Hunera helbest

6 / 7

Alavn derbirn avakirina helbest

5. Yektiya gewdey

 

Heyder Omer

 

Dmek, tit balk di penava helbest de ne naverok e, ji ber ku naverok ji byern jiyan tne wergirtin, her kesek wan dibne, an guhdar dike, her kesek bi wan hestedar e, l tit her giring balk ew e, ku mirov bi i away wan hestn, ku bi w naverok re mijl in, didebirne, digihne xwneran. Nivsevan rexnevan ereb, El-Cahiz, y serdema Ebbasiyan, beriya hezar du sed sal weha b, ku wate li keviyn rkan belavkir ye, her kesek dikare ji xwe re bicivne, l her kesek nikare wan bixe hundir durv huner y derbirn. Ev bon hnazindtiya xwe diparze, rexneya n j nikare w bi pa guhn xwe de bavje.

Arnst Fir dibje: Eger em bala xwe, ten, bidin naverok, durv j li pileya duduwa deynin, hng em karek ney himend dikin, imk huner, bi xwe, durvkirin e; huner durv titan didiy, ten durv her afernek dike karek huner. Durv ji bo huner jiyan ristek gelek pwst e, merc serkeftin an binkeftina her aferneke huner durv w ye, ji ber ku durv, di qelsbn an hzbna w aferna huner de, roleke giring heye(1).

Weha t xuyakirin, ku durv huner nana serkeftina yehelbest her celebek wje ye, l tev v rastiy, helbesta b naverok j tune ye. Ango ev durv naverokek di hundir xwe de dicivne, lewre div mirov tkildariya ewan herduwan ( durv naverok ) li gel hevdu bipelne.

Rexnevann wje, dsan ji serdema Eflatn de, ev yeka pelandine; Ma me nedt, ew di d re j agirt w Erstotals tiliyn xwe dabne ser giringiya hebna naveroka civak armanca perwerdey ya helbest?.Rexnevann, ku di d wan re hatin, hebna naveroka helbest teqez kirine, ghane w baweriy, ku div durv naverok li gel hevdu bestand bin, lewre j weha ne, ku eger yektiya gewdey ( biyolog ) di navbera hem be hmann helbest de nebe, hng ew helbest jihevket t xuyakirin, nikare hilkie tenga helbesta serkeft.

Yektiya gewdey ji z de bala Erstotals kiandib, l ew ev yeka di tirajciy komdiy de pelandib, weha b, ku div tirajd, wek celebek wjey, xwed kireke tewaw be, ango dve xwed destpk, navend daw be, her s qunax div li gel hevdu bestand bin, her yek ji wan bi encama xwe li gel ya piya xwe girday be, da xweseriya babeta w teqez pikin. Erstotals bi v yek ten nake, bel pde dihere weha die; her ku cudah di navbera van qunaxan de hebe, hem vkra ber bi ekerekirin nimakirina w kir de herin, ewqas dikarin lihevhatin ( harmoniy, nsicam ) di navbera xwe de peyda bikin, yektya gewdey ya tirajdiy xurt bikin.(2)

 Her weha ew bi zanebn, rengdra ( gewdey, biyolog ) bi ser v yektiy de xistiye, ji ber ku mebesta w ew e ku, ben w yn curbecur( guhertin, naskirin, girk, areser, dawya w, ku jdera ye) lihevhatne, kireke tewaw pk tnin, eger beek ji wan bte avtin, anna xwe biguhre, an j beek din di nav wan de bi cih bibe, hng hem ji hevdu dikevin, nikarin bibine nana serkeftina w yektiy.

Danasna yektiya gewdey, bi v away, dide xuyakirin, ku ewaya byern b sd, ku li gel w kira sereke ne tkildar in, napejirne, ji ber ku div her byerek na xwe ya rewa di navbera hem byeran de bibne, da di avakirina byer sereke de xwed rol be, ku li klek wan ji bo birvena w kir sereke bixebite.Ev bon, ji hleke din de tirajdiy serberday nahle, bel dirj qulafet w j snor dike.

Tev ku gava Erstotal yektiya gewdey irove dikir, mebesta w ne helbest b, bel ano destan mebesta w bn; tev v j, away v yektiy, i ji hla tor de, i ji hla piratk de, li ba rexneya di d w re hatiye, nikare avn xwe li hember serkiya w, di v babet de, bigire.

