Hunera Helbest

4 / 7

Alavn derbirin avakirina helbest

3. Awaz ritma helbest

 

 Heyder Omer

 

L ne ten ziman wnek; an guhz, hmann avakirina helbest ne, bel hineke din hene, rola wan di v penav de nay ji brkirin, belk awaz giringtirna wan alavan be.

Wek t zann, ku k, li ba kilaskan kaniya awaz b, lewre j ewana diristiya k rzbend wek yekemn mercn serkeftina helbest nandikirin, helbesta, ku ka w jihevketba rzbenda w ne dirist ba, nirxnizim didtin. Helbestvan kurd seyday Trj j heval v bon b, di hevpeyvnek de weha b, ku helbesta b k b rzbend nikare na xwe di meydana v celeb wje de bistne (1).

Li gor bona rexneya kevin, k jdera awaza helbest ye, lewre j gelek rexnevanan berxwe dane, da raza (sirr ) v awaz diyar bikin. Ferahd y eُreb ji z de ev yeka opand, helbesta eُreb da ber lkolnn fireh, di encama lkolnn xwe de15 rbazn k diyarkirin, ew bi nav (Behr ) navandin, Exfe j yeka din diyar kir, div helbestvan eُreb helbesta xwe li gor wan kan birse.

Ev babet bala helbestvan mezin Cegerxwn j kiandiye, ew berxwe daye, ku kn helbesta kurd vekolne, li dawiy gotarek di kovara Hawar de diwene, ar rbazan t de irove dike, her yek ji wan bi ( hesp ) dinavne; hesp eleng, y laxer, y sivik y rewan, dide xuyakirin ku her yek ji wan du gava davje, di her gavek de end movik hene (2).

L gava mirov bala xwe dide vekolna Cegerxwn, dibne ku ritm (Rhythm) bala w nekiandiye, ji ber  ku ten movikan ( ktan, bergan ) nan dike, b ku bala xwe bide kurt dirjiya wan; ev yeka, ku roleke berbiav di avakirina ritma helbest dilze.   

Her weha Deham Evdil Fetah j xwe bi kn helbesta kurd re mijl kiriye, li gor nerna xwe ghaye rbazine n, ku di piya xwe de nedtine (3). L wek ku li guhn me ketiye, ev babet ji beriya w li ba rexnevann Bar Kurdistan hatiye vekolandin, l mixabin berhemn wan di destn me de nn in.

D. E. Fetah berxwe dide, da kn helbesta kurd vekolne irove bike. Ev helewst ew ber bi pelandina wan kan de kiandiye, pre j ew rbazn Ferahdiy eُreb bi pa xwe de avjtine, ew rbazn ku kilaskn Kurdan, wek M. Cezr yn din, pejirandine, helbestn xwe li gor wan ristine.

Eger em nimneyek, ku D. E. Fetah ji ber M. Cezr digire, ka w li gor tgihtina xwe irove dike, li vir j bidin ber kn uُrda eُreb, em d bi hsan bibnin, ku D. E. Fetah awan, bi bandra hest xwe y netew, qirika rastiy badide (4).

Dilber  ro  seher                    avte cerg min du dox

Yek li sne, yek li dil da            lew ji min tn ax ox        

D. E. Fetah ka ev arn bi v away vedikole:

Dil  be    r           ro  se  her   a

 /      -      /    /         /     -     /    /

v   te   cer  g       min  du   dox

 /     -      /     /          /       -      /

Yek  li   s   ne       yek  li   dil  da

  /      -    /     -          /      -    /     /

lew   ji   min  tn      ax      ox

  /      -     /       /          /     /     /

weha die, ku ka ev arn li ser plikeke ( tef-le ) arkt ava bye; kteke deng bilind(/), kteke deng nizim(-), du ktn deng bilind(//); ango bi v away: (/-//), l di plika yekem ji birr syem ( yek li sne ) de, kta arem (ne) , ku di bingeha xwe de deng bilind e (/), bi durist deng nizim(-) hatiye. Ev yeka j, li gor bona w, ji xweristiyn tpa (e) ye, ku hin caran deng bilind tte xwendin. Her weha gelek duristiyn din j di ka v helbesta ezr de hene.

