Hunera
helbestê - 1
Heyder
Omer
Pêþgotin
Tevî
ku rexne, wek têgeheke sanistî, an jî wek zanistekê di nava zanistên
mirovane de, li ba hemî miletan gavên fireh ber bi pêþ de qevaztine lê
li ba me gelekî jar e, ta radeya, ku mirov diþê bêje me rexne nas
nekiriye, loma jî pirê guftugowên me stuyê evê têgehê badidin, û ji
wateya wê ya zanistî bi derdixînin. Lewre jî gava rexnevanek berhemeke wêjevanekî
me dide ber ronahiya rexnê, eger boçûnên wî li kêfa xwediyê berhemê
nebanin, dinya bi serê wî de tê hilweþandin, û hemî sinçên mirovane
dibine qurbana rika çewt û qerêj, ji ber ku rexne li ba me bi wateya pesnê,
an birînkirinê tê fêmkirin.
Bi
baweriya me ev helwesta çewt pirên rewþenbîr, helbestvan û nivîsevanên
me, wek civaka me, ji çanda rexnê bê par dide xuyakirin, pêre jî bandûra
xwe ya neyênî dikþîne ser tevayê wejeya me, û wê jar û qels dihêle.
Lê
mebest û wateya peyva rexne, bi wateya ku ew li ba hemî miletan tê
xebitandin, ji wateya peyva criticism( kirîtîsîzm ), a zimanên
ewrupî, ku ji lêkera krinein ( kirîneyn ) a Girîkan hatiye
wergirtin. (Wek nimûne, bi zimanê îngilîzî (critic – kirîkîk), bi yê
elmanî (kritik), bi yê firansizî (critique - kirîtîk) û
bi yê rûsî ( krîtîka ).
Ev
lêker di bingeha xwe de wateya biryar ( hukum ) an jî pûnijî dide, pêre
jî, gava di meydana wêje de tê xebitandin, dikare bihayê (nerx)
berhemeke wêjeyî diyar bike.
Rexnevanên
Eُreban,
li gor wateya lêkera Girîkan, peyva Enneqd ( El-neqd ) bi kar tînin.
Ev peyva eُrebî,
di zimanê wan de, wek ku di zimanê me de jî, wateya dirav ( pere ) dide.
Lê çima rexnevanên eُreb
wê bi wateya lêkera Girîkan dixebitînin?.
Ewana
weha diçin, ku ev peyv dikare diravên rast ji yên sexte cuda bike, ango
dikare, di meydana diravan de, biryarê ( hukum ) bide, ku ev pere rast e,
û eva din jî sexte ye. Ev wate peyva eُrebî ji
wateya lêkera Girîkan ve nêzîk dike, pêre jî diyar dibe, ku evê peyva
eُrebî
di zimanê wan de du wate hene; yek jê dirav e, û ya din, ku di meydana wêje
de tê xebitandin, biryardayîn e, nerxandin e.
Eger
mirov li pey wateya peyva biryar here, û wê vekolîne, em bawer im
dê li dawiyê bigihîne wateya peyva hukum
û biha an nerxandin, ji ber ku ji hêlekê de biryar bi xwe
hukmek e, û ji hêla din de ti biryara bê biha ( bê nerx ) nîne, çi ew
nerxa bilind be, çi jî nizim û erzan be, pêre jî dê bigihîne wateya
peyva pûnijî, ji ber ku her biryarek encama pûnijiyê ye.
Dêmek
gava em peyva rexne di meydana wêje de, bi wateya lêkera Girîkan,
dixebitînin,hîngê mebesta me biryardan e, nerxandin e.Vê lomê em weha
diçin, ku peyva kurdî ( nerx )an jî ( nirx ) dê di vê
pergalê de ji peyva ( rexn ) rastir be, çimkê, ji hêlekê de, wek
diyar e, peyva (nerx ) dikare wateya lêkera Girîkan û ya peyva
zimanên ewrupî ( criticism ) di xwe de bicivîne, û ji hêla din de,
peyva ( rexn ) a kurdî, eger (e) bi paþ wê nekeve, bilêvkirina
her du tîpên (x, n) li pey hevdu gelekî giran dibe, û eger tîpa (n) bête
avêtin, (rex) dimîne, û wateya
( kêlek – kenar ) dide, pêre jî ji wateya lêkera Girîkan ve bi dûr
dikeve.Bi baweriya me, tîpên evê peyvê bi pêþ û paþ hevdu ketine, pê
re jî nerx bûye rexn.
