HAWAR xwediy w nehatine naskirin?!

2 / 2

Her kesek ji xwe de dest p dike!

(Ev gotar ji bo 75saliya HAWAR diyar ye )

Heyder Omer        

 

                                                                                                                                                                

- Lgernn zanist di hundirn malan de nabin, pirtkxaneyn navend mezin na xebatn v curey nivsn ye.

- Rewa Kurdan awarte ye, haya lgervann wan ji hevdu nne.

- Eger biryarn daw, di v rewa awarte de, bne girtin, d ziyana mezin lekeyn giran bigihnin lgernan, d lgervanan scdar, hin caran j pozbilind bidine xuyakirin.

- Pozbilind zanist li hevdu nakin, li hevdu nabanin, nikarin bi hevdu re bijn.

- lgervann, ku pitan di piya xwe yalkin, d rojek p hay bibin, ku ewana ti tin n diyar nekirine, l her tim bonn mayn ctine dubare kirine.

                                                                     - 1 -

HAWAR beriya demeke dr dirj bala rzdar Husn Hebe, wek awa bala pirn din kiandiye, dike, pre j ew dikeve nav deryaya w, quncik goeyn w tev dide, rojan evan bi w re gengeeyan dike, lkolneke ber fireh, bi serkariya Prof. Dr. Qenat Kurdo, y navdar sala 1982y bi ziman rs li ser w dafirne, sala 1983y li Zanngeha Moskova, li fakultta rojnamevaniy pileya zanist; doktor (ph. D) flosof di zanistiya flolog de, p werdigire.

Hevpey me y hja Kurdux (Dr. Ebdilmecd xo),ku w hng li Sovyetistana ber dixwend, gotarek li ser v xebat bi sernav Di nav droka edebiyata kurd rola HAWAR dinivisne, sala 1984 di hejmareke kovara Roja n de li Siwd belav dike(1).

Ev lkoln 12 salan weha bi ziman rs dimne, ta gava keys l t, xwediy w, sala 1995, w bo ziman kurd werdigerne, hinek alakiyn, ku di van duwanzde salan de derketin hol, bi ser ve dike, sala 1996 li bajar Bonn/Elmanya, li belavgeha Hogir, di bin servan Raperna anda kurd di kovara HAWAR de, ap dike. Ev pirtk cara duhemn sala 1999, bi pgotina rzdar Dr. Ebdilmecd xo, li Sriy bi nihn ap dibe, niha j ji bo apa sisiy t amadekirin.

Qulafet v pirtk navend e (22/14), 254 rpeln w hene. Ew ji pgotin s pikan pk hatiye. Dener di pgotin de avn xwe li nav droka apemeniy digerne, li ba her kesn titek di v mijar de nivisandiye bi kurtah radiweste. Di d re j du sedemn, ku ew ber bi HAWAR de kane, diyar dike, weha dibje:

 

Yekemn, metryaln Hawar jderine ecb dewlemen, pir al balk in, eger mirov l bikole, w tenga pketina hiiyariya civak ya gel kurd di saln s cl de ji v sedsal t bighne, w bi kran di nav keyn siyas, civak yn ltretr w serdem keve. Ew yeka j dervekirnek e bona tgihtina jiyana civak giyan a hevdem ya Kurdistan.

Duhemn, li gor raya min div lgerneke taybet kamax li ser Hawar b kirin, ji ber ku di derxistina w de piraniya kesn alak di tevgera oreger, dmokrat ya gel hurd de pikdarbn tevkariya wan ht ku guhartinn pver, siyas and di civata kurd de, di van saln derbas byine de, bibin. Herweha ew keyn rewenbrn kurd di nav rpeln Hawar de pk kirine, ta serdema me j bi tevah hn aktul in.(2)

Xuya ye, ku ev bonan ji xwe ber nehatine gotin, bel ewana encama tgihtina v kovara payebilind e.

