Helbesta rok dastan e *

                            

 Heyder Omer

                                                                                          

 

Rdzkirin:

 

Di evbuhrkeke wjey de, ku mijara w ( durv huner y Mem zn ) b, pirsek ji min hate kirin, ew j ev b Gelo, Mem Zin a Xan dastan e, yan na?!. Bi rast ne di bra min de b, pit irovekirina durv v dastan li ber ronahiya usln dastan, ev pirs d ji min bte kirin.

Ev pirs b sedema v lkoln, da ez bidim xuyakirin ka dastan ye, usl hmann w diyar bikim, belk karibim bi v yek bersiva v pirs bidim.

Helbest li ba miletan, ji ber de, li ser s bean hatiye parvekirin: Helbesta rok dastan e, helbesta xweyt stirandin, helbesta anow. Ev her s be j ne ji xwe ber peyda bne, l ewana diyardeyn hiyar tgihtin birvena miletan in; ango birvena helbest li gel ya civak girday ye. L helbesta dastan e ji her du ben dtir kevintir e.

B guman tekiliyn himend zind di navbera evan her s ben helbest civaka, ku t de ji dayik dibin, de hen in. Cara pn helbesta rok, li ser zibann helbestvanan diyar bye. Ev cure j serphatiya milet numa dike, wney jiyana w milet ya fewdal, tij cengn, ku li dij neyaran tne ajotin, daxwazn azad rizgariy dide xuzykirin.(1)

L gava jiyana gelan dikefe hundir heyameke hd, hng ew milet li xwe vedigere, jiyana xwe li dzan dixe. Di v heyam de, r li p helbesvanan vedibe, ku ew j li xwe vegerin, tkevin hundirn dernn xwe, ji xweytiyn xwe de dest p bikin, di hundir w re li chan binerin, her titek bi pwend kesayetiya xwe ngar bikin.. Her weha helbesta xweyt stirandin w hng peyda dibe; ew j helbesteke, ku hestek germ awazeke huner tekz payebilind t de berz xuya dibin; helbesteke, ku helbestvan bi w hestn xweyt, ku di hundir derna w de dikelin, diyar dike.

L wek me ber j gotiye, birvena helbest ji ya civak nayte birn, j bi dr nakeve; civak end bi p de die, ewqas helbest j bi p dikeve, dighje astayn bilind, ku and,raman huner s istnn wan in. Di v heyama civak, andey, raman huner de helbesta anow, wek diyardeyeke huner gelek payebilind, ji dayik dibe. Ji ber v yek j t gotin ano hunera jiyan ye, imk dikare jiyan vekole, xwe berde hundir w, hem cureyn tkiliyan ramanan numa bike, li nik byern drok raweste, l meyze bike, da wan ji hev du verne perdeyan ji p wan rake. Ji bo kar bar v helbest hebna zanneke payebilind, ku mirov mirovaniy ba dinase, divaye, l ev zann di her dem de peyda nabe, ten di demn gurbna tgihtin hiyariyeke andey, felsefeya kr de, peyda dibe.

Her weha em tgihnin, ku hem hunern helbest diyardeyn (numande) jiyan, yn cuda, cuda ne, hev du tewaw dikin, bi mirov mirovaniy mijl dibin; ango mijara wan li derdora mirov digere, carek wek civakek, pesna w didin, nirx w bilind dikin (hunera dastan e), carek wek tekmirovek, ku ji xweytiya xwe dube nabe, di navbera w re li her titek dimeyzne (hunera stirandin), carek j dsan wek civakek, ku hundir w, digel titn t de hen in, i xr be, i er be, akere dike, di dv re j hiyarkirin rewenkirina cemawer ji xwe re dike armanceke sereke (hunera ano). V lom pkeftina gelan bi anow t pvan.

 

Rewa helbesta dastan e: 

Her du helbestn xweyt anow ne kar bar v lkolna me nin, vca em d wan li hre (vir) bihlin, li nik helbesta dastan e rawestin.

