Hunera helbest
 2 / 7

Alavn derbirin avakirina helbest

 

1. Ziman

 

Heyder Omer

 

Ziman helbest ji z de bala Erstotals kiandib, lewre j ew li ba wey derbirin rawestiya, ber p, li gor felsefeya xwe weha ; tev ku we ji rastiy mecaz peyda dibe, l  bawerkirin delameta w ye (1). Ev yek ew ber bi nankirina rdawn we de kiand.

Babna we, bi baweriya w, yekemna wan rdawa ye, ku div peyvn, ku tne xebitandin, yek al bin, ango wateyeke numa hilgirin, nn xwe yn rast di hevok de bistnin, da bikaribin wateyn, ku helbestvan dixwaze bigihne xwneran, diyar bikin, ji ber ku hevok ten hng sdar in.

Eger mirov v hevoka Cegerxwn, wek nimne, bide ber bona Erstatols, d bighne w baweriy, ku nerastiya xebitandina peyvan bye sedema nesaybna wateya w, Cegerxwn dibje:

Pir rn, nazenn

Kutime w ez bi dn

Dm ji ana hingivn

             Dil ji min bir ah dil (2).

Peyva ( rn) di bingeha xwe de rengdr e ( sfe), l hin caran wek nav mirov j bi kar t, keek p tte navandin. Peyva (pir) ew li v cih di bingeha w de htiye; ango Cegerxwn ew wek rengdrek xebitandiye. Ev yeka hebna ()y li dawiya peyva (rn) rast nabne, ji ber ku ev ()ya ten li du cihan bi pa v peyv dikeve; carek dema ku wek nav mirov bi kar t, cara din, dema ew wek rengdra, ku na nv distne, mirov bang l dike, bi kar t. Eger Cegerxwn bang li w dike, divyab di xza duwem de ( te ) li na ( w ) bi kar baniya. Hng mirov di bje ( rn !), l li ba Cegerxwn, di v nimy jorn de, div ev () j bte avtin, (e)ya, ku lkera byn ye, na w bistne, bte gotin ( Pir rn e, nazenn e).

Dsan ew, di v nimney jrn de, ji bo xatir rzbend, qirika peyv baday, li na ( hat) gotiye ( hat ):

Kaniya ava heyat

eker qend nebat

Wey li ser av me hat

              Dil ji min bir ah dil. (3)

Her weha Cegerxwn di v helbesta xwe de, pir caran ji bo xatir k rzbend peyvn n-negirt bi kar tne, pre j hem wey derbirin qels jar dibe, hem j ciwaniya wney helbest birndar bibe, wek awa peyva ( das) di v nimney jrn de gunehkariy li ciwaniya keik dike, wney helbest dielmisne, peyva ( taqs ) j b delamet, di hevok de, n distne, ji ber ku xweristiya ( erbet ) wateya ( tas an berdax ) bi xwe re tne:

Ebriwn wek heyv das

Bejn bala serw as

Da me erbet w bi tas

         Dil ji min bir ah dil.(4)

Dmek, li gor bonn kilaskan, div haya helbestvan ji rdaw snorn peyvan hebe, da her yek di na rast de bixebitne, da wateya wan zelal be, bikaribe wekheviya hevok wateyan biparze.

Rexneya kilask, ku felsefa Erstotals bingeha w ye, wekheviya hevok wateyan zor biha dinerxne. Ev yk li ba rewanbjiyn Eُreb deng zor bilind veda, ewana weha n,ku div axiftin li gor pergala, ku t de t gotin be;( Mutabeqetul kelam l muqteda elhal ), ji ber ku eger we ne rava be, nikare ev delamet bi cih bne, lewre j Erstotals ravabna we wek berztirn mercn serkeftina w dinerxne; ango div wateyn peyvan ji hian ve zzk bin, xwner bi hsan di wan wateyan bigihne, b ku her car ji neare vegere ferhengan, wateyn peyvan bipelne. L Erstotals di meydana helbest de xebitandina mecaz j bi ser wan merc rdawn we de zde dike.

 Kilaskan j di d w re ev rdawn we teqez kirine, durv helbest li gor wan pvanan snor kirine.

Dmek pvann kilaskan ne ten k e, bel bi ser de j ziman, peyvn bijarte hzdar, ravabna ( ekere ) hevokan, wekheviya hevok wateyan, serdestiya hi in, ku hem vkra ji bo avakirina durv helbest tne xebitandin; ev durv, ku bala hem rbazn rexn kiandiye, ta ku birnasiy, smbolzm durv helbest wek yekemn jdera bihay helbest dane nasn.

Her weha t xuyakirin, tev ku rexneya ro hinek ji wan pvann kilaskan dane pa xwe, l neguhdar e, l bi rast hinek ji wan pvanan, hna j, l bi awayine din, li gor tgihstina erxn curbecur,li ba rexnevanan balk in, nemaze j ziman, awaz pjna peyvan.

