Hunera helbest

8

Helbesta pexane

 

 

Heyder Omer

 

 

Birvena helbest dide xuyakirin, ku ew gelek caran durv xwe guhertiye, ta ghaye v durv n, ku j re helbesta pexane t gotin, pre j bye mijara gelek guftugo nivsarn, ku pirtxaneyn miletan p hatine dagirtin, hna j em dibnin ew guftugowan berdewam in, nernn cuda-cuda diyar dibin. Hinek ji wan nernan hna j bi guman li v celeb helbest dinerin, nikarin w wek helbest bipejirnin.

L tev v yek em dibnin,ku ev helbest riya xwe diqele, na xwe di qada wje de dz dike, roj d roj heyna xwe teqez dike, b ku guh bide ewan bonn, ku dixwazin w gem bikin.

Li ba me Kurdan j ev helbest xwe diyar kiriye, gelek dwann w, di van saln daw de derketine hol, l mixabin ta ro ti gotar, an lkolnn, ku nernn tor, yn v away helbest mijara wan e, neketine destn min. Tv v yek, gava hin caran ev mijar bi away lvane t guftugokirin, her tim gotina helbesta njen e b k li ba gelek helbestvanan t gotin dubarekirin. Pre j diyar dibe, ku her nivsarek bi away heklbest k bte nivisandin, dikare bibe helbesteke njen e pexane. Gelo ev nern rast e?!..

Bi rast j peyva helbest bi xwe di v war de ne say ne zelal e, ji ber ku gotina helbesta pexane ya ku di van demn daw de gelek caran t gotin dubarekirin, gelek taybetiyn peyva helbest ku ber hatine naskirin, bi pa xwe de dihle, guh nade wan, unk wateya v peyv ber gelek zelal b, bi durv kesaz dihate naskirin. W hng helbest durvek zimanewan y kesaz b, usl rbazn w naskirbn, pre her nivsarek li gor wan rbazan bihata nivisandin wek helbest dihate pejirandin, ya rza wan rbazan negirta, pexan j re dihate gotin.

Ev yeka yekser dide xuyakirin, ku dijber ( تـنـاقـُض) di hundir gotina helbesta pexane de heye, ji ber ku her peyvek ji wan her duwan taybetmendiyn xweser hene. V lom em weha diin, ku div ev gotin careke din bte nasandin, da peyva pexane hilkie astay, ku dikare w li klek peyva helbest deyne, rik (sfat ) taybetmendiyn peyva helbest yn derbirn huner bide w j.

Ber her tit div ev gotin helbesta pexane wek trmeke xweser e, ji hev cuda nebe, w hng cudayya, ku di navbera her du trmn pexana helbest helbesta pexane de hene, w say zelal bte xuyakirin.

Trma yekem peyva pexan dide p, ya helbest dide pa. Ev yeka dide xuyakirin, ku naveroka her trmek taybetmendiyn cuda hene.

Berztirn taybetmendiya pexana helbest ew e, ku ev curey nivsn dirj e, gelek hevokan ji bo wateyek dixebitne, wateyek bi gelek awayan dubare dike.Ango qulafet w nivsar ji wateya w dirjtir e, l helbesta pexane kurt bi pjn e, qulafet w y kurt dikare gelek wateyan diyar bike.

L tev v j, nankirina snorn, ku di navbera helbest pexan de hene, hewildaneke ne hsan e, xebatn gelek nivsevan rexnevanan b encamn hukardar ji v kefteleft bi derketin. Pre j pir caran, ji demeke z de, t gotin, ku helbest hin caran gotinn yekser bi kar tne, da bawer wnekiya w xurt bike, derbirna yekser j hin caran gotinn helbest dixebitne, da wnek hman baweriy t de xurt bike . Ev bona kevin careke din di rexneya n de dubare dibe, rexnevan  Hanr Bils di pirtka xwe Rewanbj stl de dibje: Hmann baweriy ciwaniya hewaldan di deqn helbest de hene, wek awa hmann helbest di deqn yekser de hene .