Ev helbesta dastan e rok, li nik zanyarn zimanan gelek wate heye; t gotin ev helbest bi nav DASTAN hatiye bi navkirin, ji ber ku bi awak ba hzdar hatiye hnandin, malikn w, vkra(digel hev du) bi hz hatine bestandin, an j ji ber ku byern gewre dide ber xwe, wan byern, ku bazdana siwarn leheng qehreman di nava er cengan de wne dikin, ji xwe re dike mijar naverok.

Hin carn din ji v helbest re t gotin helbesta ROK, ji ber ku bingeha w rokeke, i rokn cengan bin ( Ilyaza, Kela dimdim), j yn evn bin (Mem Zn, Xec Siyamend).

L v nav helbesta dastan e, li nik ramanbr, rexnevan, lkolner, droknivsn tore, wateyeke din standiye, ku ten helbesta rok, leheng, ku byern netewey wne dike, cihn berz dide karn gewre, mat, j re t gotin helbesta dastan e.

Sedemeke din heye, li klek van snor pvanan dimne, ew j dirjiya helbest ye, loma j gava helbestn helbestvanek dirj bin, pircar t gotin ev helbestvan xwed hulmeke dastaney ye.

Mirov dikare ji evan rew pvanan tbighne ku dastan helbesteke rok leheg,an evn dirj e (2) xwed tirazweke (awaz) hundir dervay hzdar e, mijara w byern netewey ne.

 

wey dastan:

Tev ku wey hin dastanan, li nik hin gelan, pexane bye, wek roka Eُntere di toreya eُreb de, wey hinekan hin caran helbest e, hin caran j pexane ye, wek hin dastann evn kurd ( Cebel, Xec Siyamend). L hatiye zann ku ewey dastan weyek helbest ye, ji ber ku raman di v curey huner de, bi awaz rzbend t hnan, raxistin, hestn dern bi hz tne xuyakirin, pexan j end payebilind be, w nikaribe kar bar wnekirina hin kirarn dastaney, xeberdana byern gewre, salixdana lehengan  hilgire, wek awa wey helbest dikare.

V lom em dibjin, ku helbest, di hunera dastan de, salixine taybet heye; we y w hzdar e, ji ber ku ew bi xwe wne dengvedana hem aliyn jiyan ye, i jiyana tekmirov, i ya tevay be. Lewre gava mirov bala xwe dide dastan, dibne hem titn, ku ew wne dike, hzdar xuya dibin, digel hind, ev hz di avahiya dastan de j berz e, ji ber ku di navbera gewrebna naverok we y dastan de tkildariyeke germ heye, tiraz, k dengan li gel hev du dibestne, tablowek ciwan, ku bi perr helbestvan hunermend t kirin, numa dike, snvoniyeke gewre, ku tirazwa w, wek ya dengn rum, r, lehenga ye, pk tne, stirann netewey j hzdar dike.

Ji v pve, helbesta dastane yekeke objektv e, ne xweyt ye, helbestvan, di w de, ji xweytiya xwe bi dr dikeve, di axiftin de ne amade ye, dibe qurbana huner lehengn xwe, wan li piya me bi dengkirin dide. Eger ew ji v snor han bi derkeve, nernn xwe, yn taybet, pk bike, hng pita xwe dide rola xwe ya huner, huneriya dastan j birndar dike. L gava ji neare, li gorey birvena byeran, pwstiyek peyda bibe, w bikne ber bi aterkek, ku nernn w diviya bin, hng ser axiftin dide dest kesek dtir ji kesn dastan, wek awa E. Xan j wusa kiriye, gava xwastiye bide xuyakirin, ku div mirov bi himend li hember byern jiyan raweste, axiftin daye dest Tajedn, da wran li w mirov, ku andiye ba mr, bike, j re diyar bike w awa azadkirina Memo ji girtgeh, ji mr bixwaze.(3)

Her her ji helbestvan dastan t xwastin, ku wek lehengn w be, xwe bike qurbana sincn tevay, ku kesayetiya tekmirov t de sergirt dimne, da riya serkeftin li p milet ron bike.