Yektiya gewdey ya helbest bermay rexneya Rojavay ye, mebesta w ew e, ku div babeta helbest hestn, ku ew babet wan dilivne, li gel hevdu tkildar bin, li hevdu bibanin.Ev yeka ji tkildar orgenzebna raman wneyan li gel hevdu peyda dibe, pre j helbest mna gewdey zind t xuyakirin; ango wek awa gelek endam ben dewdey mirov hene, her yek ji wan delameta w, ku ji delameta y din cudaye, heye, l ew bean hem vkra, digel delametn xwe yn curbecur, zindbna gewde diparzin, weha j div ben helbest, yn curbecur, ku delametn wan j curbecur in, li gel hevdu tkildar bin, da helbest bikaribe w opa, ku helbesvan bendewar w ye, bigihne xwneran.

Li gor pdiviyn v yektiydiv helbestvan rbaz avakirina helbesta xwe ba binase, ba bi w opa, ku dixwaze bigihne xwneran, bi ben helbest, ku w op dafirnin, birame, da hem vkra li gel bingeha helbest bi r ve biin, yektiya w ya gewdey zind biparzin.Bi v away helbest hino-hino ber bi p de die, l div ben helbest li gel hevdu bi xurt bne bestandin, ji yektiya babet, raman, hestan biherikin; ango div xweristiya babet jdera v yek be.Pre j div her ramanek na xwe di helbest de bistne, eger helbestvan careke din, di w helbest de, li ramana derbas bye vegere, hng ramana helbest li hevdu dikeve, bingeha w j ji saz dikeve.

T gotin, ku helbest ji nikave bi derdikeve hol, l ev boneke ewt e. Tit ji nikave derdikeve hol ne helbest e, bel ramana yekemn sereke ye, ku ji nikave vedibriqe, helbestvan di hundir hestn xwe de pir bi w raman away avakirina helbesta xwe dirame mijl dibe, belk ev mijl demeke dirj bidome, pre j helbest t afirandin, di d rehelbestvan w li ser kixaz datne, hinek guhertinan di pilana w de peyda dike. Derketina helbest bermay w mijliy ye.

Bi ser de j, wek me ber diyar kirib, ku rexnevan erebTeysr x El-Erd weha die, ku raman bi away tewaw venabiriqe, bel ew beriya, ku bi derkeve meydan,her tim dubare dibe, da ew xebata helbestvan ya zimanewan kesaiy li hevdu bibanin (3).

Eger mirov li rebelekn helbestvanan vegere, wan bide hember nivsna daw, d bi hsan rastiya v bona me bibne. Rexnevan zanyar dern y Misir; Dr. Mistefa Siwf, di pirtka xwe de ( Bingehn dern yn aferna huner, nemaze di helbest de ), ev yeka ba vekolaye, resbelekn gelek helbestvann Ereb dane ber ronahiya lkoln, pre j gihay w baweriy, ku helbestvan, ji bo parastina v durv huer, gelek caran pilana avakirina helbest diguhre.

Hin caran helbestvan, li gor bandra hestn xwe, hinek ramann, ku tkildariya wan li gel hevdu jar e, li pey hevdu rz dike, wek awa li ba pirn smbolstan diyar e, mebesta wan ji v yek ew e, ku hman matmayn pjniya helbest xurt bikin, ji ber ku xebitandina wneyn cuda-cuda, bi mebesta, ku wan ji hin xwneran ve nzk bikin, dikare pergaleleke dern ye taybet li ba xwneran peyda bike, p re j wne hest tevlihev dibin, ziman j hng, wek ku alava derbirin ye, dikare krtirn devern derna mirov hestn w wergerne.

Me gotib, yektiya gewdey, wek trmeke huner, hmanek giring, ku rola w di avakirina helbest de gelek nerxbiha ye, berhema rexneya Ewrupay ye. Rexnevann Ereb, yn p, bonn Erstotals gelek dubare kirin, l nen bigihtina mebesta w, lewre j ewana weha n, ku gava helbestvan bikaribe ben helbest, yn ku di bingehn xwe de li gel hevdu ne tkildarin, pev bibestne, hng yektiya gewdey t parastin.(4). Pre j ji rastiya v trm bi dr de ketin, l hino-hino ber bi mebesta Erstotals de n, carcaran helewstn rexney balk li ba wan diyar bn, tkildariya malikn helbest li gel hevd bala wan kiand. Wek nimne, Ibin Quteybe di pirtka xwe ( Helbest helbestvanan ) de dibje: helbesvanek gote y din: Ez ji te helbestvantir im. Ew din got: awa?. L vegerand got: Ez malik biray w dibjim, l tu malik kurmam w dibj.

Tev v j gava her berbiav, di v penav de, gelek bi dereng li ba rexnevann Ereban, hate qevastin, di navbera berhemn nivsevan ramanbrn Misir; yn wek Eُbbas Mehmd El-Eُeqqad hinn din re, say diyar b.