Hest ageh meydana helbest ne; ango helbestvan hestn xwe di riya helbest re dike der, digihne xwneran, ev yeka ne b mebest e, eger mebestek neb, helbestvan ber bi derkirina wan hestan de nekne, ku wan bigihne xwneran, da hestn mna yn xwe li ba xwneran j bilivne, helbestvan hng nabe hewcedar nivisandina helbest . L eger mebesta w ew be, ku hestn xwe bigihne xwneran, hestn wan j bilivne, wan bikne hundir heyama dern, ku li ser afirandina helbesta w destlatdar b, div ew alavn huner bipelne, derbirina xwe li wan alavan siwar bike, ji ber ku ten ew alavan dikarin, bi hevpikiya awaz, hestn xwneran bilivnin, wan j bixin hundir heyama dern, ku helbesvan p hestedar e.

Lewre j ziman helbest her tim bala rexnevanan kiandiye.Tev ku her erxeke wjey nernek cuda di v penav de heye, l em bawer in, ku hem vkra weha diin, ku ziman helbest ziman hestan e, y pexan ziman hi e. Mebesta pexan ew e, ku ramann nivsevan, bi away numa, bigihne xwendevanan, lewre hevokn w say yekser in, xwendevan b cefay giran di wateyn wan digihne. L helbestvan xwe bi ser hestn xwe de pal dide, awan bi xwe bi derdora xwe diheste, awan bi wan hestan re dide distne, awan dixwaze wan hestan, bi away huner, bi ziman, ku tevde wneyn huner ne, bi derxne.

Peyv hevok, di helbest de, bi mebesta afirandina wneyn pjindar tne bi kar ann. Da em cudahiya, ku di navbera ziman helbest y pexan de heye, binasin, ka em li me semay binerin; gava mirov dimee, ew ber bi armancek de die; ango mebesta w ew e, ku bigihne cihek. Ev armanc li ser ritma (إيـقـاع )gavn w destlatdar e, ku away gavn w organze dike ta ew digihne w armanca xwe, l di semay de, tev ku gewdey xwe, tev hem wan ben gewde, ku di me de xebitandine, dixebitne, l rista tevgeran armanca w ye, da bikaribe ciwaniya wan tevgeran diyar bike.

Dmek, tev ku ziman, ji bo pexan helbest, alava bingehn e, mirov dikare weha bie, ku mebesta zimn li ba her yek ji wan, cuda ye, lewre rexnevann n weha diin,ku div ziman helbest guvat (مكثـَّف ) be, pjindar ( إيحائي ) be.

Ziman guvat i wate heye?. Mebesta rexnevanan ji v trm ew e, ku div helbestvan, heya j t, xwe ji peyvn b sd bi dr de bixe, ew peyvan durv gewedey helbest, b sd, dirj dikin, pir caran afern qels dikin. Eger em li v nimney jrn binerin, d mebesta me zor numa bte xuyakirin. M. Hemo di helbesteke xwe de dibje:

Zndanek end re be 

ji qesrk kole getir e!. 

Zndanek end teng be  

ji komarek bindest ferehtir e!. (5)

Zndan, di briya mirovaniy de, her re teng e. ango, gava mirov v peyv dibihse, tar tengah yekser li p avan diyar dibin, bhna w ditengije, lewre j pwst bi xebitandina rengdrn "re teng" li klek peyva "zndan" nne. Bikaranna wan rengdran giyan  wney helbest elmisandiye, r nedaye dijberan ( zndan qesr ). ( teng fereh ) ku bikaribin hman havbn (الغرابة), matmayn ( الدهـشة ) nikaviy ( الفجائية ) di w de bicivnin. Her weha her du rengdrn ( bilind fere ) li klek ( zozan det ) ne ten b sde ne, l ziyan j gihandine ziman avakirina wney helbest, ku peyva (dil) gelek berxwe dide, da w ziyan kmtir bike:

Zozann dil blind in 

det fere ne. (6)

Her weha ev rexnevan trma imitandina peyvan (انزياح, nziyah) dixebitnin, ango ziman helbest bi wateyn ferheng nayte snorkirin, bel ev cure-ziman asoyn peyvan fireh dike, imk peyv gotin bi mebesta afirandina wneyn pjindar di helbest de tne bi kar ann, ji ber ku helbestvan hewldide da bi ziman wnekiy baxife, peyv hevokn xwe  bi w armanc bixebitne.Ev curey derbirin giyan helbest ye.

Eger careke din em vegerin ba revnevann p, dsan em d bibnin, ku ewana j tiliya xwe dabne ser xaleke giring. Tev ku helbest pexan li ba wan bi hebn nebna k rzbend ji hevdu cuda dibn, bel ewana helbesta hnkar, ku xwed k rzbend e j, bi carek wek helbest nepejirandin. Elfiya ( hezarmalikiya ) Ibin malik, di wjeya ereb de, nimneyek navdar e; ev berhema, ku hezar malikn w hene, hem rbazn rzimana ereb di xwe de civandine, bi away helbest, ango bi k rzbend hatiye ristin, l rojek ji rojan na xwe di qada helbesta eُreb nedtiye, ji ber ku ziman w ji y helbest cuda ye,peyvn hevokn w naimitin,nikarin wneyn huner  ava bikin, lewre ziman w nikare hestan bilivne, pre j ji giyan helbest bi dr de dimnin.

