ew j nernn xwe li ser mijara hevpeyvn diyar bike, unk tgeha (hevpeyvn) bi xwe wateya hevpikiya w j diyar dike, dide xuyakirin, ku hevpeyvn gotbja du-s al ye, ne ten guhdarkirin e.

Ez bawer im, ku rzdar S. Kevirbir teqez dizane, ku rojavay Kuristan, Binxet, Jrxet ne ten devera Cezr ye, lewre j divb ew devern din j, hema bi kman, bikirana mijara pirseke xwe, yan j di pagotina hevpeyvn de ev yeka nan bikira. Mixabin ew j bi v bdengiya xwe lekeyn ziyan hem gihadin huner zanistiya hevpeyvn, hem j gihandin mijara w, li gel birz Kon Re b gunehkar tevgera wjey ya v be welt.

 

Bi baweriya min, heya em dln ev rewa awarte ne, her kes, ku di v mijar de; ango droka wjeya kurd, biryarn daw bistne, d bergehn dr, dirj fireh bixe navbera bonn xwe rastiy, pre j d pareke pir ji rza, ku her mirovek berxwe dide, da ji al kesn din de werbigire, wenda bike.

 

Daw, hvdar im, ku ev nivs bonn min li diln her du hevalkarn delal Kon Re Salih Kevirbir giran nebin, ji ber ku em hem vkra rastiy dipelnin, berxwe didin, da karibin bi kr welat milet xwe y bindest werin. 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

Not ravakirin:

* Mixabin, desteya malpera ( netkurd.com ) ev gotar neweand,r li p w girt, neht bigihne xwendevan nivsevanan. Bel ji dvla weandina gotar, ew hevpeyvna, ku mijara gotar ye, yekser ji ser sng malper rakir, xiste erf. Bila ev kira w j mijara gotareke din be.

(1) Hevpeyvna yekem di kovara ( El-Ereb ) li Kuwt sala 1993, hej 418, hatiye weandin. ya duwem di hejmareke rojnameya ereb( Ezzeman ) de sala 2000 hatiye weandin. W hng me bersiva rzdar rko bi gotarek da. Ji bo w bersiv, biner :Kovara PIRS hej 9, sal 1994, Kovara NUDEM hej 17, erfa Malpera ( amude.com ) ya sala 2000.

(2) Biner: Dr. Husn Hebe: Raperna anda kurd di kovara HAWAR de. apa yekem, belavgeha Hogir, Bonn 1996, r 19.

(3) Biner: Pirtka me: Osman Sebr helbestvan nivsevan. apa yekem, apxana Evra, Berln 2004, r 19, apa duwem, weann dezgeya Sema, apxana Yad,  Silman/ Kurdistan 2006, r 29.

(4) Biner: Kovara PIRS, hej 14 15 sal 1998.

(5) Biner: Dr. P. Berwar ( Dr. Ebdil-Mecd xo ): Pvena bizava apemeniya kurd li Sriy bi ziman kurd. Kovara PIRS, hej 14, sal 1998. pirtka me ya navbor, apa yekem, r 27, apa duwem, r 43.

(6) Biner: lkolna Dr. Ebdil-Mecd xo ya navbor, kovara PIRS, hej 14.

(7) Biner: Destana Mem Alan, weann Riya Azad 8, Kln/Elmanya 1990,pgotin, r 6.

(8) Biner: Malpera ( tirej.info ), Kovar PIRS hej 25, sal 2002.

(9) Helbestn w di kovara ( iya ) de, ku rehmel Hemre Reo di aln stiyn erxa bor de, li Elmanyay belav dikir, bi nav ( Eb Rahib ) , di d re j di kovara( Gelawj ) de, li Sriy, dihatin weandin.

(10) Hjay gotin ye, ku ev kovar ji berhemn rxistina ( Girdana markiszmn Kurd ) b. Ev rxistin sala 1976 ji hla hinek rewenbrn kurd ve, i li welt bn, i j li dervay welt, nemaze li  Elmanyay bn, hatiye damezirandin, l dengvedana w ewqas ne fireh b, z j sist b, ta ku sala 1990 ji hev ket hate rawestandin.Biner: Kovara PIRS hej 14.

(11) Biner: Ehmed Doxan: Ferhenga nivsevann parzgeha Heleb yn erxa bstem. R: 15, 17, 62, 67, 108, 141, 220, 274, 378, 385.

     

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org