Hmin Kurdax awa helbest dimeyne?

  

Heyder Omer

 

 

Lkera ( meyandin ) li ba Kurdan, di jiyana gundt zevtiy de bi kar t, ku t gotin ew/ mast meyand, ango mast ji r kir, r bi alkariya hvan kiriye mast.

Belk bikaranna v lker di meydama wje de hinek matmay bte xuyakirin, l gava mirov bi hrbn li mijar binere, p re mijl bibe, ez bawer im, ku ev matmay d bi hsan ji hol rabe, bikaranna w d normal bte xuyakirin.

Weke ku helbesta pexane hem rist awayn avakirina helbest, yn ji ber de hatine naskirin, ikandine, her tim awayn n, ne naskir pelandine dipelne, her weha tkildariya li gel v curey helbest j hem awayn danstann li gel w dikne, her tim rgayn nenaskir dipelne, da xwendevan rexnevan karibin nzk v helbest bibin, tkevin hundir w de.

Me j li gor v tgihtin ev lkera ( meyadin ) ji na bikaranna w ya normal ber bi v mijara wjey de kiandiye.

 

Dmek r b hvan nabe mast, weha j ziman b hvan nabe helbest. Ziman di nivsn de dibe gotin, hinek rdawn, ku ber hng di w de nebn, hildigire, li gor helwest astyn hiyariy regareng dibe. V lom ziman di nivsn de, ji mijarek ta yeka din, ji celebek wje ta celeb din, ji mirovek ta y din, t guhertin.Ev guhertin ne ji xweber peyda dibe, bel cureyn hvann, ku zimn dikine nivsn (helbest, rok, roman, ano gotar) ast we awayn axiftin  w guhertin peyda dikin.

Ev curyey tgihtin em ber bi v navana jorn de tvedane, ku em hvann meyadina helbesta Hmin Kurdax bipelnin.

Hmin Kurdax, wek mirovek kurd, ji devera Kurdax t li Elmanyay cwar dibe, l ne bi tenha t, bel gelek xem qisawetan j bi xwe re hildigire, ku wek siha w her tim p re ne; p re digerin, p re radibin rdinin, p re dijn, ne ew dikare dest ji wan berde, ne ew dikarin bar w sivik bikin, bel her tim di derna w de dikelin, diqrin di helbestn w re diherikin digihnin xwendevann w.

Hmin Kurdax xem qisawetn xwe, di du berhevokn helbest re diyar kirine, vaye berhevoka w ya syem ( Ez biewitim, dman min j w ji te hezbike ) taqeta (tecrbe)w didomne, hest agehn w wne dike.

 

Yekemn avldana li v berhevok, ji sernav de heya dawiy, dide xuyakirin, ku Hmin bi agir havbn (غـربة ( t sotin, l ev agir nikare gyan w bisotne, nikare jiyana w bi daw bne, ji ber ku ev dman h j dikare hezke, h j dikare li ser hilma nimja xwe bigire:

Vaye hespek t weha die

Wehaaaa direve.

hinek din j

 

olistann tamarn min

di n de dihelin

Sewl dihejin

hran bi peln ztn dikevin

bi refan direvin..

Qijahiya hebna min bi ten

bye destana eveke sar

ji koka xwe de, herif may.

Gelo, n lingn reva hespa ne?.

 

Ji avn dwaran firiyam bejna mijeke kurt

Bm keder

Bm lekeyeke avis ji heyaman

h j

Li ser hilma nimja xwe digerim.

 

Gelek iya di hilmeke min de dijn

Deriyn kokn tar,

di pa bijangn min de kutik kir ne.

ji ber w j sng min bi e!!.. ( r 8 )

 

Ev helbest yekeke dirj e. Ramana w ya bingehn havbn e. Havbneke du al ye; havbna cih, havbna afern. Ji hlek de xuyaye, ku helbestvan li hember xemn koberiy berxwedaneke b hempa dike, l ne dikare nwarn bi n xwe ve htine ji bra bike, nemaze j devera Kurdax, ku (peln ztn ) di helbest de smbola w ye:

olistann tamarn min

di n de dihelin

Sewl dihejin

hran bi peln ztn dikevin

ne j dikare xwe li gel heyam war n, ku twer bye, bibne:

Ji avn dwaran firiyam bejna mijeke kurt

Bm keder

Bm lekeyeke avis ji heyaman

h j

Li ser hilma nimja xwe digerim.

ji hla din de j awayn derbirna, ku dikare van xem qisawetan biderbirne, dipelne.V lom tu dibn awa berxwe dide, da temriya alavn hukardar,ku dikarin ramana w hilgirin, bi dest xwe ve bne, ji wan alavan hemiyan j away rok vedibjre dixebitne, ritma (إيقاع ( helbest li ser awazkirina raman, di navbera li peyhevherikna wneyn huner lkern niho, (die, direve, dihelin, dihejin, digerim,dijn ) ku bi tevger dagirt ne, ava dike. Tamarn w olistan in, ku li p hespan vekirne, ew hespan j her li bazdan de ne, hrehra wan li ba peln ztn deng vedidin, hestn w germ dikin, l tev w j evn w her sar in, ta radeya, ku ew kirine ne ten lekeyek, bel lekeyek avis j.

