Helbestvaniya Cegerxwn
(Bingeha helbest)
                                                                                                                                                Heyder Omer
 


Helbestvaniya Cegerxwn. Ev babet, biv nev, navenda rexne ya wjey cih w ye. L,  rexne li ba me ye?. Li mil din, mirov dikare bipirse: Gelo rexne ya kurd heye an na?. Eger em bonn droknivs rexnegirn wje, bi gelemper, bipejirnin, digel wan bibjin: Rexne zanneke ji zannn mirovatiy ye, bingeh torn w hen in, rexnegir, li ber ronahiya wan, wje dixwne tev dide, neyn berhemn wjey ji hevudu dike der, asoyn afern li p civak, bi gelemper, li p wjevanan, bi taybet, zelal say vedike.Eger em weha biin, v yek bawer bikin, bersiv yekser w diyar bibe, ku rexney.li ba me kurdan wateyeke ters wateya rexneya zanist heye. ima?.
 
 Rexne li ba me hri e, sclgirtin e, tawanbarkirin e, nepejirandin e, tunekirina ray nernn cida ye. Loma j gava mirov kurd ev bjey dibihse, avn w yekser sor dibin, mad w tir dibe, sng w hilt dat, derdora xwe dipelne, ji helek de, mertalan ji xwe re peyda dike, da xwe di pa de biparze. Ji hla din de j tran gotinn erzan dicivne, da bi ser kesn din de bibarne. L eger nasbn dostan hebe, dsan qirika rexn t badan, hem at kmasiyn dostan hogiran, di bin felsefa (xal xarz) de ji bra dibin, rexne dibe pesneke b hempa. Bi encama evan her du awayan j, civaka me nezan avmi dimn e.
 
Bi rast j gava mirov avn xwe li nav diyardeyn wjeya jrxetiyan digerne, rexn li p xwe nabne. Ji roja ku HAWAR derket hol heya ro gellek berhemn wje xwe berdane nava civak, gellek nav deng hatine dtin guhdarkirin, l heya ro ew berheman hem ten li ber siya dil hestan, dr pvann he zann hatine xwendin pesinandin, loma j dergeh rexnekirina wjeya Jrxet, wek Deham Evdil Fetah dibje dergehek kiltkir ye. Tu kes ......  xwe nz ew dergeh nekiriye.
 
Hjatirn berztirn nimne li p me ro egerxwn e, ev mirov ku heyt dwan bi  n xwe de htine, nav deng w li her ar ben gewdey pere, li her devern ku Kurd l cwar bne, wek helbestvanek kurd mezin belav bye. Kes  heya ro j xwe nz helbestvaniya w nekiriye.
 
Eger em wjevann cranan, yn ku em Cegerwxn bi giraniya wan dibnin, bnin bra xwe, tevger alakiyn ku berhemn wan di civakn wan de peyda kirine ji bra nekin, hng nebn, an qelsiya tevgera me ya rexney w li p me ilf taz xuya bibe, em d bibnin ka alem ghaye k, em li k mane.
 
Wek nimne, dikarim helbestvan ereb Eb Teyyib El-Mutenebb, an j Cewahir nan bikim, ku pirrn wjevan tevaya civaka me Cegerxwn ji wan kmtir nabnin. Gava tu pirtkxana Ereban tev dide, tu bi dehan bstan pirtkan li ser wan wjeya wan dibne, gellek nivsevan rexnegiran xwe nz wan kirine, kmasiyn wan ber serkeftinn wan, b erm fed, diyar kirine. Danustandin, tkiliyn wan i ern i neyn, dostan hogiriya wan, li ba rexnegiran nebne xem qisawet, ne j bne egern veartina rastiyn wjey huner, ji ber ku ewana rexne ba naskirine, ji bo pvebirina ziman, wje, raman civaka xwe xebitne dixebin. L gava tu Cegerxwn dipelne, ten tu prg gotinek dibe: Cegerxwn helbestvanek mezin e. L ka ev mezinah heya k ye?!. Snorn w, diyardeyn w in e?!. Bersiv nn e. Eger hebe j, ji arewa pesnn b deyaxn zanist bi dernakefe.
 
Di v pergal de, ten deng xebatek bi ber guh me ketiye, ew j xebata Esker amilov e, ku li Azerbeycan ap bye. Prof.Qenat Kuro, di pgotina, ku ji bo dwana Zendـvista nivisiye de, w nan dike. Pjna helewsteke rexney berprisiyar, li gor bona w, ji w xebat t. L mixabin ew neketiye destn me. Bi baweriya me, dengvedana v kar, ji ber gellek sedeman, w snorkir be, iku hem li devereke dr kurdistan hatiye nivisandin, hem j, li gor texmna me, ziman w ne kurd ye.
 
