Hunera helbest
3 / 7

Alavn derbirin avakirina helbest

2. Wney helbest

 

Heyder Omer

Trm:

 

Gava mirov dixwaze ev trma han ( wney helbest ) vekole, d ji neare ji mecaz de dest p bike, ji ber ku mecaz bingeha w ye. Li gor bona Erstotals, ku heya ro sdar e, mecaz ew e, ku nav titek ji bo titek din t bi kar-ann (1), an peyvek wateya xwe dihle, yeke din distne. 

Danasna mecaz, bi v away, dide xuyakirin, ku ew wekhevkirin e ( tebh ), l ji wateya staُrey ve j gelek nzk e. L tev v j mirov ji nimneyn, ku Erstotals pk dike, tdigihne, ku mebesta w derbirina, ku rastiya sade derbas dike ye.

Dmek, wne li ba w wekhevkirin e, ji staُrey ve nzk e , imk eger mirov bje ( Heso wek rek diqre), hng wney huner bi wekhevkirina tewaw t navandin, l eger qrna Heso bibhse, bje ( tu dibj qey r diqre ) hng wney huner bi staُrey t navandin.

L wateya  wne, wek trmeke huner, ew danasn  derbas dike, arewa w  li ba birnasiyan, wek nimne, firehtir dibe, ji ber ku ewana b dudil weha diin, ku wney helbest hem wekhevkirin e, hem staُre ye, hem j hem cureyn derbirin ye, yn dikarin tkiliya wekhevbn di navbera titan de diyar bikin.

Wateya trma (Wne) li ba wan fireh dibe, weha diin, ku wne afern e, ev afern ne ten berhema wekhevkirin ye, bel ew ji nzk-kirina du titn, ji hevdu dr in, peyda dibe, her iqas tkildariya, ku di navbera wan her du titan de heye, dr jar be, ewqas j wne hukardar dibe,  ber bi helbestiy de die, ciwaniya xwe teqez dike.

Ev bona wan du rdawn wne diyar dike, yek ji wan ew e, ku wne di arewa wekhekirin de namne, ya din j ew e, ku wne afernek e, ku berhema hi e, l surylzman war dern y wne gelek biha nerxandin, weha n, ku wne ne berhema cefay hiyar ye, lewre j ewana bandra bageh (lair لاشعور ) li ser berhema wjey wnyn helbest zor bilind nerxandin.(2).

Bi v away r li p hemdemiyan veb, ku trma wne firehtir bibe, wkhevkirin, staُrey, smbolan, macaza tewaw (mursel), ku li ser tkildariya cnartiya du titan ava dibe, j di xwe de bicivne. L gelek rexnevanan ev yeka nepjirandin, weha n, ku mecaza tewaw b nerx ciwan ye, lewre j nikare na xwe di meydana wney huner de bibne. Gava mebesta te av be, tu bj  ( min du berdax vexwarin), ma v gotin d i nerx ciwan hebe?!.(3)

Ew rexnevanan weha diin, ku raste,gava peyv, di mecaza tewaw de j, diimitin wateyine din distnin, l ew wateyan z b cefa li p xwner diyar dibin, ji ber ku tkildariya wateya n li gela ya ber gelek numa ye, wek nimne; tkildariya berdax av, li gel hevdu gelek numa ye, lewre j eger mirov bje ( min berdaxek vexwar ) yekser av yan j erap t bra me, pre j ev gotin b nerx ciwan dinmne, mecaza tewaw ji meydana wney huner t avtin.

 

Giringiya wney helbest:

 

Weha t xuyakirin, ku wney huner helbest ji z de bala rexnevanan kiandiye, ewana bingeha w vekolane, arewa w j firehtir kirin, pre j xuya dibe, ku ewna pvana kilaskan, ku wekheviya hevok wateyan gelek biha dinerxand, bi pa xwe de davjin, imitandina peyvan bi kar tnin, da bigihnin v bona, ku dibje: Wnek serkeftirn alava avakirina helbest ye.