Helbestvan, bi v away, zimn diguve, tirajdiya xwe wne dike. Her du peyva ( leke ) (avis)v tirajdiy nan dikin, weha diyar dikin, ku ew v heyama n, ku ew twer bye, li hevdu nabanin, nikarin bibin hevdostn hev. Pre j azariya w t xuyakirin, ku ji ber destn havbn iqas dinale, bi ser de j ev lekeke avis e, ango berhemdar e,dikare her tim bidome, hestn brann brkirin li hember havbn wendabn hrsdar bike.Lew re helbestvan me her tim li ser hilma nimja xwe digere, btebat xuya dibe.V lom tu dibn ev helbest gelek lkern niho y ji tevger dagirtn, dixebitne.

 

Dmek siyaqa wateya, ku dikare brann, brkirin, wendabn raperna giyan tev li hev bike, v helbest  bi ber xewna, ku hest agehan bi xwe re mujl dike de, dikne. Ji ber v yek j xwener v helbest ji neare div dest ji pzanna xwe ya ber berde, ew pzanna, ku li ber ronahiya w, deq helbest y bi alavn kevin hatiye avakirin werdigirt, p re dida distand. L li hember v helbest, gelek helbestn Hmin Kurdax, div xwener ji neare di navbera lihevkirina hest agehn xwe heyama helbest de ritmeke n ji helbest re peyda bike, da karibe w werbigire, xwe j di helbest de bibne, bibe hevpik afirandina w, nemaze gava tu dibn, ku helbestvan gelek caran gotina xwe tewaw nake, bel radiweste, b deng dimne, hinek xalan (..) li peyhev rz dike :

Weha direve

hinek din j (r 8)

Bm lekeyeke avis ji heyaman

h j.      (r 8)

 

Cerg d karibin,

destann volkanan

di pirtkan de bixwnin

ۅ..          (r 9).

Eger ev rawestin bdeng di bingehn xwe kirike fzk biyolog ye pwst e, da helbesvan hulma xwe berde bikne, bhna xwe vede, l ne b wateya zimanewan derbirn ye, ji ber ku ev bdeng, wek ku Jean Cohen (Can Kohn) dibje, ne lalbn e, bel ew nexwastina dengkirin ye, ango ew j cureyek dengkirin ye, l karnn zimn hng li hember derbirna hestan jar dibin, lewre helbestvan dest ji dengkirin gotin dikne, r li p zimn li ser pit vekir dihle. Bi v away, ev nn ku helbesvan vala dihle, bdengiya ku di hundir gewdey helbest heye, nan dikin, didine xuyakirin, ku ziman ji kar ketiye, gelek wateyn din, ku li dervay zimn in, di hundir helbest hene. Ev yeka j berztirn rdawn helbesta hemdem njen e, ji ber ku hman pjn di helbest de xurt dike, ezman w fireh dike.   

 

Ramana havbn li ser Hmin Kurdax weha destlatdar e,ku pirn helbestn w v raman werdigernin, btebatiya w diyar dikin :

Xelkinooo !

Ka hn li ku ne ?

We xewnn xwe

di hilmn bajar de

ji br kirine

We ev kolanan xemgn hitine.. ( r 32 )

Pre j ritma helbest, li gor pergala w ya dern, ku dla havbn ye, di navbera hevokn pirsiyane re, hinek lezok dibe, lewre tu dibn ev nimney jorn bi w banga diewat ( Xelkinooo!) dest p bye, pirsn w, yn ne bendewarn bersiva ne, bi lez li pey hevdu herikne, ku ji hlek de giraniya brkirin diyar dikin, ji hla din de j didine xuyakirin, ku helbestvan ta i radey, di bin zora havbn de westiyaye. Ji ber v j her tim xwe davje bext brkirin:

Gelek iya di hilmeke min de dijn

Deriyn kokn tar,

di pa bijangn min de kutik kir ne.