Daner, di d v yek re, li ba her kesn, ku beriya w, ta roja amadekirina v apa kurd, titek li ser HAWAR nivisandine radiweste, di pey w re j xebatn lgervann, ku lgernn wan li gel metodiya ( rbaz ) lgerna w tkildar in, dinavne.

Lkolner bi v away zanist riya xwe dz dike, derbas pika yekemn ya lgerna xwe dibe, cih Hawar di droka rojnamegeriya kurd de diplne. Ew di v pik de, mjya rojnamegeriya kurd ta derketina HAWAR, bi kurtah dipelne, li ba mercn drok derketina kovar, pwendiyn w bi orgenn apemeniya kurd xwendevann w re, HAWAR wek deng rewenbrn Kurdistan yn demikrat, radiweste, van mijaran bi away fireh gengee dike, b ku danasna hinek nivsevann HAWAR, wek xwed sernser w; C. Bedirxan, K. Bedirxan, Cegerxwn, Osman Sebr, Qedrcan, Qedr Ceml Paa, Nredn sif, (Dr. N. Zaza ) Roger Lescot ji bra bike.

Daner pika duhemn weha dinavne: alakiyn and funksiyona serek ye ji kovara Hawar re. Daner di v pik de van babetn, ku HAWAR p mijl dib, gengee dike;Jina kurd, droka kurd, dengvedana byern cenga cihan ya duhemn, seravn tnograf, pirsa olan, Celadet Bedirxan wek hmdar elfabeya kurd, Hawar pirsa yektiya ziman kurd. Di d re j ew v pik bi taybetiyn stl zimn di Hawar bi daw tne.

Lgervan pika shemn terxan war wjevan dike. Mirov dikar v pik bi ser du bean de parve bike; di be yekemn de, lgervan rola HAWAR di pvebirina wjeya kurd de dipeln, li ba metiryaln, ku li ser droka ltretra kurd, ku di hejmarn kovar de ne, radiweste, di d re j weann wejey, yn di HAWAR de, gengee dike. Ew wan weanan bi ser s celeban de parve dike; helbest, pexan dirama, naverokn hinekan ji wan numa dike, nernn xwe ti tenga wan re dibje. Pit ku, di mijara helbest de, li ba gelek helbesvann, ku berhemn xwe di HAWAR de hatine weandin, radiweste, helbesta Loriya Bedirxaniyan an j Delaliya zarokan ya mr Emn Al Bedirxan sala 1906 nivisandiye, di hejmara 5 de belav bye, bala w dikne. V lom ew w bi away fireh irove dike, nernn xwe li ser naverok avahiya w diyar dike(3), v be v pik bi tkiladriya HAWAR li gel folklora kurd bi daw tne.

Be din y v pik terxan afernn xwediy HAWAR ye; lgervan s mijaran t de tev dide; C. Bedirxan wek zimanzan, C. Bedirxan wek ar (helbestvan) wergervan, C. Bedirxan wek droknivs, van her s waran di navbera berhemn w re dipelne gengee dike.

Di babeta helbest de, helbesta C. Bedirxan Bilra min ku bi nav Seyday Gerok di hejmara 32y de belav bye, bala w pir dikne, v lom bi dirjah li ba w dimne(4).

Bi v away, lgervan digihne dawiya lgerna xwe, di pagotin de encamn v xebata payebilind diyar dike.

Her weha lgervan du pabendan li dawiya v kar hja dinivisne, di benda yekemnde, bi kurtah, li ser kovar rojnameyn kurd, ku di pey HAWAR re, ta dawiya saln heft, yn erxa bor, derne, dipeyive, pirn wan dide nasn(5). L pabenda duhemn ji bo helbestvan mezin navdar Cegerxwn terxand ye(6).

Lgervan, li gor usl pdiviyn lgerna zanist, lteya s rberan bi dawiya lgerna xwe ve dixne; yek rber jdern kurd ye, yek j y navan e, ku rpeln her navek t de ye, li klek w nav diespne, y sisiy j rber jdern krhat ne, bi her du zimann rs   ereb.