L gava D. E. Fetah weha die, ku kt cihn xwe diguhrin, yn dengbilind hin caran deng nizim tne xwendin,bi carek nan nake, ku ktn deng nizim j hin caran deng bilind dibin, bi ser dej j gava pde dihere, ku ktn deng bilind hin caran deng nizim tne bilv kirin, diyar nake, ku knga ev ktan dengn xwe diguhrin. Wek nimne, gava li ba kta () radiweste, da bide xuyakirin, ku hin caran deng w bi durist nizim ji dev mirov bi derdikeve, dibje:"L ax tpa (), di rxistina plawazan de, di cih kteke deng nizim de bt, duriste ku deng nizim bte xwendin."(5). L diyar nake, ka knga ew (ax) peyda dibe, an j li kjan cih deng v kt nizim dibe.

irovekirina D. E. Fetah dide xuyakirin, ku rbaza v yek heye, l bi rast rbazek nne, ku ktn deng bilind li gor w dengn xwe nizim bikin, lewre j ew i rbaz nan nekirine.Ev yek bala Ferahd kiandib, lewre weha b, ku helbestvan dikare carcaran ktek ji plikek bavje.   

Bi baweriya me, D. E. Fetah di klek rastiy re derbas dibe, bala xwe nade w, ji ber ku ka her helbest, li gor uُrda eُreb, bi bilvkirina w; ango away xwendina w, diyar dibe, ji ber v yek j Ferahd du awayn nivsna helbest nan dike, yek away rziman ye, yn din away muzk uُrd ye, ku guh nade usln rastnivsne, bel li gor bilvkirina peyvan t nivisandin.

Eger em bi v away arna Cezr bixwnin, kta (ne) di birr syem de, ku deng nizime(-), d deng bilind(/) bte xwendin, ka plik d bibe (/-// ), kta () di birr arem de, ku deng bilind e, d deng nizim bte xwendin, ka plik d bibe (/-/), pre j ka helbest d bi ser ka helbesta ereb ( Behr-remel) de vegere.

(Behr-remel) a eُreb plikek heye ew j ev e( fa-la-tun/فاعِـلاتـُنْ), di her birrek malik de s caran dubare dibe, l helbestvan dikare cara e w bike ( Fa-lun/فاعِـلـُنْ ). Kilalskn Kurd, ku uُrda eُreb xebitandine, hin caran plekek li kn wan zde kirine, Pro.Dr. .M.Resl w k hng bi (Behra mustezad) dinavne. Pre j ka arna Cezr bi v away jrn xuya dibe:

Dilber ro seher

avte cerg min du dox

Yek li sne, yek li dil da

lew ji min tn av ox

 

}Dil  ber       {  }   ro  seher  a   {  

 Fa    la    tun  {   } Fa     la   tun { 

   /    - /      /               /     - /    /             

}  v   tecer  g   {    }    min  du   dox

  }Fa    la     tun  {       }Fa         lun

     /      - /       /                /       -     /

 

}Yek  lis   ne  {    } yek  lidil   da {

}Fa     la   tun  {   }  Fa     la   tun {

   /       - /     /             /       - /      /      

  }lew   jimin  tn {  }   a     x   ox {

}  Fa     la     tun {   }  Fa        lun {

     /      - /        /              /    -     /

Weha diyar e, ku ka arna Cezr li ser ka behra Erremel, a uُrda ereb ava bye, ( Fa-la-tun) di her birrek malik de s caran dubare bye, cara arem j (Fa--lun) hatiye, pre j bye remela mustezad.

Bi baweriya me, xebitandina kn uُrda eُreb li ba kilaskn Kurd rastiyek e, ku div em j nerevin, bi ser de j div em v yek wek numandeyeke (Zahre) nerxbilind di birvena helbesta kurd de nan bikin, ji ber ku, di v meydan de, gaveke n b. 

L tev ku D. E. Fetah di v xebata xwe de ev yek bi pa xwe de dihle, bi rast ew tiliya xwe dide ser warek, ku di avakirina awaza helbest de gelek nerxbiha ye; ew j ritma

helbest ye.