Da em v bona xwe xav nehlin, gotinn b bingeh bernedin hol, em d bern xwendevanan bi ber ve pgotinn, ku ji bo dwann Cegerxwn hatine nivsn, de bidin. Ev pgotinan bi pnsn rzdarn wek O.Sebr, Hemd Derw, Kemal Burkay, prof . Qanat Kurdo, Casim Cell, Ordxan Cell hatine nivsn, l mixabin hemyan j xwe nz helbestvaniya Cegerxwn nekirine,ew nedane naskirin, na w di rvena helbesta kurd de diyarnekirine, ten li gel naveroka helbestn w mijlbne, ango ten aliyek afern dane xuyakirin, l aliy tewr giring, ku w naverok dixe qulafet aferneke wjey, ew j durv e, ji bra kirine, tev ku ewana her tim nav Cegerxwn bi salixdann wek helbestvan, biwj, air ve girdane.Weha xuyaye ewan rzdaran ji brakirine, ku pgotinn berhemn huner, kurtelkolnan pirr caran, li nik miletn din, rapernn rexney di wjeyan de peydakirine.
 
Nivsevan ereb El-Cahiz, beriya ji hezar sal btir, weha b, ku wate, ango naverok, li klek rkan belavkirn e, her kesek dikare wan bicivne, bixe hundir gotinn xwe de, l her kesek nikare wan bixe hundir afrn. Ev bon heya ro j zind ye, w her zind bimne, da bergeha ku di navbera axiftina normal afern de heye ji bra nebe. Rexnevann ro j weha diin, ku huner durvkirin e, ten durv dikare nivsaran bike berhemine wjey huner, iku durv ji bo jiyan rista her giring e, h j p de diin dibjin,: Durv her berhemek nana serkeftin an binkeftina w ye.
 
Livandina ev mijar, bi hem ax xaln w ve, barek giran e, lkolneke fireh demeke dirj j re divn, loma j em d w ji axeke din re bihlin, ten bingeha helbesta Cegerxwn, ku ew j axek w mijara mezin e, ji bo v kurtelkolna xwe bikin babet pre mijlbibin.
 
Dema ev babet ji min hate xwastin, ramann curbecur li min civiyan ez dudil kirim, ji ber ku qada ev babet, li nik me Kurdan, nemaze j li ba jrxetiyan, yeka br e, kes ta niha gsn xwe lneday, nekiriye v. Ji hla din de, Cegerxwn, di avn civaka me de, mamostey b hempa hatiye nandan, gellek kesan,torevan, rewenbr siyasetmedarn kurd pesna w dane didin, awa kesek wek min,li hember Cegerxwn mna agirtek t nankirin,w ew (mamostey mezin) binerxne?!.L meraqa hemdemiy, ku ez p bawer im, dudiliya min sar kir, r li p min hsan kir.
 
Cegerxwn di rpel 191 de ji (Jnengariya min) dibje:Rojek li dikana mela Hesen, xortan doza ristek li min kirin. Di hindir dikan de min rista (Em guhderz in) got........ Xelk wan navan bi carek li hawr dikana mela Hesen civiyan der dikan hate girtin. Yek Xerab Baban, mirovek girs, bilind ko reng Kurdn iya dida xuyakirin, ew eper irand xwe gihande der dikan. awa ez dtim, axnek kiand got: Tiya, heyfa kur bavan ko wilo dihn dibin!.. V camr hng xwendiye, dihn bye. L min deng xwe nekir dev ji rista xwe berneda. Ten heval p keniyan. Zanbn ko ew nizan ka ez i dibjim, nizan ko doza serbilindiya w milet w dikim, . Nizan ko dixwazim w bi milyonan weke w ji bin dar zor setem derxim, ji pln xwn, er, berber, dubend, talan, ewat bi ewitandina la xwe, bi dntiya xwe, bi van ristn xwe, wan bignim delav serbest peravn azad felat.
 
Ev bon helwesteke tor ye, ji hlek de asta zann iyariya civak diyar dike, li aliy din, karmendiya helbest nan dike, lewre j  mirov dikare du taybetiyn sereke giring n bingeha helbesta Cegerxwn, di nav xz, pa gotinn w de bibne, yek ji wan li gel ziman axiftina helbest girday ye, ya din li gel wey derbirina helbest bestand ye.
 
Axiftina helbest, di helbesta Cegerxwn de, bi s rewan diyar e, yek ji wan ravabn e (ekere),ya din yekser ye, ya sisiy xiroan ye(hemas).
 