Lê
tevî vê baweriya me, em dê di vê xebata xwe de peyva ( rexn ) bi
kar bînin, û vê boçûna xwe ya jorîn ji danustandin û gengeþeyên wêjeyî
re bihêlin.û bidine pêþ zimanzanên me, da her du peyvan vekolin, belkî
karibin vêkra bigihînin boçûneke yekta.
Ev
lêkolîna me pirojeya karekî rexneyî ye, li kêlek hinek lêkolînên me
mîna ( Helbest û civak, durvkirina demdarî û helbesta pexþane ) ku berê
di kovar û malperan de hatine weþandin,berxwedide ku durvê helbestê û hêmanên
huneriya wê bipelîne. Lewre jî dê giraniyê bide warê têorî, lê gava
pêwîstî bi warê piratîkî, ji bo ravakirina hin boçûnan hebe, dê
berxwebide, ku hinek nimûneyan ji helbesta kurdî bide ber ronahiya boçûnên
rêbazên rexnê.
Lê
wek çawa Kurd dibêjin goþt bê hestî nabe, em jî nikarin
vê xebata xwe ji lekeyan biþûn, û bêjin ew karekî bê kêmasî ye,
nemaze jî em dibînin, ku deriyê vê babetê, li ba me hîna kilîtkirî
ye. Hêviya me ew e, ku hevalkarên rêzdar berxwe bidin, da, bi xebatên
xwe,wan lekeyan ji vî karê me bidin alîkî, û þûna wan kêmasiyan teng
bikin, belkî cefayên me hemiyan vêkra vê valahiya, ku di tevgera me ya wêjeyî
de li ber çava ye, dagirin.
1
/ 7
Helbest
di navbera îlhamê û cefa de
Bê
ku em dîroka helbestê, wek celebekî wêje, dubare bikin, em dikarin xwe
bidin kêlek gelek dîroknivîs û rexnevanên wêje û helbestê, û weha
biçin, ku helbest, li nik miletên, ku wêjeya wan ji roja zaroktiya wan de
hatiye naskirin, di pêþiya pexþanê de bûye; ango helbest ji beriya pexþanê
hatiya naskirin, Ji ber ku ew li ber dergehên zaroktiya miletan ji dayikê
bûye, û ji wê demê de jî awayê nivisandina helbestê bûye mijara
gelek danûstandinan, û gelek rexnevanan cefayên mezin, di vê babetê de,
diyarî pirtûkxaneyên mirovaniyê kirine, û hîna jî dikin.Pêre jî
diyar dibe, ku ewana her tim tiþtê, ku helbestê û pexþanê ji hevdu
cuda dike, dipelînin.
Mixabin,
pirên guftugowên, ku di vê mijarê de, li ser zibanên pirên helbestvanên
me digerin, didine xuyakirin, ku haya wan ji evan cefayan tune ye, an kêm
e, pêre jî xuya dibe, ku ewana weha diçin, ku kêþ, bi tenha, dikare
helbestê û pexþanê ji hevdu cuda bike, û deriyê helbestê li pêþ her
kesekî li ser piþtê veke, bi ser de jî hinek dibêjin: "Ma
form ( durv ) dikare çi li helbestê zêde bike? "
. Gelo ev yeka rast e?.
Bi
rastî eger ev boçûn li cihine din de bête gotin, belkî bi hêsanî
derbas bibe, bê ku bala mirov bikþîne, lê gava di meydana helbestê de tê
gotin, gelek pirsên, ku li derdora zanîna xwediyê wê digerin, dilivîne.