Mixabin ev babet, wek tevay rexney, bala lkolnern Kurd nekandiy. Titn, ku di destn me de henin ji ev babet dr in, l ji ber jarbna tkiliyan, nizanim ka rexnevann Bar Kurdistn para xwe xistine w, yan na. Lewre j gava mirov v babet li ba me Kurdan dipelne, piya xwe vala dibne.

Tev v j, gava mirov hinek helbestn kilaskn kurd dixwne, pjna v term, ten ji hla bandra dern de, dike, hin caran j dibne, ku ewana dawiya malika ber li destpka malika, ku di pey re t, dubare dikin, herduwan li gel hevdu dibestnin, pre j wateya v trm, li ba wan, wek awa li ba rexnevann Eُreb, yn kevin, dimne; ang ew j malik biray w dibjin.

Helbestvann Kurd, yn n, bi bandra andn biyan, bihay v hman giring nas kirine, berxwe didin, ku yektiya gewdey ya helbesta xwe biparzin. L mixabin pirn berhemn wan hna j li ber deriyn pk-anna v hman dikulin, nikarin bi serkevin.

Tev v j hin caran mirov prg hinek nimneyn balk dibe. Nezr palo helbestek di kovara Pns de, diwene(5), sernav w ( Bdengiya Qizz ) ye. Heyama dern ya v helbest yekeke xab e ( bhv ), mell e, ji destpk ta dawiy berdewam e, bi gelek awayan xwe diyar dike.

Dmen w qea girtiye, her ku die, ew qeaya pirtir dibe, pre j diqerime, b tevger dimne, her tit wenda dike, ta ku nema lorandin; ev kira ku pir caran pencern bhnvedan li p derna ndar vedike, bikaribe dil w hinek xwe bike, an bhna w fireh bike, lewre bye dl kesern, ku bi carek nikarin titn wenda vegernin, l ten dikarin mirov ji xwe, ji heyn jiyan birevnin, loma j helbestn w biyan b nav dimnin, ev gerdna pehn fireh li p helbestvan me teng dibe, hem der pencere li p tne hev, bi ser de j piek ronahiya, ku di qoziyek de xuya ye, nikare tariya, ku li derdora w ye, biqele, bel "peln jiyana w yeko-yeko dihre", birnn w xwnz dike, fermiska diherikne,pre j jiyan b wate dimne, helbestvan roj d roj t sotin, diweste, ji hal dikeve, pre j ten rastiya rasteqn li p w diyar dibe, w ber bi amadekirina kefen xwe de dikne.

Bi baweriya me, helbestvan di away avakirina v helbest de gelek biserkeft t xuyakirin, heyama bhv, li ser helbest destlatdar e, lewre tevgera w giran bye, bandra xwe bi ser ritm awazaw de kiandiye, ew j giran kirine, pre j hevokn w dirj bne, herkna wan li gel pergala xab ( bhv) lihevhat ne.

Tev ku ev helbest ji neh kurteperan pkhatiye, l her perak ji wan delameta xwe di bingeha w de heye, ku per din nikare w delamet bi cih bne, hem vkra tablowa w dirsin ngar dikin, yektiya w ya gewdey diparzin, imk gava tu w dixwn, tu dibn, ku awa helbestvan di rn bviy de diqewire, her perak helbest dilpopek ji w rn dadirivne, ta li daw b hz dikeve, nema dikare ji bil dirtina kefen xwe, titek din bike.

Her iqas ev cure-hest di helbest de, bi gelemper, ne rmetdar be j, em bawer in, ku taqeta (tecrbe) Nezr Palo di nav agir havbn de werdigerne, dikare siha xwe bide ser jiyana, mirov, ku ji welat xwe bi dr ketiye, bibe smbola rew pergala, ku pirn koberan di bin hz zora w de dinalin.

 

***** *** *****

Jder avkan:

 

(1) Arnst Fer: Pwstiya huner. Wergera ereb: E. Helm, weann komteya gelemper ya pirtk 1971, hejmar cih ap ne diyar in, r 201.

(2) Dr. M. X. Hilal: Rexneya wjey ye n, r 65. Hjay gotin ye, ku ew van bonan ji ber her du pirtkn Erstotals; Hunera helbest, Rzan, werdigire.

(3) T. x El-Erd: Pelandina bingeha huneran. Bi ziman ereb. am 1991, r 223.

(4) Dr.M. X. Hilal: Jdera ber, r 204.

(5) Biner: kovara Pns, hej 20, sal 2006.

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org