Rexneya kevin, ji Erstotals de bigir p de were, her tim bala xwe daye ev rew, ew bilind nirxandiye, lewre j ravabn hsanbn wek giringtirn mercn rastbna wateyan dibne. Rgayn derbirin alavn w iqas curbecur bin, derbirinn rasteqn, ku ji wateyan ne kmtir ne zdetir bin, an j bjeyn fosfor xwed pjin bin,  ravabn hsanbn her her nirxtirn taybetmendiyn we ne.
 
Hsaniya bjeyan snor nana ev ravabn ye, div bje ekera bin, xwendevan guhdar li hember wateyn wan bjeyan dudil nemnin, wateyn wan yekser b cefa derbasbin hundir hean, pre j div pevekn helbest b girk servekir bin, da wate beriya wan bighnin xwendevanan cihn xwe di dil hestn wan de bistnin.
 
Hem wjeyn chan, nemaze ya ewrupiyan di d re j ya Ereban, Farisan Turkan, demek dr dirj li ber siya v tor berhemn xwe afirandin, ta ku ev rbaz, di erxa nozdeh de, li hember hrin romantkan jar b, ji hev ket. Ji hng de pjna rbazn nuh derket hol, ku btir xwe bi ser siya bjeyan de paldidin, ne bi ser bjeyan de, ziman afern pre derbas qunaxine nuh b.
 
Gava em helbesta Cegerxwn dixwnin, ev rew li nik w say xuya dibe. Bjeyn w ji snorn wateyn zimanewan ferheng bi dr nakefin, siyn wan nnin, ku mirov p mijl bibe, birame, wateyan bipelne, iku rava hsan in, yekwateyn in, z bi lez digihnin xwedevanan. Eger hin caran xwendevan guhdar prg hinek dijwariyan j bibin, di wateyn wan bjeyan negihnin, teqez ev yeka ne ji ber dijwariya bjey ye, bel ji ber ku ewana ziman xwe nexwendine p nizanin. Em dikarin end mnakan nan bikin:
 
Li jor firok e, li jr tang top.
Ji xwn sor bn, hem der op.
Dijmin hilweand tev gund bajar.
Zar zr kurd mane ber dwar.            (Berhevoka Kme ez Ronak. R: 65)
 
Di helbesteke din de dibje:
 
Hezar salin em gerdenxwar mest.
Tim av ikest, reben dl mest.
Dijmin bo xwe xwest, me j j re xwest.
Bo dijmin nvik, ten bo me dew.                (Jrera ber. R: 27)
 
Ravabna bjeyn evan her du nimneyan gellek berz e, (firok, tang, xwn, dijmin, gund, bajar, gerdenxwar, ikest, dl). Pre j pevekn wan her duyan servekirn in, hsan in, nikarin xweneran bi ber ve pnijiy de biknin. Ne ten weha, bel mecazn zimanewan j gellek say ekeran in.Wek nimne, her du bjeyn (Nvik dew) ku wateyn ferheng beradane,   yeka din nan kirine, dsan sergirt nebne, mirov z tdighne ku mebesta helbestvan ne (nvik dew) e, bel her tit biha y erzan e, her tit bi kr t, y bi kr net ye, her tit ba y ne ba e. Bi ser de j ev peyvelstik alaveka derbirin rewanbjiya kevn e, ku bi ziman ereb j re (knayet) t gotin.
 
Bikaranna bjeyan bi ev away ferheng dibe t egera yekseriya  axiftina helbest, ku hng bje b pjn, b aso dimnin, naimitin. Ji ber v j t xuyakirin ku helbestvan me bi asoyn curbecur yn bjeyan wateyan ne bawer e.
 
Helbesta Cegerxwn her tim bi v away li gel bjeyan dide distne, nikare ewan ji bo wateyn nuh asofireh bixebitne. Wek nimne, Cegerxwn dibje:
 
Z njen bixwne.
Bese kevneperest.
        Tu guh mede melak.
        Tu guh mede feqk.            (Hv. R: 6)
 
Mnakeke din:
 
Ev welat payedar serbilind b xwed.
Sed emanet, ey birader! V welat berned.
Tev bihit e, mrg det e, qaz qumr tim di nav.
Nakev dest me carek, ta bi xwn avned.                    (Hv. R: 28)
 
Eger ziman di axiftina normal de metiryalek pilastk y li ber destan her amade ye, b pjn b aso ye, ew di axiftina wjey de, i pexane be, i helbest be, metiryalek fosfor y bi ewq ronah ye. L xuyaye haya Cegerxwn ji ev yek nne, ji ber ku bjeyn evan her du mnakan snorkirn e, nikarin wateyn ferheng li n xwe bihlin, bi ber ve hinek wateyn din de biimitin, lewre j bne sedema jarbna kela dil helbestvan, giyan helbest talankirine elmisandine.
 