Bi rast j, eger em li nimneya xwe ya ber ( me sema ) vegerin, em din bjin,ku ciwaniya wney huner, di helbest de, na ciwaniya tevgeran di semay de, distne. Ji ber v yek rexnevann wje weha diin, ku helbesta b wne ne helbest e (4), bi ser de j Goyo tevay afern li gel wnekiya zimanewan dibestne (5), hinek j dibjin, ku wne xebitandina wneyan dikarin helbestvanan ji hevdu cuda bikin (6). 

Gelo wney huner i metirs giran heye, da bi v away bte nerxnadin?.

Eger em bala xwe bidin mirov, ku daxife, em d bibnin axiftina w bi peyvan ten qayl nabe, bel pir caran dest, av, birih rw w, li klek peyvan, ango zimn,para xwe dixine axiftin, ta ku em din bjin: Mirov li klek zimn zimanek din dixebitne, em dikarin ev ziman din bi "ziman nanan" binavnin. Gelo ima mirov ziman nanan li klek y normal, ku peyv alava w ye, bi kar tne?. Ma ev yeka nade xuyakirin, ku ziman pir caran li hember hilgirtina hestn mirov lawaz dikeve, lewre j ew ji neare xwe bi ser ziman nanan de pal dide?.

Bel Ziman nanan ewqas giring sdar e, ku dibe alkar zimanan da bikaribin hest, her titn, ku mirov di hundir xwe de, p hestedar e, bigihne guhdaran.

Her weha gava nivsn di destn mirov de dibe alava derbirin, dsan karnn zimn, wek me li jor j diyar kirib, hinek caran li hember hilgirtina hestn w qels dibin(7), l v car, mirov li na ziman nanan, hewcedar derbirina huner ye, da hestn xwe numa bike, bigihne xwneran. Pre j giring metirsiya v curey derbirin, ku xwe bi ser wneyn huner de pal dide, tne xuyakirin.

Helbest bilindtirn cureyn wjeya guhz ( xeyal ) ye, bi ser de j guhz gewher jiyana wje ye (8), ango ew hman w y tewr giring nerxbiha ye, wne j yekemn berhema guhza helbest ye. Bi v away, mirov di bje, ku helbest, ne ten mna wnekiy ye, bel ew wnek bi xwe ye.

Ev bona jorn, yekemn car li ba Horas diyar b, di d w re j b rbaza rexneya wjey li ba rexnevann erxa raperna Ewrupay, yn weha din, ku div hem hmann serkeftina wnekiy di helbest de  bne xebitandin,da bibine sedema serkeftina w j.

Droka tkildariya helbest li gel wnekiy, an hevgirdana herduwan li gel hevdu gelek kevn e. Roja ku mirov xwe naskir, xwast hundir derna xwe bide der, rahite wnekiy, wek alava derbirin xebitand. Efletn j ji z de tiliya xwe daye ser v yek, weha ye, ku ten wneyn, ku  helbestvan wnek dafirnin, balan diknin (9), Ertotals di pe w re hat, nerx wney huner bilidtir kir, weha , ku mirov b wne nikare birame (10).

Dmek bihay wney huner ji z de hatiye nankirin, ku ew istn navend e, ku bingeha helbest li ser ava dibe (11).

ima evan rexnevanan wne ewqas bilind biha nerxandine?. ima hebna wneyan di helbest de ewqas pwst bye?. Rexnevan Hirbirt Rd bersiv dide, ku ten titek dikare behreya helbest helbestiy bipve nan bike, ew j xebitandin avakirina wneyn huner ye, gewrebn negewrebna helbestvanan bi wneyan hza wan t nankirin (12), ji ber ku, li gor bona Erstotals, her kesek dikare peyvan li gor divtiyn kan, li pey hevdu rz bike, l aferna wneyan ne hsan e, afern ne axiftina normal e, ne bermayn kesine dine. Afern kirina n ye, ku gava bermay w ji destn xwediy w bi derdikeve, t ber avan, hng ji xwediy w pve i kesek din nikare li w xwed bi derkeve, bje ev berhema mine, lewre j rexnevann helbest weha diin, ku away avakirin xebitandina wneyan ne ten xweseriya helbestvanan nan dike, bel bi ser de j helbesta n ya kevin ji hevdu cuda dike, ji ber ku her yek wnyan bi awak cuda dixebitne.