Wek
me berê gotiye, helbest celebekî wêjeyî kevn e, her weha ji wê kevinbûnê
de jî bûye mijara rexnevanan.
Berî
pêþî helbest li gel Ilhamê hate bestandin, û hate gotin, ku
helbestvan li gel xwedayê huner ( muses ), ku li gor boçûna efsaneyên
Girîkan, sîmbola wê îlhamê bû, têkildar e.
Efletûnê
Girîk pirsek berda holê: Gelo îlham jêdera helbestê ye, an cefa?.Ilham
jî li ba wî li gel xweda girêdayî ye. Lê li benda bersivên kesên din
nema, belê ewî bersiva pirsa xwe da, û weha çû: Helbesta, ku jêdera wê
ne îlham be, bê nerx dimîne, îlham dikare helbestvanan bixe pergaleke mîna
pergala sofîtiyê û pêximberiyê, lewre jî cefa û xebat têra
afirandina helbestê nakin, ji ber ku helbesta helbestvanê, ku hestên wî
sar in, nikare hilkiþe asta ya hestên wî germ in.
Rexneya
Romayê ya kevin di bin bandûra vê boçûna Efletûn de milxwar bû, û
gelek rexnevanên wan, mîna Þîþron, Horas û ên din xwe dane kêlek boçûna
Efletûn, û nerîna wî cûtin û dubare kirin.
Her
weha gelek nivîsevan û helbestvanên çerxa raperîna Ewrupayê jî weha
çûn, ku helbestvan xwediyê helwesta pîroz û derûna xwedayî û zîrekiya,
ku ronahiya xweda wê dafirîne ye. Lê bi vê yekê tenê qayîl nebûn.
Rexnevanên
Eُreban
yên kevin jî li gor vê boçûnê, gotin, ku her helbestvanekî þeytanek
heye, hêza helbestiyê di wî helbestvanî de dafirîne (1),
ango ewana jî helbestvanî xistin bin bandûra hêzeke veþartî, bêyî wê
hêzê helbestvan nikare helbestê bafirîne.
Dêmek
Efletûnê Girîk berî pêþî weha çû, ku helbesta nerxbiha berhema îlhamê
ye, ji ber ku, wek ew dibîne, cefa bi tenha nikare helbestê bafirîne
(2).
Lê tevî vê boçûna wî, ku giraniyê nade cefayan, belê tenê bi lez
rola wan nîþan dike, mirov nikare çavên xwe li hember wê rolê damirîne;
ango helbest, li gor boçûna Eflatûn, berhhema îlhamê ye, lê
hinek cefa jî divê, da naveroka îlhamê wergerîne.
Lê
di pey Eflatûn re, þagirtê wî Erîstotalîs hat, û nerîneke eþkera
diyar kir, tevî ku ewî jî, li gor mamostê xwe, naveroka civakî û
perwerdeyî ya helbestê teqez kir, lê ewî rola cefa ji ya îlhamê,
ne tenê, kêmtir nekir, lê bi ser de jî îlhamê ewqas bala wî nekiþand,
ji ber ku rûdawên helbestê bala wî kiþandin,pêre jî ewî riyeke din,
di penava þirovekirina helbestê de qelaþt. Lewre jî ewî zagon û usûlên
hunerî, û bandûra wan, ku helbest li gor wan tê afirandin, pelandin, û
pêre Eflatûn û Erîstotalîs, di meydana rexna helbestê de, bûne du nûnerên
du rêgayan, ku heya vê çexa nû têne gengeþekirin, û bersiva wê pirsê
dipelînin: Gelo afirandina helbestê giraniyê dide îlhamê an dide kar û
cefayê helbestvan?!.
Evî
cefayê, ku Efletûn rola wî bi lez nîþan dike, û Erîstotalîs wî
gelekî biha dinerxîne, bala nivîsevan û rexnevanên çerxa raperîna
Ewrupayê kiþand, ewana jî ew zor bilind nerxandin, û weha çûn, ku
afirandina helbestê gelek cefa û kar jê re divên (3).