Ev rewa bjeyan ferhengiya zimn bye hmanek berz hzdar ji bo xiroaniya axiftina helbest li nik Cegerxwn, ew bgav kiriye, ku btir bala xwe bide bilvkirina bjeyan., n bi teqil xwed hukariyeke dervey vebrje. Lewre j tu di helbestn w de, pirrcar prg bjeyn, ku devan gulman dadigrin, dibe. Wek ( er, ceng, serxwebn, mirovperest, serbest, sorgul,dijmin, mrkuj, xwnxwar, atxwaz, koledar ....) pre j lkern ferman di helbesta w de pirr dibin.
 
Heye mirov bibje, ku taybetmend nr mercn civak rzan yn dema Cegerxwn ji hlek de, taybetmendiyn babet naverokn xiroan netewey,ji hla din de, r li p axiftina helbest diqelatin, ber w bi ber ve v away de dikandin. Bi baweriya min ev bon ne rast e, ji ber ku pirrn helbestvann w dem ji evan babetn netewey bi dr nene, l pirrn wan neketine ber dava v yekseriya sar, bel derbirinn wan, ziman axiftina wan nerm in, bi hsan diherikin, b ku ji heyama helbest bi dr de bikefin, ji saloxanan de nzk bibin.
 
Helbesta Cegerxn a netewey civak hjaye, ku wek saloxanan, di civatn mezin pandanan de bte gotin, ji ber ku dikare dernn xweneran z germ bike, wan li gel civn pandan zor bibestne. L bi rast opa w j hza xwe z wenda dike.
 
Xuyaye haya helbestvan me ji v yek hebye, lewre j berxwe dide, da bandra w hinek jar bike. Ev berxwedan li ber dergehn avakirina pevek diyar e. Cegerxwn pirrcar peveka xwe ji sstema normal bi der dixe, cihn hmann w (kirar, pakber lker) diguhre, ewan bi p pa hevudu dixe.
 
Guhertina cihn hmann pevek ne ten roleke zimanewan heye, bel ev yeka wey derbirina helbest  j ciwantir dike.Wek nimne, Cegerxwn dibje:
 
Wekhev bibin tev l ol.
Tev n bibin ev det ol.                 (Hv. R: 35).
 
Her yek ji her du birrn v malik pevekek bi ser xwe ye, normaliya hevoka yek bi v away ye (Tev l ol wekhev bibin) ya duduy j weha t ( Ev det ol tev n bibin). L gava helbestvan lker bi p de an, kirar bi pa de xist, hng du mebestn zimanewan ciwan pk ann, her du j ji bo ramana xwe kirin karmend.
 
Ji hla zimanewan de, pa pxistina hmann hevok watey teqez dike, ji war ciwan de, rzbend (qafiye) cih rawestin ye, loma j hjay peyvn b tevger e,ango xweristiya rzben na w ji bo navan  layiq dibne, ne ji lkeran re, iku lker tev de tevger e.Bi v away helbestvan naveroka pevek teqez dike, ku wekhev beriya her tit xem qisaweta w ye, li mil din j rzbend hinek nerm dike.
 
L mixabin Cegerxwn nikare evan serkeftinan biparze, an bi r ve bibe, ji ber ku pirr caran lkern ferman miln wan ber bi jr xar dikin, zora wan dibin, pre j ciwaniya helbest birn dikin , ew ji heyama helbest bi dr dixin, helbestvan j dixin na retvan frkeran.
 
Gelek nivsarn Cegerxwn ji bo v bona me mnakn hja ne,nemaze dwana (Zend-Avista). Hem nivsarn di hundir v dwan de nikarin na xwe di meydana helbest de bibnin, iku k rzbend lihevhatina ktan nikarin bi tena xwe helbest bafirnin.
 
Cegerxwn, di v dwan de, ji bra dike ku ew helbest dinivisne, ten ew waneyan ji bo agirtan pk dike, bi ser de j nikare rola mamosteyan bilze, ji ber ku waneyn w b irovekirin in, ten fermanan dide.Wek nimne:
 
Tu rzan be carek, siyaset bixwn.
Bi v xwendin rika xwe bibn.                       (Zend-Avista. R: 55).
 
Bibe Partzan bi rist dirist.
Digel Partzanan here dest bi dest.                      (Zend-Avista. R: 57).
 