Tev v j, ev objektviya, ku di hunera dastan de xwe dide p xweytiya helbestvan, nikare zrekiya w vere, an wenda bike, imk ev zrek her her di navbera hnandina dastan re, bi alkariya xeyal, rewanbj wey derbirina helbestvan diyar dibe.

 

Dastan helbesteke rok ye:

Berztirn rewn dastan, rewa rok ye; ango ew berhemeke xwed mijar e (babet ),ku li ser byerek, ku di heyameke cgeh demdar de digere, ava dibe, zelalkirina ramanek armanca w ye, tevna w bi xeberdan ( rokbj, Serd ), salixdan, hevpyvn, monolog  t ristin.

rokbjiya dastan li ser hinek ne byern drok ye kevin ava dibe, l helbestvaniya helbestvan w drok gewre dike, kirasek mezin, ku ji rastiy efsaney peyda dibe, ldike. Lewre Lamartn firansiz ji v curey huner re dibje Ew wneyek helbest ye, zaroktiya gelan t de numa dibe. Vca em din bjin: Ddstan drokeke, ku li ber deriyn efsaney hatiye l guhdarkirin. 

 

Dastan helbesteke leheng ye:

Dastan ne xeberdaneke normal e, ne j rokeke xwerist ye, ji ber ku mijara w bi alkariya zrekiya helbestvan t mezinkirin gewrekirin, ta ku heyameke efsaney w ber bi xwe de dikne, siha xwe dide ser lehengn w, da ewana wek hzdartirnn lehengan bne xuyakirin, ku lehengn ro li hember wan gelek bik qels in. Ji ber ku ewana berhemn civakeke hzdar bne, i hzeke gewdey, i yeke sinc, i j yeke viyan be.

Lehengn dastanan ji v rewa dyal peyda dibin, li dij zulm zor serkiya geln xwe dikin. Lewre ewana her her hzdartirn mirov in. Gava Axl, di IlYAZA de, qr dike, deng w dighje her du lekern Girk Turwada, tirs dixe hundir diln turwadiyan, gava die er ceng, i leheng nikarin li p w xwe bigrin, gava dest ji er dikne, hevaln w gelek tengay etiniyan dibnin, xemgn dibin. Weha j n di INYAZA de, Rolan di ( La chanson Rolan; SIRDA ROLAN ) de tn xuyakirin. Her weha Mem Alan, gava hz dide xwe, zincrn, ku p hatiye girdan, ji hev du pere dibin, qrna Eُrif di MEM ZN a Xan de tirs dixe hundir dil mr Botan.

Bi kurtah em dikarin bjin: Lehengn dastan xwe didine hember her titn mezin hzdar, yn bi tirs saw, ku geln wan dorp dikin, ji ber v yek j ewana, ji warn camriy, btirsiy dadmendiy ve, di ser mirovn din re tne xuyakirin naskirin. Ango hem nirx, giyan, drok serkeftinn milet di kesayetiyn xwe de dicivnin. V lom milet j ewan lehengan di diln xwe cwar dikin. Ma me nedt hem niteciyn Cizra Botan, bi gir n Memow xwe birkirin zaman?!:

 

Dastan helesteke netewey ye: 

Byern dastan pir caran netewey nin, jiyan rewa miletek bi tevay wne dikin. Ji bo v j dastan wek jnengariya milet e , an j droka dijtiya, ku di navbera du miletan de peyda dib ye, mileltek ji wan serdest bye, zulm zor li y din dike, ev din j berxwe dide, ji bo rmet mafn xwe er dike. Ev dijt her die, gur dibe, sergr mezin dibe, hng lehengn netewey radibin, geln xwe li derdorn xwe dicivnin, hem vkra dixebitn er dikin, da zulm zora li wan dibe tk bie, ew j bi serkevin.