Wek
ku me li jor gotiye, gelek ramanbîr û fîlozofên Romayê, û nivîsevan
û helbestvanên çerxa raperîna Ewrupayê bûbûne dîlên beþê yekem (
îlham ) yê boçûnên Eflatûn,
û ew cûtin,lê nivîsevanên çerxa raperîna Ewrupayê rola kar û cefayê
helbestvan ji bîra nekirin, ta ku ewana gîhane çerxa 17ê, ku rêbaza
kilasîk destlatdar bûye (4),
hîngê felsefa Erîstotalîs li ba kilasîkan deslatdar bû, û rexnevanên
wê demê bûne meldarên nerîna wî, û cefa û karê helbestvan, di
endizyariya helbestê de bala wan zor kiþand, û ewana þeweyê derbirina
helbestî pelandin.
Di
pey wan re romantîk hatin, û careke din boçûna Eflatûn ( helbest
berhema îlhamê ye ) vejandin, û helbest ji bin sîbera hiþ ber bi sîbera
hestan bi tenha de kiþandin, û weha çûn, ku îlham û paþhestan (bêageh)
kaniya helbestê ye, ji ber ku ewana mêldarên xweyîtiya mirov bûn,
ew gelekî biha dinerxandin, û hest didane pêþiya hiþ. Lê tevî
vê yekê jî gelek helbesvanên wan, ku rexnevan bûn, nerxê îlhamê kêmtir
dikirin, wek çawa helbestvan û rexnevanê emerîkî Êdgar Alan Po dibêje,
ku pozbilindiya helbestvanan rê nedida wan, ku lixwenin, ka çiqas cefa
di ber afirandina helbestê de dikþînin, ewana wî cefayî nîþan nakin,
da kesên din bidin qayîlkirin, ku ewana îlhamdar in, û helbesta wan jî
berhema wê îlhamê ye.
Her
weha her du helbestvanên firansî Bodlêr û yê îngilîzî Spîndar yê
hemdem, xwe dane kêlek Ê. A. Po, û bûne hevalên boçûnên wî.
Bodlêr
weha diçe, ku divê helbestvan destlatdarê helbestê be, rê nede wê ku
destlatdarê wî be, da zanîn, hiþyarî, aramî û rastiya hunerî di
helbesta xwe de bicivîne, û bikaribe li ser wateyan û derbirina wan
destlatdar be.
Her
weha Spîndar jî weha diçe, ku cefa di helbestê de her tiþt e,
belkî ev cefa rojekê, çend hefteyan, an çend mehan bidome, ta ku bête
xuyakirin, ku helbest di tevaya vê demê de, ji xwe berê hatiye
nivisandin.
Ji
vebriqandina ramana yekemîn bi þûnda çi rola îlhamê namîne. Di dû
vebriqandina ramana yekemîn re rola karînên
helbestvan dest pê dike, ku bikaribe wan wateyan bi cefa û derbirina xwe
bike helbest.(5).
Bi
ser de jî rexnevanê eُreb
Teysîr Þêx El-Erd weha diçe, ku raman bi awayê tewaw venabiriqe, belê
ew beriya, ku bi derkeve meydanê,her tim dubare dibe, da ew û xebata
helbestvan ya zimanewanî û kêþesaiyê li hevdu bibanin (6).
Kiroçê
jî para xwe kiriye vê babetê, û îlham þirovekiriye, lê ji çarçewa
ewan rexnevanên jor bi dûr de neçûye. Ewî jî rola cefayê helbestvan
di dûzankirina berhema îlhamê de zor biha nerxandiye, û weha çûye, ku
gelek cefa divêye, da helbestvan bikaribe bermayê îlhamê, ku bi xwe nehênî
ye, bi derxîne, û bike helbest, pêre jî gîhaye wê baweriyê, ku eger
îlham kaniya zîrekiyê ye, zîrekî, di
meydana helbestê de, wateya karîna hunerî distîne.