Bibe dezgevanek bilind mezin.
Tu dezg bixwn, i mr i jin.                         (Zend-Avista. R: 98).
 
Bibe ajiwek, hiiyar eleng.
Tu her tit bajo, i lor , i teng.
Dib rojek ev bi kr me b.
Nikarin xelasbin ku ev r neb.
Gerok, firok tu bajo heval.
Bibe ajiwek pir eleng epal.                           (Zend-Avista. R : 145).
 
wey derbirin di bin tna evan lkern ferman yekser de (rzan be, bixwn, bibe, bajo) milikest xuya dibe, nikare hilkie asoyn helbest. Bi ser de j Cegerxwn qirika bje rikan (sfet, adjectiv), ji bo xatir rzbend badide, (teng) li na (tang) dinivisne, her du rikn (eleng epal) di cihn ne layiq de bi kar tne.
 
Helbest afirandineke xwed pjne. Ev lkern ferman j pjn dikujin, wneyn huner talan dikin, guhz (xeyal) jar dikin, pre j axiftin dibe axiftineke normal.
 
Bingeha guhz, di helbest de, bi alkariya wnekiya zimanewan t xuyakirin naskirin, loma j wnek di meydana afern de roleke nirxbiha heye, ku dikare ji bo zindbna derbirin bibe alava tewr giring, l tit balk ewe, ku div tkiliya wneyn huner li gel dem rvena civak zimanewan ji bra nebe, da ew wneyan karibin zindbna derbirin diyar bikin biparzin.
 
Tev ku helbesta Cegerxwn nirx wnekiy rola w ba dizane, derbirina zimanewan pirr caran mebesta xwe di siya w de dibne, l wey derbirin wnekiya huner li ba Cegerxwn her tim alavn kevin ji bo xwe dike deyax,lewre j her tim di arewa (knayet) berehevdan (tebh, wekhevkirin) de dimne. Wek nimne, Cegerxwn dibje :
 
Reng bjen kr dinalim, xan bye reng al.          (Hv. R : 67).
 
Ev berehevdan (xan bye reng al) dikare me bi rewa pergala, ku helbestvan t de ye, agahdar bik,e, an me bide ka iqas ew bhnteng bye, l li hember livandina hestn xweneran ji hz dikefe,lew hebna peyva, ku tkiliya wekhebn di navbera du titan de peyda dike, ku mirov dikare w bi (alava berehevdan) binavne, bandra berehevdan sist qels dike.
 
Berehevdan alaveke wnekiy ye, hinek rikan ji titek distne. titek din p direwne, wek awa berehevdana jorn diyar dike, ku kelbestvan her du rikn (teng tar) ji al istandine, bi ser xan ve kirine. L berehevdan bi xwe nizimtirn jartirn alava wnekiya huner ye, bi ser de j hebna peyva (bye) tkiliya wekhevbn di navbera xn al de kmtir kiriye.Cegerwxn pirr caran ev curey berehevdan bikar tne, wek awa evan mnakn jrn diyar dikin :
 
Bejn bala reng serwa.                             (Hv. R : 114).
Wek gur bir gihande pit girik.              (Hv. R : 116).
Ebr ji reng dal.                                        (Hv. R : 123).
Dm hingiv e, por wek evan.                     (Hv. R : 123).
 
Xuyaye Cegerxwn neyniya ev yek ba naskiriye,loma j carcaran alava berehevdan bikar nne, wek awa di evan mnakn jrn de numa ye :
 
en gewher ebr kevan.                            (Hv. R : 145).
Du birhn re kevan min.                            (Hv. R : 91).
 
Bi rast j gava alava berehevdan j dikefe, hem derbirin xurt dibe, hem j wne ciwantir dibe, l mixabin Cegerxwn nikare ev curey berehevdan bafirne, bel her tim xwe bi ser bermayn piyan de paldide, mebesta xwe li ba wan dibne, dibe deyndar wan, nemaze j di helbesta evn de, wek awa w di rpeln bne de bte diyarkirin.
 
Cegerxwn ne ten ev alava wnekiya huner bikar tne, bel wneyn w pirrcar di navbera (knayet) re diyar dibin. Knayet ewe, ku peyvek dibe nana hinek rikn din, wek awa evan nimneyn jrn diyar dikin :
 
Bi devken bi yar.
ekir ji dev dibar.                                (Berhevoka Kme ez Ronak. R : 182).
L ji avan tr dibarin.                          (Jdera ber. R : 422).
Di  dil de agir pt e.                        (Hv. R: 96).
 