Li gor van bonan, mirov di bje, tev ku ziman, tev peyv rbazn xwe ve, alavn afirandina wnyn huner ne, l wne ne berhema wan e, weka awa xan ji hinek metiryaln wek kevir, dar, mento, hesin t avakirin, l durv w xan ne berhema wan metiryala ye, bel berhema curey pnijiya avaker xn ye, weha j curey pnijiya helbestvanan hest nestn w wan wneyan dafirnin, ne ziman peyv.Ev bon me ber bi pelandina delameta wney huner de tve dide.

 

Delameta wne:

 

Helbestvan wek hem hunermendan taqetek ( tecrbe ) heye, ev taqet dikare gelek raman hestn curbecur di derna w de bilivne, pre j ewana her tim di hundir derna w de dimnin dikelin, alavek dipelnin, da di riya w re bne der bigihn p av hestn xwneran.

Wney huner ev alava ye, ango wne yekemn alava ku taqeta helbestvan ji away dern bi derdixne, dixe away zimanewan y hiss.

Dmek wne smbola taqeta helbestvan e, ango smbola raman hest nestn w ye, lewre j eger rexnevan hmann w taqet ( raman hestan ) ji bra bike, nikare rola, ku wn ji bo gewdekirina (wegerandin) taqeta helbestvan distne, bipelne irove bike. Delameta wne ewqas giring nerxdar e, ji ber ku eger ev taqeta ageh neyte gewdekirin, da bikeve p hestn xwneran, ku ew j p hestedar bibin, ev taqet hng b nerx dimne.

Li v der pirsek t bra mirov; gelo mirov dikare bi we alavine din taqeta xwe biderbirne?. Eger bersiva v pirs neyn be, hng ji rastiy de bi dr dikeve, ji ber ku gelek awayn din hene dikarin v bar hilgirin, l derbirin hng nikare bikeve arewa huner wje. Pre j her du derbirinn zimanewan, yn huner normal ji hevdu cuda dibin.

L delameta wney huner ne ten ew e, ku taqeta helbestvan hilgire, bel bi ser de j div ew taqet bigihne xwneran, ger nikaribe v yek pk bne, hng b nerx dimne, imk helbestvan ne ten ji bo xwe dinivisne. Gava ew radihje pns da taqeta xwe bi nikil w birijne ser kaxez, hng delameteke din li p wney huner peyda dibe; d awan w taqet bigihne xwneran?. Ji ber ku wne ne ten alava derbirin ye, bel bi ser de j alava dihevgihtin ye.

Eger wneyn huner li hember bi cih-anna v delamet qels jar bikevin, d nerxnizim bimnin, imk durv huner sda, ku j t wergirtin, vkra dikarin ciwaniya wne teqez bikin biparzin, l bi ser de div ew bikaribe xwneran j bixe hundir heyama dern, ku maka wan wneyan b, da xwner j bibe hevpik hest nestn helbestvan hunermendan. W hng hja ye, ku ew bi wney wjey  bte navandin(13).

Bi rast j Efletn ji ber de ev xal nankirib, tiliya xwe dab ser v yek, ku di navbera wey wnekiya helbestvan hestn ku di derna xwneran de dilivnin, tkil heye, di pey w re gelek rexnevan weha n, ku wney huner di helbest de dikare xweiy bixe hundir dernn xwneran, li diln wan hukardar be (14).