Bi ser de j hinek rexnevann din, di penava ziman helbest de, trma bdengiya zimanewan bi kar tnin, du cureyn w ( ziman vekir, y snorkir ), ku di s astayan re diyar dibin, nan dikin:

a. Xaln, ku li dawiya xza helbest, tne rzkirin: Ziman di v astay de, vekir ye, ku keys li p xwner peyda dibe, da texmn bike, ka i li na wan xalan heye.Hmen Kurdax dibje:

Em rengan bi darve dikin.

Em perwanan diewitnin.

Em gulan diqurinin.

Em helbestan diirnin.

Em zarokan dierpnin.

Em.

.

.

Em welatan ava dikin.(7)

Weha diyar e, ku H. Kurdax di v per helbest de civaka xwe zor giran rexne dike, gelek rdawn kar xebata w, yn ku nikarin bibine riya bidestxistina hv armanca, ku p dirame, tne p avan, l gava ziman li ba w ji hz dikeve, ew b deng dimne, pre j keys li p xwner vedibe, da ew w valahiy dagre.

b. Xzeke kurt li piya xza helbest t dann: Ziman di v astay de, bi peyvek, snorkir ye, wateya w ew e, ku hevpeyvner hatiye guhertin. Ehmed Huseyn dibje:

- K av kiriye?

Xal te cewdik av ji newqa xwe vedike

li te dizvire:

- Ji hrsn me kur min, ji hrsn me!.(8)

c. Li p an dawiya xza helbest bihnokek t dann, nivsna w xz bi daw dibe: Eger piya xza helbest vala be, ziman hng bi hevokek snorkir ye, ango ten hevokek li w na vala heye, l eger dawiya xz vala be, ziman hng vekir ye. Hmen Kurdax dibje:

Her ku dixwaze

lvan biramsim,

dibje:

"De ka helbestek

Ji min re

Bixwne".(9)

Bihnoka, ku li dawiya xza duwem hatiye dann, ne ji xwe ber ye, bel wateya xwe heye, l fersend ji xwner dihle, da ew texmn bike, bibe hevpik ristina helbest.

Ev valah li ba wan rexnevanan, rdaweke helbesta hemdem e, bdengiya, ku di hundir gewdey helbest de heye, werdigerne, dide xuyakirin, ku ziman hng ji hz ketiye, b kar may, nikar bikeve hundir taqet (tecrb), ew hundir ku li dervay karnn zimn di bin destalta bdengiy de dimne.

Ew rexnevanan weha diin, ku helbestvan, bi v away, xwner xwe j bi xwe re hem dike hevpik afern, hem j y diyarkirina wateyn deq helbest armancn w, ku ew valah zmbola wan e.

Ji v bi nda, ziman di helbest de, wek ku helbestvan Eُreb, y navdar, Edons dibje, derbas pergaleke dtir dibe, ji ber ku hng ew dibe gotin.

Gotin ziman ji hevdu cudan e, heyna zimn li p ya helbestvan e, ango helbestvan ziman, ku beriya w hebye dikxbitne, ew zimn venabjre, ten radihje titek, ku beriya w hebye, tit heye bi kar tne. L helbestvan ji ber helbest heye, lewre j ew gotinn helbest vedibjre, ango awayn nivsn vedibjre, gotin bi kar tne. Her kesek zimn dizane, dinase, ji ber ku ew titek, ku li ber destn hem kesan e, l gotin away avakirina hevokan titek din e, afirandina hevok weyek n ye, ku li ba kesn din ne nas e, l li gel kesayetiya aferner bestand ye, lewre j t gotin ku wey derbirin neynika kesayetiya xwediy xwe ye. Edons,bi v bon, xwe dide klek nerna Bodlr, helbesvan li ba w j wek destlatdar helbest t xuyakirin.

                                                      *****          ***          *****

Jder avkan:

 

(1) Dr. M. X. Hilal: Rexneya wjey ye n, r 114.

(2,3) Cegerxwn: Kme ez.apa syem,weann Avesta 151, Istanbul 2003, r 230.

(4) Cegerxwn: Jdera ber, r 232.

(5) H. Hemo: Di kraniya v riy de. Helbest. apa yekem, Silman, Bar Kurdistan 2004, r 45.

(6) Jdera ber, r 77.

(7) Hmen Kurdax: roka neynkn ikest. Helbest. apa yekem, apxana Babol Druck , Kln, Elmanya, r 49.

(8) E. Huseyn: Bazbend, Kewname. Helbest. apa yekem, weann Apec, Stockholm 1999, r 76.

(9) Hmen Kurdax: Jdera ber, r 45.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org