Gava ew dide xuyakirin, ku deng, hin caran, ji xweristiya xwe bi derdikevin, yn nizim bilind dibin, yn bilind j nizim tne xwendin, hng ew ji nankirina w ritm de, b ku binavne, nzk dibe. 

Bi rast j tev ku, helbest, rexneya n j, bihay kan rzbendan erzan kirine, ew bi pa xwe de avtine, l nikarne rola awaz ritm (Rhythm) ji bra bikin. Eger k li ba helbestvan rexnevann kevin jdera awaz b, em dibnin, ku rexnevann n awaz di tkiliyn, ku di navbera ktan ( berg ), dengdr dengdaran, peyvan de henin, de dipelnin, dsan weha diin, ku helbest b awaz b ritme nabe. Flosof helbestvan Elman Goet weha die, ku ramana helbest huner b ritme nn e.

Eger huner derbirina pjindar e, ku dikare wateyine dine, ku ji yn rava nzk bihatirin, diyar bike, ritme giringtirn alavn w derbirin ye, ji ber ku ew ziman hestan e. Lewre j rola w di bingeha avahiya muzk ya helbest de gelek biha t nerxandin.

Peyva ritme (rhythm ) ji ziman Girkan hatiye wergirtin, wateya w herikn e, mebesta w j li peyhevhatina deng bdengiy, ronah tariy, tevger rawestin, sert nerm, kin dirj, sivik giran. Ango ew zmbola tkildariya, ku di nav beek y din, yan hem ben din de heye, ew ben ku berhema huner ( helbest ) j ava dibe.

Weha t xuyakirin, ku ritme, di wey wjey durv huner de, her tim tevgereke li dzan e, hem cureyn huner ( helbest, pexana huner, sema) hevpikn w ne, ji ber ku, wek me li jor gotye, huner derbirina pjindar e, xwe bi ser ritm de pal dide, w dixebitne. V lom, ew ji bo avakirina awaza helbest bye palpit alava serk e. 

Bingeha awaza helbest li ser du hmann sereke ava dibe; ew j ritme k in, l tev v rastiy, cudahiyeke gelek zirav di navbera herduwan de heye. Da ev cudah bte naskirin, div mirov bi du awayan li her dengek ( tp) binere; div carek em xweristiya her dengek, wek ku ew yektiyeke xweser e, bizanibin, ango wek ku ew M, N, L .e, cara din li w deng, wek awa bilv dibe, bte nern, ango div em li taybetmendiyn dengan, di hundir siyaqa gotin hevok de, binerin, wek ku ew bilind an nizm in, dirj an kin in, xurt an jar in, sert an nerm in. Away bilvkirina dengan dengkirin di van taybetmendiyan de diyar dibin.

Ev bon dide xuyakirin, ku ritme ji dubarekirina mlodiyek di hundir malik, an hevoka helbest de, peyda dibe.

Tkildariya ritm k li gel hevdu ew e, ku her du j xwe bi ser dubarekirin de pal didin;  ritme li ser dubarekirina hin komeln ktan (bergan) ava dibe, l k li ser dubarekirina hinek ritman ava dibe. Ev curey dubarekirin berxwe dide, da lihevhatin ( harmon, nscam ) di navbera peyvan ramanan de pk bne, her ku ritma v lihevhatin rava ekere be, lihevhatineke hzdar di navbera peyvan wateyan de peyda dibe, wneyn huner j tne zayandin, axiftin ber bi xebitandina alavn mecaz de dihere, hukariya xwe li ser dernan hzdartir dibe.Pre j ritme dikare na k bigire,ji ber ku k ji ritman peyda dibe.

Li gor boan Corc Sambson, k ji bo helbest bingeha dnamk ye, l ritme bingeha sereke ye, ku helbestvan ramann xwe li ser w diderbirne, lewre j ritme ji k bihatir e(6). V lom formolstn Rsan weha ne, ku hebna k ewqas ne giring e, ji ber ku axiftin b k j dikare bibe helbest, harmoniya ku ji ritm de peyda dibe, bi gelek awayan pk t, k j ten yek ji wan awaya ne (7).