 

                                                              -2-

Tev ku mirov nikare bje,ku ev yekemn car e li ser HAWAR metiryaln w t nivisandin, l bi baweriya me, ev lgern, heya ro, ya yekemn e, ku bi v away fireh zanist, rpel hundir HAWAR tevdaye, pre mijl bye, lewre j d ji bo lkolnern HAWAR, bi taybet, yn apemen wjeya kurd, bi gelemper gelek sudar be.

Ji ber hind em dikarin weha biin, ku eger rzdar Dr. . S. Aydogan hema hinek cefa daba xwe, piya xwe ba bineriya, d bersivn gelek pirsn, ku ser w dnin, di v lgern de bidtana, l em i bikim, belk ev j qedera me Kurda ye, ku kesek kes din li p xwe nabne, di her war  de hema ji xwe de dest p dike!

Rzdar Dr. . S. Aydogan di axiftina xwe de,ku di aremn konferansa Bedirxaniyan de gotib, weha die, tev ku gelek kesan xwe bi HAWAR xwediy w re mijlkirine, l mixabin hna j, ne di w kovar, ne j di xwediy w, negihtine.

Ber p, wek awa me di be yekemn y v gotar de gotib, ev nern biryar gelek giran e, gava ji hla kesek ekadmker der t, girantir dibe, l gava biryareke wel, b bingehn zanist b jder avkaniyn berbiav, bte wergirtin, hng ew snorn giraniy derbas dike, dibe talankirin berbakirin; ango cefa bermayn xelkn alak talan ber ba dike.

Ez bawer im, xwediy v biryar j bi giran, nehimendiya w hestedar b, ji ber v j di axiftina xwe du caran ev wate dubare kir: Bila kesek nebje ez hri w dikim, an j bila li dil kesek giran nebe,ku ez van bonan diyar dikim.

Da ku berz Dr. . S. Aydoxan ji bo biryara xwe ya talan berbakirin stn deyaxan deyne, ji snorn zanist ekadm bi der dikeve, xwe naspre jderan, ten xwe dispre karn tgihtina  xwe, weha die, ku hem kesn dibjin me HAWAR xwendiye, ew xwediy w naskirine, a diin, ji rastiya nezanna xwe direvin. Pre j s xalan ji bo meyandina v bona xwe dilivne.

Yekemn xal ji wan her syan ew e, ku lgervan li ser sala jidayikbna C. Bedirxan li hev nakin, her s saln 1893, 1894,1897, ku ewana dubare dikin, nan dike, l bi xwe j saleke din diyar nake, ango atiya, ku ew li ba kesn din dibne, serast nake, bel di cih de dihle. Nizan im ima.

Tev ku em j dizanin snorkirina salek ji wan d batir be, l em dikarin bjin, ku nediyarbna w sala, ku C. B. t de avn xwe li dinyay yekemn car vekirin, ziyan nagihne tgihtina w and wjeya w, nemaze j em dibnin, ku her s sal ji hevdu ve gelek nzk in, her duwn p ji di bin miln hevdu de ne.

L tev v yek, ka em xwe bidin klek rzdar, bjin, na bi xwed, lgervan, ku  di ser v sal re derbas be, w nan snor neke, rastiy bi pa pita xwe de davje, v lom kar w d ji ber kmasiyn giran binale.Eger em weha biin, pirsa ku d ber p xwe li rzdar Dr. . S. Aydogan bigire, bersiv ji w bixwaze ew e, ku  ka gelo we,di axiftina xwe de, kjan sal teqez kiriye?!.