L diyar e, ku ev dijt ne yekeke dern hundir ye, wek awa di helbesta anow de xuya dibe, l yekeke ku di navbera du miletn ji hln nijad, xwn, aristaniy uُrf aُdetan de ji hev du cudan in,peyda dibe. V lom mirov dikare bje ev dijt ji bo man neman ye.

Her weha dastan mna droka gelan neviyn wan t naskirin, ji ber ku ew miletek tev pergal, sinc aُdetn w wne dike, ta ku hatiye gotin Gava mirov dastanek dixwne, hng ew droka miletek dixwne. Loma j eger dastatn hem miletan bne komkirin ser hev du, droka chan w j peyda bibe.

Vca eger mirov bixwaze Girkn kevin nas bike, w daxwaza xwe li nik Homros di ILYAZA de bibne, eger bixwaze gewher netewa miletek nas bike, w armanca xwe di dastana w milet de bibne. Lewre gava Pro. Dr Qenat Kurdo, naveroka dastana MEM ZN a E. Xan dinerxne, ev bona giranbiha diyar dike Di w de Ehmed Xan wne ikl jiyana Kurdan bi ensklopd, yek bi yek aniye ber avan, ew bi rast hal ehwal milet xwe, belengaz, hejar, bindest qeydkir aniye ber av me.(4)

L buha nirx dastan di v war netewey snorkir de namne, bel ew derbas nirx mirovane nemir dibe, ji ber ku lehengn w ne ten netewey nin, bel mirovane nin j. Giyan k, netewa w i dibe bila bibe, w nelerize, gava ILYAZA bixwne, bibne Hktor awa xatir ji xanima xwe Endiromak dixwaze, an bibne Firyan awa mell stxwar xwe davje ber nign Axl?!.. Giyan k li hember dilsojiya Tajedn w germ nebe?!..An k vn ji vna Memo nastne?!.. 

 

Di dastan de titn gewre mat henin:

Dastan ne ten serkeftinn miletan tomar dike, l digel hind j, wek awa li nik piyn kevnar diyar e, tkiliyek di navbera w ol de heye, ji ber ku dastan di heyameke xwed raman baweriyn ayn destpk belengaz de ji dayik bye.

Di erxn ber kevnar de, mirov belengaz bne, zanna wan nizim bye, pir caran di titan nedightin, nikarbn ji bo her numandeyek sedemn himend bidtana, lewre gava li p irovekirina wan titn biyan xwe qels didtin, hema ew titan bi hzeke veart ne xuya ve girdidan. Hino, hino ew hz ji bo xwe kirin xweda, wek xwedayn ronahiy, xr, an xwedayn tariy er.

Gava er ceng di navbera miletan de peyda dibn, her miletek ew xweda du par dikir; parek xweday xr b, ku dida klek xwe, para din xweday er b, ku dida klek dijmin xwe. L pir ne, ewan miletan xwedayn xwe daxistin astay mirovan, lehengn xwe j hildan tengn wan xwedayan, ta ku karnn ewan lehengan mna yn xweda hzdar bn. V lom gelek lehengn nvxweda, remildar irovekarn xewnan di dastanan de cih girtine, r li p hebna karn efsany dz kirine.

L tev v j hem rewn dastan didine xuyakirin, ku hebna karn mat di w de ewqas ne giring e, ji ber ku dastan wek helbesteke rok ye dirj, li gel jiyana milet girday ye, ev jiyan j i caran ranewestiye, her her bi r ve die, gavn fireh di penava zann hiyrbn and de davje, pre j hi mirov fireh dibe, di bin siha efsaneyan de dl namne. Lewre j dastann kir hino, hino xwe ji efsaneyan rizgarkirine, wek awa di MEM Zn a Xan de diyar e.