Lê
piþtî ku zanyarên derûnî tiliya xwe didine ser devera paþhestan (bêageh),
nemaze jî piþtî derçûna pirtûka Sîgmond Firoyd ( Cîhana xewnan )
sala 1900î, pirsgirêka îlhamê pirtir ber bi warê zanistî de tê kiþandin,
ji ber ku cîhana paþhestan, li nik wan, þûna îlhamê distîne,û nerînên
rexnevanan jî têne guhertin, û giraniyê didine cefa û xebata
helbestvanan.
Bi
vî awayî, sayî tê xuyakirin, ku ewan rexnevanên, ku di meydana helbestê
de, giranî dane îlhamî, ji Efletûn de bigir, ta digihînî Kiroçê,
nikarîbûn rola cefayê helbestvan di endizyariya helbestê de tune
bikirana.
Eger
em bipirsin, gelo mebesta wan ji cefa çî ye, em bawer in, ku mirov
dikare, bê dudilî, bibêje, ku cefa wateya xebat û karê helbestvan di
avakirin û endizyariya helbestê de, nîþan dike; ango me ber bi
pelandina durvê ( form ) wê de; ber bi alavên hunerî, ku
helbestvan ji bo avakirina wî durvî dixebitîne de, dikþîne; ev cefa
jî ne tenê hilbijartina kêþa ye, belkî mirov bikaribe bêje, ku kêþ hêsantirîn
beþê wî be, ji ber ku kêþ, bi xwe, bermayên kesine dine, û ji beriya
helbestvan hatine afirandin, ew dikare, bê cefa, rahêje wan.
Cefa,
wek me berê gotibû wateya kar û xebata helbestvan distîne, awayê ristin
û avakirina helbestê distîne; ango hestên ku helbestvan bi wan hestedar
e, ji xwe berê nabine helbest, belê divê ew hestan bi awakî bêne
wergerandin û organîzekirn, ev awa þêweyê derbirina helbestî ye, awayê
avakirina durvê helbestê ye.
Rexnevanê
Eُreb
Teysîr Þêx El-erd weha diçe, ku sê istûnên derbirina hunerî hene, ew
jî ev in: Pergala wijdanî ya hunermend, karîna wî ya hunerî, û þêweyê
wî yê taybet, ku dikare pê li ser xebata xwe ya hunerî destlatdar be, û
pêde diçe, û dibêje, karîna hunerî di xebitandina alavên hunerî û
ciwanî de tê xuyakirin, ku hunermend çawan dikare pergala xwe ya wijdanî
bi alîkariya wan alavan bide diyarkirin, û wê pergala hestewerî ( agehî
) derbas hundirê derbirina hunerî bike (7).
Wek
çawa koma keviran ji xwe berê nabine avahiyeke ciwan, belê gelek metiryalên
din divên, da avahiyeke ciwan û tewaw ji wan hemiyan, bi zanîn û xebata
avakerê jîrek qulafetê xwe yê dawî bistîne, weha jî koma gotin û
peyvan nikarin ji xwe berê bibine karekî hunerî ye xweser. Lewre jî
rexnevanan her tim alavlên derbirina hunerî û avakirina helbestê
pelandine.
*****
***
*****
Jêder û çavkanî:
(1)
Biner: Dr. Mihemed Xuneymî Hilal:Rexneya wêjeyî ye nû. Bi zimanê eُrebî,
Bêrût 1987, rû 345,346.
(2)
Jêdera berê, rû 347.
(3)
Jêdera berê, rû 348.
(4)
Biner: Dr. M. X. Hilal: Romantîk. Bi zimanê eُrebî.
Bêrût 1973, rû 11- 30.
(5)
Dr. M. X. Hilal: Rexneya wêjeyî ye nu. Bi zimanê eُrebî,
rû 349.
(6)
T. Þêx El-Erd: Pelandina bingeha huneran. Bi zimanê eُrebî.
Weþanên hevgirtina nivîsevanên Eُreb,
nimra çapê nediyar e, Þam 1991, rû 223.
(7)
Jêdera berê, rû 203.