Rexneya ro ritm glek biha dinerxne, weha dibne, ku bingeha helbesta n li ser hmann, ku ji rawestin tevger peyda dibin, ava dibe, ev her du pergaln rawestin tevger jdrea tevgera hundir helbest ye, ya ku durv ritma w dafirne (8). Pre j xuya dibe, ku ritme girngtirn hman berhema helbest ye, her helbestek j ritma xwe dafirne. V lom mirov dikare bje, i rbazn, ku ber amadene, ji bo ritma helbest nn in (9), ji ber ku tkildariya zimn, peyvan an ktan, di hundir helbest de, digel tevgera dern ya hundir derna aferner durv helbest snor dike, ka ritma w sivik e, an giran e, b ku sivikbn, an giranbna ritm ewk ermeke, an kmasiyeke huner bte nankirin, ji ber ku pergala dern ya aferner berv ritm ber bi sivikbn an giranbn de dikne.Eger em careke din li her du nimneyn, ku me ji ber O. Sebr wergirtib, vegerin, em d bibnin awa ritma helbest li gor pln derna aferner diherike (10).

Bi v away, helbest berxwe dide, da snor bergehn, ku k pir caran dixe navbera derbirin pergala derna ya aferner, derbas bike, ber bi afirandina ritma hundirn de here, da i snor di navbera hevoka helbest ya ageh de nemnin.

Mirov di bje, haya rexneya kevin j ji v yek, bi awak ji awayan, heb, ji ber ku rbazn Ferahd y eُreb, ku kilaskn Kurdan, mna Melay Cezr yn din, pejirandibn, helbesta xwe li gor pdiviyn wan risitbn; ewan rbazan fersendn kurt dabne helbestvanan, ku hin caran, li gor hulma dern, wan rbazan piek biguhrin. Gelek durvn din di helbesta eُreb de, bi encama van guhertinn pik pk hatin, l ewana ne babeta me ne, ten mirov di bje, ku helbest her tim ritme, durv awayn derbirin pelandine, ta ku kn amede bi pa xwe de htine, ritma hundirn pelandiye; ev ritma ku li klek hman dengan, xwe bi ser hmanine din de, wek ziman, wne zmbolan, de pal dide, da ji tkildariya ritma dervey, ku k rista dengdran jdera w ne, li gel hmann zimanewan yn din mna ziman helbest, wne zmbolan, hevokan away avakirina wan hevokan sd werbigire.

Her weha helbestva n, ji bo avakirina ritma hundirn, hin caran di helbesta xwe de di navbera helbest pexan re dihere t, hevokine pexane t de dixebitne. Ev yeka dikare hman tevgera helbest hin caran bi hrs hin caran hd nerm bike, ji ber ku ziman awaza helbest delametine hrsdar hene, l y pexan hd nerm e.

Bi rast j pelandina ev ritma hundirn gelek riyn din li p helbest vekirin, ku rahje tknkn celebn wje yn din, mna hewaldana rokbj, wan j bixebitne. 

 

                                           *****         ***          *****

 

 

Jder avkan:

(1) Kovara Gelawj, hej 19,sal 1979,Weann Partiya demikrat a kurd li Sriy ( El-part ).

(2) Cegerxwn: Hespn xoxann kurd. Hawar, hej 22, sal 1933.Berhevoka Hawar, be yekem. Weann Ndem, Stockholm 1998. r 461,462.

(3) Biner: Pirtka w: Nrneke rexney li helbestn kurd. am 1992.

(4) Jdera ber, r 40.

(5) Jdera ber, r 34,

(6) Pro.Dr. Mihemed Sabir Uُbd: Helbesta eُreb ya n di navera bingeha watey ya ritm de. Bi ziman eُreb, am 2001, r 21.

(7) Grupek daneran: Tora rbaz durv, wergera eُreb. brahm El-xetb, apa yekem, Brt 1981, r 16.

(8) Biner: Pro. Dr. Mihemed Sabir Uُbd. Jdera ber, r 26.

(9) lyas Xor: Lkolnn rexneya helbest: bi ziman eُreb, apa duwem,Brt 1981, r 101.

(10) Biner : Durvkirina demdar, di v lkoln de.

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org