Her du peyvn (ekir tr) bne nann rikn dilber,ku hem gotin axiftina w xwaik rn in, hem j awirn w tj in, dil- in, bi ewat in. Weha j her du peyvn (Agir pt) bne nana n giran.
 
L mixabin Cegerxwn karmendiya wnekiy ji bra dike...Bel. Ew ji bra dike, ku wnek alaveka ciwan ye,wey axiftin ji asta normal dikne asta ciwan.Lewre j wnek li ba w, ne ten xwe bi ser berehevdan knayet de pal dide, bel pirr caran dadikefe asta salixdaneke sar j, wek ku dibje:
 
Bisk bi tl , ser bi zr !.
Pir eleng xwe ciwan !.                      (Brehevoka Kme ez Ronak. R: 205).
Nazik ox epal !.                              (Jdera ber. R 206)
Ji kutina dilan re pir xurt jhat ye.     (Jdera ber. R: 208).
Pir epal , ox eng !.                         (Hv. R: 72).
 
Gava wnek ji ezman afern dadigere asta rzkirina bjeyan, hng alavn rewanbjiya kevin li ser wey derbirina helbestvana hukardar dibin, ew bi ber ve peyvelstinan de diknin. Cegerwn j detiye ber dava w yek, Pirr cara (cnas tbaq) bikar aniye, wek Cawa dibje:
 
Cgerxwn b, ji derdan.
Min can dil bi derdan.                            (Hv. R: 95).
Hin bi rewa min kenn, hin girn.         (Hv. R: 115).
 
Nizanim ev salixdann yekser iqas dikarin xweneran bi naverokn xwe bawerkirin bidin, an hestn wan bilivnin. Bi ser de j her tim wneyn Cegerxwn ji bermayn piyan diherikin, nikarin ji bandra wan rizgar bibin. Her ku tu helbesteke w, nemaze di war evn de, dixwn, Melay Cizr, an Pertew Beg Hekar, an j Macin yekser tne bra te. Wek nimne, helbesta Dil ji min bir ku di dwana Kme ez de ye, Bi arek nikare ji dava bandra Melay Cizr bi derkefe, bi ser de j, ne ten li pa helbesta Cizr dimne, bel hinek wneyn w birn dike.Her du helbestvan (Cizr Cegerxwn) dilber dipesinin, l tu p hay dibe ku dildera herduyan yek e, iku bejna dilbera herduyan serwe ye, gerden w emal e, dm w roj e, ebriwn w nn in(Tpa nn a ereb), heyv in, kevan in, ango zirav xar in, dilbera Cizr awir piling e, ya Cegerwn awir r r e, ya herduyan ox e, eng e, nazik e, rn e, cwan e.Biskn dilbera Cegerxwn pirr caran li hev baday dirj re in, li ser sng sip wek mar re daleqand ne:
 
Snga sip remar li ser.                    (Hv. R: 185).
Reng mar in regul.                       (Berhevoka Kme ez Ronak. R: 422).
 
L ev wne li ber deriyn aferna El y Herr milxar e, ne ji afernn Cegerxwn e. iku Herr, beriya w, bi sed salan weha b gotib:
 
Werdan ji nv zulfan dern, ula binef twern.
Bala qedda er-ern, her yan li ser mar re e.  (arn kilask n Kurd. R: 26).
 
Weha j dawya helbesta Cegerxwn nikare ji bandra piyan rizgar bibe, her car ew nav xwe di malika daw de bi cih dike. Ev xalek li nik hem kilaskn kurd diyar e, ku ewana navn xwe di dawya helbestn xwe de digotin.Belk ev gav, di dema wan de, ji ber nebna apemeniy b, mebesta wan ew b, ku berhemn xwe biparzin, l domkirina w di dema  Cegerxwn de, nemaze j deh panzde saln daw, dibe na pirsek, away avakirina helbest di siya wan piyan de dihle.
 
Weha xuya dibe ku wey derbirina Cegerxwn yekek br ye, ango ew afernn piyan, n ku xwendine jiber kirine, tne bra xwe, derbirin wneyn xwe ji wan werdigre. Ev yek Cegerxwn xistiye ber dava carandin.
 
Her kes li birr evn, ji dwann w vegere, w bibne ku awa iqas caran Cegerxwn bye dl carandin dubarekirin.Dilber her tim ox eng epal e,  ebriwn w dipesine, her car j eawan dal in, heyv in, kevan in, (zirav xar in), bejna w mna dara serwey ye, (zirav dirj e), lvn w  her car rn qend in, memikn w her tim sv in, biskn w lihev baday wek mar re bi ser sng de daleqandn e. Bi gotineke din, mirov dikare bibje, ku ferhenga zimanewan ya evndariya Cegerxwn di bin dubarekirin de milxar e.
 