 

Hmin Kurdax ne ten taqeta xwe wedigerne, bel di navbera w banga dilewat herikna pirsan re derdn gelek kesn, ku mna w ji ber havbn dinalin, wn dike, dide xuyakirin, ku havbn ji bo Kurdan mna qedera herhe ye, ku li welat xwe j dln w ne:

Toz

Ne xudiy mal ye

Ji ber lingn bik j diqjin

Ji ber v j

Nexan li ser sngn keviran dikolin

Snorek ji awran digernin

Ma ne kevir j bne hevaln zordaran !

L ew j wek me ne

Di dwaran de diqrin

Kevirtpser mar

Elfabeya pirsan, tpn wek kevanan

Marn qut mna destan

Kun ji hev dr

Di nv de qoq tj

Ew j wek me nediqrin.

Em j kevir in

Ji bo kutin hatine avtin

Ji bo jiyaneke b ruh, li ciy xwe ne

Pesnn xwe medin

Bila toz iyar nebe

Bila ev kevir

n ku, rojek xweday we bn

bi ser we de nebarin.     ( r 33)

Hmin kurdax, bi v away rok helbesta xwe ava dike, l ten rokbjiy (xeberdan, hewaldan, السرد) ji hmann rok vedibjre, ritma helbest li gor herikna v hman dihne.

Ritma rokbjiy, wek hmanek huner, hin caran di navbera hevpeyvn re lezok dibe, hin caran j di navbera lkern buhrek re lawaz dibe, l rokbj li ba Hmin pir caran lkern nihok dixebitne, wek awa di v nimney jorn de xuya ye, ( diqjin, dikolin, digernin,diqrin) da ku du xemn watey huner vkra biderbirne; Ji hla watey de berdewamiya tirajdiya havbn numa dike, ji hla huner de j lezbna ritma rokbjiy bi alkariya lkern niho curbecuriya weyn axiftin, i pirsane bin i j matmay bin (Ma ne kevir j bne hevaln zordaran!),  diparze.

Bi v away ritma helbest delameta raman j distne,wek awa helbestvan ramyar elman Geothe (Gt) dibje, ku ramana helbest huner ye zind b ritme nne, ritme j, li gor bona rexnevan Ereb M.sabir Ubeyd, ji bo derbirna ramanan dibe bingeha sereke,ji ber ku  hng dikare giraniya taqeta hestewer agah zor numa wergerne.

Dmek Hmin Kurdax, ji dvla nebna k, her berxwe dide, ku ritma helbest, bi her away biparze, l mixabin hin caran hewildann w riya xwe a dikin, awaza helbest ber bi away kevin de diknin, wek awa di v nimney jrn de diyar e:

We ev kolan xemgn hitine

Min j ew

diyar mij kirine

Li devern han

end kevirn bik

xwe ji toz daweandine

Xwe dirj navn awran kirine.  ( r 32,33 )

Ev nimney, wek xuya ye, heft xzn helbest girtine, l di bingeha xwe de ar hulm in, tu hest dik ku helbestvan li dawiya her hulmek bhna xwe vedide, hulma din di pey re t, b ku cudah di navbera w ya beriya w de hebe.

hin caran j ji bra dike, ku guvatin (تكثيـف ) berztirn rdawa helbesta pexane ye, dikare hman pjn di w de xurt bike, deriyn mijliya ramyar li gel w, li p xweneran, li ser pit veke. L Hmin hin caran peyv hevokn, ku w pjn sar lawaz dikin, dixebitne, wek ku di v nimney jrn de xuyaye:

li ser eniya me hatiye nivsn ku em nikarin,

Zarokek digir bi kenandin bidin.   (r 19)

Wek t xuyakirin, nv v hevok ziyaneke giran bi ser hman pjn de barandiye, ta radeya, ku ew ji kar xistiye, ji ber ku ( li ser eniya me hatiye nivsn ku ) r li p pjn girtiye.Bi ser de j hebna bihnok, li dawiya xza yekem, kurtrbhnvedanek nan dike, nivisandina tpa yekem ji xza duwem,bi away girs,v bhnvedan teqez dike. l ew bhnvedan di siyaqa bilvkirina hevok de nne.Her weha eger gotina ( bikennin ) li hemder ya ( digir )ji dvla ya ( bi kenandin bidin ) xebitandiba, tevgera ritm j birndar nedib.

Tev v tev hebna hindek ewtiyn rziman j ez bawer im, ku Hmin Kurdax, bi ev berhevoka xwe ya syem gaveke berbiav di birvena helbesta pexane de ber p de davje, na xwe di v qad de dadigire.

  

 

 

     

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org