Ev diyarde; ango diyarkirina sala jidayikbna gelek keayetiyn drok li ba gelek lgervanan me, wek awa li nik lgervann miletn mayn j, bye mijara gelek guftuguwan, her weha jdern, ku mirov di wan de li w sala bigere j gelek in, her lgervanek li gor jrekiya xwe wan jderan bi dest dixne, l jdera her giring watedar bermayn w kesayetiya, ku mijara lgern ye, berhem nivsnn w kes, ku sala jidayikbna w t pelandin e.

Wek nimne, gelek cudah, di tenga sala jidayikbna helbestvan gewre, peng ramana netewa kurd Ehmed Xan, li ba lgervann jiyan, wje ramana w hatin diyar kirin, hin caran j saln, ku ji hevdu  dr dirj in, xuya bn. L gava lgervanan bern xwe dan berhemn w, dtin ku Xan bi xwe ew sal diyar kiriye, r li p wan cudahiyan girtiy, ji ber ku di MEM ZN de weha gotiye:

Lewre dema ji xeyb fek b,

tarx hezar st yek.(7)

Her weha lgervanan sala jidayikbna Feq Tran j ji nav helbestn w derxistine. Dmek em dikarin bjin, ku eger rzdar Dr. . S. Aydogan opa lgervanan bigirta, xwe bi berhemn xwediy HAWAR re mijlkiriba d bi hsan sala jidayikbna C. B di gotara w de Were dotmam ku di hejmara 26 ya HAWAR de hahitya wenadin, bitta, d di axiftina xwe de baniya zimn.

Yekemn car e, Dr. Husn Hebe, bi v away zanist ekadm, w sal di v lkolna xwe, diyar dike(8).

 Rzdar Dr. . S. Aydogan, bi v kira xwe du caran atiyan dike ; carek b ku derdora babeta xwe vekole, ka i ji beriya w li ser w hatiye gotin, gotinn xwe wek rastiy pk dike, cara din j, nenankirina v xal di axifitina w de du tiatan diespne, yek ji wan dide xuyakirin, ku w HAWAR bi tevay nexwendiye, y din j ew e, ku w rza bedar, guhdar lkolneran negirtiye, hema ji xwe de dest p kiriye.

Xala duhemn, ku rzdar Dr. . S. Aydogan dilivne ew e, ku C. B. di jiyana xwe ya rojnameger wjey de gelek nav li xwe kirine, lgervanan ten 11 nav diyar kirine, l w 35 navn C. B ji ber berhemn w girtine,   helbesta w Bilra min ku di hejmara 32y ya HAWAR de bi nav Seyday Gerok belav bye, wek nimne nan dike, weha di, ku kesn v nav wek navek C. B. dizanin gelek kmin, l heya ro kesek ev nav di lkolnn xwe de wek ku navek w ye, neespandiye.

Dsan ew li vir di klek rastiy re derbas dibe, w nabne, l trik w dsan vala xuya dibe,

gunehkariy du caran hem li xwe hem li lgervann mayn dike; carek di tenga navn C. B. ku dibje lgervanan ten 11 nan  kirine, l nizane ku 19 navn, ku C. B li xwe kirine, li ba lgervanan diyar bne (9).

Di tenga helbesta Bilra min re, Dr. H. Hebe beriya w ev helbest bi ser bermayn C. B de hejmartiye, wek me li jor diyarkirib, ew ev helbest bi away fireh irove kiriy(10).Dsan ev yeka lawaziya pirtkxane agahiyn rzdar Dr.I. S.  Aydogan teqez dike.

Xala shemn, ku bala rzdar Dr. . S. Aydogan dikne, avkaniyn HAWAR ye, weha die, ku kesek beriya w ev xal nelivandiye. L dsan lawaziya agahiyn xwe diespne, nizane, ku rzdar Dr. H. Hebe beriya w bi 25 salan ev xal di lgerna xwe nankiriye, daye xuyakirin awa C. B. bi xwe bandra Xan li ser xwe, li ser HAWAR, di gotara xwe  Heyneke yeksal de, ku di hejmara 20 ya HAWAR de weandiye, diyar dike(11).