Dubarekirin ne ten roleke neyn di ciwaniya helbest de heye, bel bi ser de j hewesa xwendin li nik xweneran sar dike, hin caran j dibe egera n dern.
 
Eger em werin war k awaza helbest, em d helbestvan xwe dilsoz k bibnin, destan ji w bera nade, ji ra kilaskan bi der nakef. Ma me beriya v nedtib iqas ew dilsoz wan bye, i ji war peyvan, i ji war we wnekiya huner ve?!..
 
L tit balk ewe, ku Cegerxwn, li klek hemdemn xwe, ber kilaska kurd ji (urda ereb) daye alk din, ewana kilaska kurd bi ber ve kn folkilora kurd de kiandine. Tev ku em nikarin serkiya ev gava giring bidin dest w, ji ber ku helbesta Kamiran Bedirxan, ku dwana w Dil kurn min sala 1932y apbye, li gor evan kn folkilor hatiye hnandin, li ser bingeha dengdran ava bye, l helbesta Cegerxwn ev gav li ba kilaskn kurmanciya jor espand, beriya ku helbesta kurmanciya jr j ber xwe bide wan kan.
 
Helbesta Cegerxwn bi awa formn bangan (kt) hatiye hnandin, gellekn wan ebangne, heftbangne, heytbangne, dehbangne, mna stirann kurd bendn wan li hev tn, bi teqil tne gotin stran ji ber ku li saz in , li gel rzbend dilsoz in.
 
Dilsoziya Cegerxwn di v war de, weha diyar e, ku ew ji bo xatir parastina k pirrcar bgav bikaranna hinek bjeyn b sd bye, ku di hevokn w de cih girtine. Wek nimne:
 
Roj ko min d bi avan.                 (Hv. R: 125).
Min xwe bi avan l ner.              (Hv. R: 123).
 
Peyva (avan) di evan her du mnakn jorn de b sd e, mirov dikare w bavje, b ku wate birn, an wenda bibe, ji ber ku her du lkern (d ner) na w digrin, mebest diyar dikin.
 
Ev kmas li ba Cegerxwn pirrcaran diyar dibe, destlatiya k li ser w say dide xuyakirin, wek awa di evan mnakn jrn de numa ye:
 
Mey ji lvan daye min.
Min ji lvan mey vexwar.                         (Hv. R: 82).
Maek ji du lvan bide, ey lveker!.       (Berhevoka Kme ez Ronak. R: 195).
 
Hin carn din hewesa diristkirina k bye sedema jibrkirina rbazn zimanewan, wek awa ev mnaka jrn diyar dike:
 
Van mexolan kirne talan.
Bax gulzar dimin.                              (Hv. R: 65).
 
Pergala pirran, di liq Botan de ji kurmanciya jor, bi pakta (an) pk t (gund gundan), l gava navek ku di v pergal de be, bi ser navek, an bernavek din ve bibe, hng versek peyda dibe, pakta (an) dibe(n),(gundn me). L di liq Hekar de dibe (d), (gundd me).Cegerxwn ev mnaka jorn bi liq Hekar gotiye, l ji bo diristkirina k dengdra ( i ) xistiye pa tpa ( d ), ku mna daeka ( di ) bye, li dervey rbaza rzimn ye. Cegerxwn gellek caran ev away, ji bo xatir k, bikar tne, wek awa dibje:
 
Em kutiy avn dire dmn guln e.              (Hv. R: 75).
Pir kutiy avn dibelek vane me dne.                (Hv. R: 75).
Dane ber lvn dimin sng qirik.                           (Hv. R: 115).
 
Ten diristkirina k bye sedema hebna kta (di) di evan her s mnakan de, pre j rziman bye qurbana v yek.
 
Bi v away t xuzakirin, ku k li ser bingeh avakirina helbesta Cegerxwn gellek rikdar e, ew xemxwer w bye, ta ku ew berxwe daye para xwe bixe war tor de j, v lom ew lgerneke fireh di v war nivisandiye, Hespn xwexwann kurd irovekirine. Beek ji v lgern, ku ar hespan irove dike, di hejmara 22  a Hawar de belav bye.
 
Ji v p ve, helbesta Cegerxwn bi du-s formn kevin diyar dibe,l pirrn wan an mesnew ne, ku rzbenda her du birrn malik yek kt heye, ji ya malikn din cuda ye:
 
ori dest pkir qrn gurmn.
Gule barandin li hawr xurmn.
 
Li jor firoke, li jr tang top.
Ji xwn sor bn hem der op.              (Berhevoka Kme ez Ronak. R: 65).
 