Ji bo ravakirina v hukariy, werin em vkra li v serphatiy guhdar bin: T gotin, rojek cnarn gundiyek reben belengaz er birin ser mala w l dan, gundiy reben giliy wan li p hukmet bike, l nizanb ne bixwne ne j binivisne, lewre ew serphatiya xwe li p erzalciyek ( kes ku nameyan ji xelkn nezan re dinivisne ) raxist, eway erzalc j nivisand, pa name da p w got: d ka tiliya xwe bi vir vene. Gund got: Hela bje min te i nivisandiye?. Gava erzalc name xwend irove kir, hema gundiy reben girya got : Weyyy, ev yeka g bi ser min hatiye, haya min j tune ye ?!..

Tev ku ev serphatiyeke normal e, her roj dehn caran li gundan, di navbera gundiyan de diqewime, l gava mirov bi helwesta rexney w dixwne, an guhdar dike, hng hukariya derbirin wney huner diyar dibe, pre j p hay dibe, ku ev curey derbirin wny huner dikarin ta i radey heyna huner ji ya rast cuda bikin, li ser hestn mirov destlatdar bin.

Gelo ima helbestvan ji bo v hukariy radihje wne wneksiy?. Rexnevann wje bersiv didin, weha diin, ku derna mirovan her tim mldar hezkira ciwaniy ye, lewre j wneyn yekser b giyan v dern bhnteng dikin, w ditengijnin, l axiftina mecaz dikare wneyan ciwantir bike (15), ji ber ku axiftina mecaz maka pjn ye, ku dikare hem gelek wateyan ji wan wneyan biherikne, hem j dikare wateyek bi gelek we awayan biderbirne. Rexneya wjey ye n ev yek gelek biha dinerxne, pre j ghaye w baweriy, ku imitandina peyvan berztirn rdawa helbesta njen e, nemaze j helbesta pexane.

Gava helbestvan wneyan ji bo taqeta xwe dihevgihtin bi kar tne, hng titn ku  ne diyar in ( raman, hest nest ) gewde dike, durv berbiav ( hiss ) ji bo wan dafirne, dide p xwneran, pre j heyn bi awa weyek n ye hukardar dafirne; ev hukar dikare heyn ciwantir bike. Ji ber v yek mirov di bje, ku hz pkkirina ( avakirin ) wneyan, ji bo nankirina zrekiya helbestvanan, pvann sereke ne, ku dikarin hulma wan ji hevdu cuda bikin, xweseriya wan j teqez bikin.

Li gor van bonan, mirov dikare bje, ku wne giyan aferna helbest ye. Ev bawer riyek dide p rexnevann helbest, rev j nabe. Eger rexnevan w riy bide pa xwe, kar w d xav bimne. Em dixwazin weha biin, ku eger rexnevan wneyn helbest nede ber ronahiya vekolne, hng lkolna w d her xav bimne, d ji rastiya helbestvaniya helbestvan bi dr de bikeve.

Wek awa wne dikarin v delamet pk bnin, helbestvanan ji hevdu cuda bikin, weha bandra wan li hem xwneran j di astayek de namne, bel ji xwnerek ta y din, ji deverek ta ya din t guhertin, ji ber ku mirov miletan li gel jiyan dinyay tkiliyn cuda-cuda henin. Wny ku li ba te hukardar e, belk nikaribe li nik kesek din w hukariy bixebitne, wek nimne, belk peyva ( iya ) nikaribe li nik miletn din, wek awa li nik Kurdan, hukardar be, ji ber ku ev peyv dikare gelek brann serphatiyn Kurdan, ku li gel wijdana wan tkildar in, bi xwe re bne briya mirov Kurd.

Dmek wny huner bi qaser, ku li gel aferner hevbest e, ewqas li gel xwner j girday ye, imk wek awa rwn dman dibje ku du tit bandra helbest teqez dikin; ew j ev in; wergerandina xewnn helbestvan hestn, ku dikare di dernn xwneran de bilivne, ji ber ku gava xwner helbest dixwne, hestn, ku helbestvan wan werdigerne, li gel yn xwe dibestne, hng ew j wan wneyan, bi helbestvan re, dafirne (16).