Her weha rzdar Dr. H. Hebe tiliya xwe dide ser gelek xaln, ku di HAWAR de balk in, hna ji kesek ve ne xuyan e; yek ji wan xalan war weger ye, ku yekemn care dide xuyakirin, ku HAWAR pengiya wergera helbesta Ewrup bo ziman kurd distne(12).

Her kesek dizane, ku lgern lkolnn zanist di hundirn malan de nabin, pirtkxaneyn navend mezin na xebatn v curey nivsn ye, me j ev curey alkariy nne. V lom wek, ku min beriya v, di gotareke xwe gotib, dsan li vir dubare dikim. Belk lgervann miletn mayn karibin biryarn daw bistnin, ji ber ku gelek jder avkan, gelek navendn wjey, and, gelek pirtkxaneyn navend li ber destn wan hene, ku dikarin hem tit jdern li gel lkolnn wan tkildar in, bi hsan bi dest xwe xnin, l em Kurd hna j rewa me awarte ye, ev navendn, ku em bikaribin jderan j bi destxnin, li ba me nnin, haya lgervann kurd ji hev tune ye, lewre div ev lgervanan z-z biryarn daw nestnin, eger weha bikin, d xwe bnin, lekeyn giran bigihnin karn xwe, d scdar, hin caran j pozbilind bne xuyakirin, pozbilind zanist j li hevdu nakin, li hevdu nabanin, nikarin bi hevdu re bijn.

Ji hla din de, ew Lgervan, ku biryarn lezok distne, d hem mafxwer mafn hevpeyn xwe bte xuyakirin, hem j d ziyann giran, b hemd xwe, bigihne drok gel xwe.

Piyan ne hema ji xwe ber gotine Dar, an j geya li ser koka xwe n dibe, eger kok hate birrn, iqin pel nikarin berxwe bidin, jiyana xwe bidomnin, nikarin jiyan sirt bixemilnin, weha j lgern lgervann, ku pitn xwe di piya xwe yaldikin, nikarin titek bi ser tevgera wje, and rewenbriy de zde bikin, d rojek ji rojan, bi xwe j, p hay bibin, ku ewana her tim bonn mayn ctine dubare kirine.  

Hvdar im, ev gotara min li dil hevpey rzdar Dr. . S. Aydogan giran nebe, ji ber ku wek ez dizanim diramim, em hem xemkn a and, wje, gel welat xwe ne, ji bo parastina mafan rastiy dixebitin.

Daw, dixwazim bjim ku ev lhatineke ciwan b, ku ev her du xebat; lgerna berz Dr. H. Hebe gotara min, di heyameke li gel HAWAR tkildar e de, hatine nivisandin. Ya p diyariya yobla zrn b, ev gotar j diyariya yobla almas ya HAWAR ye.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

Not jder:

(1) Hej 5, r 4,5.

(2) Biner: Dr. H. Hebe: Raperna anda kurd di kovara HAWAR de, apa yekemn, belavgeha Hogir, Bonn 1996, r 10,11.

(3) Biner r 126-129.

(4) Biner r 167- 169.

(5) Biner r 181- 200.

(6) Biner r 201- 216.

(7) Biner: Mem zn, vekoln irovekirina Mihemed Emn Osman. apa yek, apxana El-cahiz, Bexda 1990, r 441.

(8) Biner: Dr. H. Hebe: Jdera navbor, r 38.

(9) Biner: Dr. H. Hebe: Jdera navbor, r 164. Kon Re: C.B, jiyan ramana w.

(10) Biner: Dr. H. Hebe: Jdera navbor, r 167- 168.

(11) Biner: Dr. H. Hebe: Jdera navbor, ru 171.

(12) Biner: Dr. H. Hebe: Jdera navbor, r 169.

 

                                                                                                             Elmanya

                                                                                                           15. 05. 2007

 

        

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org