An j arn in, ku her s xzn pn yek rzbend hene, l ya xza ar hem cuda ye, hem j ta dawiya arnan b guhertin dimne:
 
Agir pta evn.
Awirn w lebrn.
Kutime roja evn.
            Ah naln hey hewar.
Pir divm carek bibnim.
Perdeya ser r hilnim.
Serxwe b tn bimnim.
          Ah ji bejna wek inar.                      (Hv. R: 148).
 
Weha xuyaye, ku Cegerxwn her tim di siya piyan de paldaye, ji bermayn wan bi dr neye, her car li her helwestek dest xwe li ber wan vekir, ewan j eks nebne, her tim pre camr bne, ji bo we derbirina w bne alkarn b hempa.
 
Ev bon rayn me dikarin pirsek li ba xwendevanan bilivnin: Gelo Cegerxwn li k ma ye?!. Te Cegerxwn xiste paila piyan, li gor nerna te, ew bye dengvedana wan. Ma ew b taybetiyn kesayet ye?!.
 
Bel...Ev pirseke ngirt balk e.L wek awa dwann w li ser du bean parvekirn in, bersiva v pirs j w bi du awayan b, her du j w hevudu tewa bikin.
 
iqas em hezkirn Cegerwn bin, ray nernn xwe ji dil hestan, dr bonn he rbazn rexeney bidin, em nikarin, di tenga helbesta evn re, Cegerxwn ji paila piyan, nemaze Melay Cizr, bi derxin. Her helbesteke w, her peyveke w, her wneyek huner ewan piyan tne bra me, her tim li wan vedigere, derbirinn wan bikar tne.
 
Cegerxwn j ev yek lixwe dine. Dibjin carek ji w hate piskirin ma iqas akama Cizr li helbesta w heye, ew bi v away bersiv dide :Eger ji dwana Cizr p ve titek di trk min de tune be, ma awa bandra w li min w nebe?!.    
 
L helbesta civak netewey, bi wey w y xiroan, bi peyv tgehn nuh, bi naverokn hemdem, bi kn lezok awaza xiroan, bi ser de j rizgarkirina kilaska kurd ji bjeyn biyan, kesayetiya Cegerxwn a huner ekera say diyar dike, ew mirov karb ev tkiliya dijwar, ku di navbera naverokn nuh durv kilask kevin de heye, hsan bikira, gellek helbestvann pey xwe, ta roja ro, di paila xwe de bihtana.
 
                                                  *****        ***        ***** 
Jder avkaniyn lkoln:
a. Bi ziman kurd:
1. Cigerxwn, Kme ez Ronak. Weann Deng, apa duwem, Istenbul 1993.
2. Cigerxwn, Zend-Avista. Weann Roja nu 2, nimra ap ne diyar e, Stockholm 1981.
3. Cigerxwn, efaq. Weann Roja nu 4, nimra ap ne diyar e, Stockholm 1982.
4. Cigerxwn, Hv. Weann Roja nu:6, nimra ap ne diyar e, Stockholm 1983.
5. Cigerxwn, Jnengariya min. Weann Apec , apa yekemn, Stockholm 1995.
6. Abdulreqb Ysuf, arn klask n Kurd. Weann Jna n 17,apa yekemn,Uppsala , Sweden 1988.
7. Prof. Qanat Kurdo, Tarxa edebyata kurd 1. Weann Roja nu, nimra ap ne diyar e, Stockholm 1983.
8. Dr.Husn Hebe, Raperna anda kurd di kovara Hawar de. Belvgeha Hogir, apa yekemn, Bonn 1996.
9. Dr. Ebdil Mecd xo, Kovara iya. Awna anda kurd li Ewropa 1965 1970. weann Deng Bakur, apxana Adar Graphics, apa yekemn, Elmanya 2003.
10. Deham Evdil Fetah, Nrnek Rexney li helbesta kurd, apxana elkatb el-ereb, nimra ap ne diyar e, Dmeq 1992.
 
b. Bi ziman ereb :
      1.الدكتور محمد غنيمي هلال, النقد الأدبي الحديث, دار العودة بيروت 1987, رقم  الطبعة غير معروف . 
1. Dr . Mohammed Xuneym Hlal, Rexneya torey ya nuh.                    
2. الدكتور شكري محمد  عياد, المذاهب الأدبية و النقدية عند العرب و الغربيين, سلسلة عالم المعرفة رقم 177,الكويت1993.                                                                                                         
2. Dr.ukr Mohammed Eyyad, Rbazn torey rexney li nik Eereban Rojavayiyan.