Gava Xan dastana xwe, li dawiya erxa heftdeh dinivisand, ew dizanb, ku ew dem ji ya Homros, Vircl helbestvan gelr kurd cudatir e, zanbye ku tgihtin, zann hiyariy gavine fireh ber bi p de avtine, nema hi mirovan hmann efsaney, ku di dastana MEM ALAN de henin, dipejirne, lewre ew gelek guhertin di dastana xwe de pk ann, hulm bhna efsaney, ku ji jder w ( Mem Alan) t, ji dastana xwe (Mem Zn) bi dr xist, da byern w ji hian ve nzk bike.

Her kes li MEM ALAN vegere, d bibne ku pestpka w efsaney ye, ji ber ku (Xizir); ev kesayetiya ne xuya, s caran ber av dibe, evna Memo Zn j bi wey efsaney dest p dike, imk keikn priyan her du evndar cara yekem di xewn de ghandibne hev du, zincra, ku Memo p t girdan, ji hev du diqete, wek maram dibe, dide pey Beko, agir j nikare Memo biewitne ( bisotne ).Hmann efsaney di w dastan de gelekin, ta ku ew bi v wey efsaney kuta dibe.

Tev ku Xan xwe bi ser v dastan de pal dide, l ew hmann efsaney ji dastana MEM ZN bi dr xistine, bi wek heyn xeyal dest p kiriye. Evna evndaran, byern dastan, li nik Xan, di kernevala Newroz de numa dibin, keikn priyan li ba w wenda dibin, l rola wan dikeve destn kesayetiyek xwed hebneke ral ( heyn), ew j prejineke nav w Hlan ye. L Xan bi haybn guman li ber nav (Xizir), ev hman efsaney rawest ye, ji ber ku ev kesayet di baweriya misilman de xwed reweke proz e. Loma j Xan carek ev kesayetiy bi ziban Tajedn tne zimn(5), l w dixe areweke ral, wek awa ji her mirovek r sip re t gotin, careke dtir j w wek hestek evn diyar dike.(6)

Gava Xan v bergeh dixe navbera efsaney, tore ramana xwe, hng rewek ji rewn erxa xwe ya tore ramana gel xwe, di w erx de diyar dike, by ku durv wey dastan birn bike.

Ev guhetinn me berav kirine, ne ji xwe ber peyda dibin, l ew berhemn birvena hiyariya mirovane ne. Ji bo v yek droknivsn tore du cureyn dastanan dinavnin. Yek ji wan dastana kevn e, ku berhemeke gelr ye, tevay gel bi afrandina w hevpik in; her helbestvanek para xwe t de bi cih kiriye, ta ku ghaye helbestvan daw, w j bi zrekiya xwe ew daye ser hev, kuta kiriye, wek awa Homros ILYAZA afirandiye. Be din j dastana kir ye, ku ten helbestvanek w dafirine. Ev curey ji helbestvan latn gewre Virclyos, ku INYAZA afirandiye, de dest p kiriye, di dv re hinn dtir hatine, wek Dant, Ronsar, Hogo, Mlton, Firdews, Xan , hwd ...

 

Avahiya Dastan:   

Her celebek torey weyek taybet hin hmann huner hen in,ku gelek pwste haya daner ji wan hebe, da di kar berhema xwe de bi cih bike, pre huneriya w berhem, b kmasiyn huner, biparze.

Vca eger em bne war hunera dastane, hmann w bipelnin, em d hebna du cureyn yektiy, di v penav de, pwst diva bibnin:

1. Yektiya hnandin (daneriy): Ev cure, bi yektiya kar torey huner tte xuyakirin; ango div dastan byerek navend hebe, hem byern dtir li derdora w bigerin, wek awa byern ILYAZA Homros li derdora cenga Turwada, yn INYAZA Virclyos li derdora avakirina bajar Romay, yn MEM ZN li derdora evna her du evndaran digerin, w byer navend tewaw dikin.