Nerxandina wney huner bi v away biha ne aferna rexneya n ye, bel hem rbazn rexneya ber j wne weha nerxandine, l delameta wne ber ew b, ku ramanan irove bike, ango p raman diyar dib, di d re j wne dihat ew ramana irove dikir. Wne bi v away, ji hla naverok de, rola irovekar distand, l ji hla durv de, pir caran, wek pneyan li ser gewdey helbest xuya dib.

Rexneya n bi v rol qayl nabe, ji ber ku ev rol zindbna yektya helbest ne ten birn dike, bel mirdar j dike. Lewre delameta wney huner, li ba rexnevann n hatiye guhertin, bye alava derbirin, bye hilgir hestan.

Gava ev rexnevanan wnekiya zimanewan ewqas bilind dinerxnin, ewana nerx guhz (xeyal) di avakirina helbest de diyar dikin, ji ber ku guhz bingeha wnekiy ye.

Bi rast j guhz, wek hmanek derbirina helbest, ji z de bala rexnevanan kiandiye, Erstotals, di d w re rexneya kilask, li ba rola guhz rawestiyabn, nerx w nizim kiribn. Kilask Firasa, Labroyr weha die, ku div di axiftin pirtkn xwe de em ewqas pir xwe bi ser guhz de pal nedin, ji ber ku ramann ewt pir caran j de dibarin, ew ramanan ji me re b sde ne, div ramann me berhema hi bin. Bi ser dej nerxandina guhz li ba kilaskan gha w radey, ku ewana gotin : Guhz di navbera mirov lawiran de hmanek hevbe e (17).

L nrna flosof rexnevanan di d wan re hate guhertin, loma j guhz wek aferner wneyn, ku delameta wan diyarkirina rastiyn dern wjey ye, t nasandin, pre j guhz tevli hevr stirandina helbest dibe, dibe jdera wneyn huner, yn ku taqeta (tecrbe) helbestvan hildigirin.  

Ev danasna guhz, bi v away, bermay filosof Elman Kant e, ku weha b, ku guhz mezintirn metirstirn hza mirov e. Her weha, romantk, hem rbazn huner,mna birnasiyan ( xwediyn bona, ku dibje: huner ji bo huner e) zmbolstan yn din, ketin pey opa Kant, weha dane nasn, ku mirov dikare,di riya guhz re, bi wneyn zimanewan birame.

Di serdema romantkan de,guhz bala flosofn wan, neamze Wordzwors Kolr, zor kiand. Rol bandra guhz di avakirina wney helbest de xem qisaweta Wordzwors b, l Kolr, bi bandra felsefeya Kant, ku biryara ciwan ya himend ji hevdu dike der, guhz li ser du cureyan parvekir, weha , ku curey yekem ( li ba Kant y berhemdar e ) y sereta ye, ku ji bo zanna mirovane hz hman yekem e, l curey din dengvedana y yekem e, ango di kar de xwe mna w ye, l di away w kar de, ji y yekem cuda dibe, ji ber ku titan irove dike, ber bi hevdu de tne, wan wek hevdu dike, ber bi astayine bilind de hildikne, loma j di meydana huner de t xebitandin. Kant ev curey guhz bi ( guhza ciwan ) dinasne.

Her weha Birnasiyan j guhz zor bilind nerxandin, l avakirina wneyn helbest, babetn dervey xweytiya mirov btir bala wan dikiand, da wney helbest bikaribe, bi away objektv, nern, hest ramann helbestvan wergerne.

Gava zmbolst; xwediyn rbaza pjindar, hatin, guhz, bi xebata wan, gaveke berbiav ber bi p de qevazt, weha n, ku ziman li hember pahestan (bageh)ji hz dikeve, lewre j eger xwe bi ser hman pjn de pal nede, d nikaribe bikeve hundir wan devern, ku di derna mirov de nediyar in.

Li gor zmbolstan, wneyn huner bi alkariya alavn ziman wijdan dikarin bibine xwed pjn, ango div helbestvan rewn titina ji bo titine din bixebitne; wek nimne, dengan ji meydana guhdariy bi derxne, wan birengne, bixe ber avan, titn, ku tne bhkirin, ji meydana poz bhkirin bi derxne, wan bike xwed awaz, na wan di meydana guhan de j rast bike, ji ber ku ziman, di bingeha xwe de,zmbola tita ye, ku dikarin wate hestan di hundir derna mirov de bilivnin.Bi gotineke din; ewana weha diin ku guhertina rewn titan dikare wney huner ciwantir bike. Ev bona wan, ku dibe jdera hman matmayne, hna j nerxbihay xwe di rexneya ro de diparze.

Bi v away alaveke zmbol ye din li ba zmbolstan diyar e, ew j nependiya wney huner ye, ku li gor bona wan, div ew ne ekera be, div perdeyek di navbera w wate mebesta w de hebe, ji ber ku peyv ziman pir caran li hember rewn hundir titan ji hz dikevin, nikarin biderbirnin, hg pjniya wneyan r li p guhza xwneran j vedike, da rola xwe bilze, l div ew perdeya, ku di navbera wn mebest de heye tink be, da wne ji mebesta xwe pir bi dr de nekeve,   bikaribe delameta xwe bi cih bne.

B ku em mijara xwe dirj bikin, li nernn hem rbazn felsef huner binerin, ji ber ku mijara me ne drok ye, bel ew e, ku em bnin briya xwendevanan, ku guhz, wek jdera wney huner, bala hem felsefeyan kiandiye, hemiyan j bi awa tgihtinn curbecur, para xwe xistine v mijar, rola guhz, ya payebilina, zor hja nerxandiye.

 

                                                      *****       ***         ****

 

Jder avkan:

(1) Dr. M. X. Hilal: Rexneya wjey ye n, r 122.

(2) El-Wel Mihemed : Wny helbest di axiftina rewanbj rexney de. Bi ziman eُreb, apa yekem, Brt 1990, r 16.

(3) Jdera ber, r 17.

(4) Dr. Ebdrrehman Bedew:Helbesta Ewrup ya hemdem. Bi ziman eُreb, apa duwem, Brt 1980 , r 72.

(5) C. M. Goyo: Pirsgirkn felsefeya huner ya hemdem. Wergera eُreb. Dr. Sam Eddrob, apa duwem, Brt 1965 , pgtina wergr, r 17.

(6) Dr. hsan Ebbas: Hunera helbest. Bi ziman eُreb, apa syemn, Brt, sala ap ne diyar e,r 230.

(7) Biner: Be ber ( Ziman ) di v lkoln de.

(8) Giraham Ho: Gotara rexney. Wergera eُreb. Mihdn Subh, am 1965, r 122.

(9) Ebdilqadir Errba:Wne di rexneya Ewrupay de.Bi ziman eُreb, kovara ( Zann ) hej 204. am 1979.   

(10) C. M. Goyo. Jdera ber. Pgotina wergr, r 17.

(11) Ostin Warn Rn Wlk: Tora wje.Wergera eُreb: Mihdn Subh, am 1972, r 239.

(12) Dawod Sellom: Rexneya wjey: Bi ziman eُreb, b yekem, Bexda 1967, r 165.

(13) Ehmed Eayib: Usln rexneya wjey.Bi ziman eُreb, apa heftemn, Qahre 1964, r 242.

(14) Mark or: Usln rexneya wjey ye n. Bi ziman eُreb. Wergera Heyfa Haim, am                 1967, r 40.

(15) Dr. Henef Mihemed eref: Wney wjey di navbera tor xebitandin de. Bi ziman eُreb, apa yekem, Qahre 1965, r 221.

(16) rwn dman: Huner mirov. Wergera eُreb: Mistefa Hebb, cih sala ap nediyar in, r 75.

(17) Biner: Dr. M. X. Hilal: Rexneya wjey ye n, r 388.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org