2. Yektiya avahiy: Li gor pdiviyn v yektiy, div dastan lehengek hebe, byern w bi w ve girday bin, li gor dzaneke xwerist, l b dirjkirinn b nirx, bi r ve biin. L eger wnekirina byeran, hin caran, dirjkirina xeberdaneke huner xwed nirxn ciwan pwst bibne, div helbestvan dest j bera nede, l by ji hundir mijara xwe bi derkeve, div wan,bi  dirjah, salix bide. Wek awa Homros hevaljiyana Axl, an er navbera Axl Hiktor, Xan j her du evndaran salix dane.

L div dastan, wek anow, hinek ben din hebin, da karibe evan her du cureyn yektiy serast biparze, ew bean j ev in:

1. Pkkirin: Div  bhna oleweriy ji v be han were, eger helbestvan dastan ne xwedabwer be, hng ew li p xwedayn kir, xwe stxwar mell dike, bang li wan dike, l eger ew xwedabwer be, destn xwe li p xweda vedike. Her du j pesna xweday xwe didin, hz alkariy j dixwazin, da karibin v kar xwe y huner tewaw bikin. Ji v p ve hd, hd dest bi xeberdana byern dastan dikin.

2. Byern dastan: Dastan tabloweke, ku jiyan bi byer rvena xwe ve t de xuya dibe. V    lom hman nikaviy t de xurt e. Nikav j ew tit, an byer ku mirov ne bendewar w ye, l ji nikave peyda dibe, guhertinan di rvena byeran de peyda dike, wek awa Axl ji nikave dixeyide, ziyana v helwest dighje hevaln w, Bekir dergevan ji nikave dikeve nava byern dastana Xan.

3. Girk: Her berhemeke rok xalekek heye, byrn irok li nik w germ dibin, li hev du tne badan. Ev xalek av, guh hin xweneran ber bi xwe de dikne, ewana dipirsin: Knga awa sergr w areser bibin?. Ev xalek bi nav girka rok t navandin. Ew j bilindtirn pileya huner ya rok ye.

4. areser: be daw y rok areserkirina girk ye. Li vir j hem helewstn, ku di rok de hene, ji hev du vediqetin, hem sergr areser dibin, her titek bi bi hz ber bi dawiy de die, wek awa Men Zn ji ya xwe namnin, destn xwe ji evn sar nakin, li gorey ramana Xan, ya tesewuf, li w dinyaya din digihjin hev du.

------------------------------------------------------------

 Not jder

* Ev lkoln bireke ji pirtka min ( Ehmed Xan, raman huner. Nimne: Mem Zn ), ku hna ap nebye. di kovara PIRS, hej 10, payz 1996 de hate weandin.

(1) M. Emn Zek. Xulaseya droka Kurd Kurdistan, wergera bi zman ereb.Wergre: M.El Ewn. Elqahre. 1936.R 337.Ev jder ji vir bi nda w bi nav (Droka Kurd Kurdisan)b.

(2) Dr. .Mistefa Resl. Ralzm di torey kurd de, (bi ziman ereb). Brt. Sala ap ne diyar e. R 65.

(3) M. Enwer Eli. E. Xan, felsefeya teswuf di dwana Mem Zn de. Nameya macistr ye, sala 1972 ji bo nsttta wjeyn Rojhilat, li Brt, hatiye pkkirin, hna apnebye. R 7. Ev jder, ji vir bi n de w bi nav ( M. Enwer El) b.

(4) E. Xan. Mem Zn, vekoln irovekirina Mihemed Emn Osman, apa yekemn, apxaneya Elcahiz, Bexda 1990. R 441, ma 2656.

(5) Jdera ber. R 70 ma 357- 358.

(6) Jdera ber. R 271 ma 1650, 1655.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org