Dmek pelandina snoran di navbera helbest pexan, wek me ber j gotib, ne hsan e, nemaze di van demn daw de, ku gelek bonn cuda-cuda diyar dibin, kan rzbend bi pa guhn xwe de davjin. Lewre tit her sereke bingehn di v meydan de, wek awa rexnevan Hesen Kazim di pirtka xwe Tgehn helbestiy de dibje, ew e ku mirov bala xwe bide taybetmendiyn gotinn helbest tevgera wan ya zind ye awart e.

Yekemn berztirna wan taybetmendiyan, li gor formolzn Rsan, peyva helbest ye, ku div wek peyv , ne wek berdla titek, an hilgir hestan, l bte meyzandin. Hng ew peyvan nirxn xwe yn xweser distnin. Taybetmendiya duwem j wateya piral ye, ku r li p wergirtin tgihtina durvn derbirn vedike, ya syem, wney huner delameta w di helbest pexan de ye.

Formolzn Rsan weha ne, ku hebna guhz ( xeyal ) di helbest de titek e, xebitandina w titek din e. Ewana weha diin, ku xebitandin bi karanna guhz di helbest de ewqas giring balk e, l bi carek nabe, ku wney helbest bibe alava irovekirin. Wek nimne, ewana weha diin, ku staُre di pexana normal de watey irove dike, l delameta w di helbest de titek dine; ew ji bo bandra ciwan di helbest de t xebitandin; ango wek awa rexnevan Dr. Selah Fedil dibje: Gava staُre tit normal dixe awayek nikav, hng w dike titek biyan ne normal . Pre j em dibnin, ku delameta staُrey, wek alaveke guhz, t guhertin.

Dr. Selah Fedil hn j p de dihere, dibje: helbest gotbja, ku bi xwe bye mebest e; ango helbest ziman e; ziman ku bi xwe bye mebest armanc, ne y ku ji bo ravekirin hevgihtin bi kar t, pit, ku ew delamet bi cih tne, t sotin ewitandin .

Ev bonan taybetmendiyeke dine helbesta pexane diyar dikin, ew j rewa ziman w ye, ku gelek guvat ye, peyvn b rol delamet napejirne, ji ber ku ev curey peyvan ji hlek de gewdey; ango qulafet w, b sd, mezin giran dikin, ji hla din de j hman matmayn nikaviy ku ji berztirn rikn w ye, qels dikin.

Her weha diyar e, ku ev curey helbest bi carek guh nade kan, ewn ku awaza dervey ji wan diherike. Ev yek gelek kes hurhutandin, ber bi pelandina awaza hundirn de tvedan, lewre j ewana bi her away ev curey awaz di hundir w de pelandin, da bidin xuyakirin, ku ev helbest awaza xwe guhertiye, dest ji ya dervey berdaye, l yekeke dine, ku ji hundir w dert, dixebitne, l mixabin ewana ji bra kirin, ku helbesta kezas pexana normal j ji v awaza hundir ne b par in, ji ber ku ziman bi xwe ji w ne b par e. Lewre j hebna v awaz di helbesta pexane de, tev ku hmanek giring e, l ti caran nabe nana espandina hebn an serkeftina w.

Bingeha helbesta pexane, li gor bonn rexnevanan, Dr. Selah Fedil wek nimne, li ser s hmanan vedine.

Yek ji wan ew e, ku ev curey helbest pita xwe di kn hene nasbne yal dike, l dest ji awaza hundir bera nade. Pre j bingeha rhythmus a ( ايـقـاع  ) w t guhertin, xwe bi ser wney muzk ye dern, ku li gel taqetkirina ( tecrbe ) helbest gelek hevbest e, pal dide. Ev muzka hundir, ji away tkildariya kurtbn dirjiya  ktan ( bergan ) dengdr dengdaran, li gel hevdu, peyda dibe.

Hman duwem j ew e, ku ev helbest, heya j t, karnn helbest, yn zimn alaktir dike diteqne, da hman syem; ango pirbna watey biespne. Lewre peyvn w gelek caran diimitin, pijaqn wan bi ber pir aliyan de belav dibin.

L eger away avakirina w bingeh, ku li ser tevlihevbna gelek pileyn, ku semta ( berv ) wan ji hev cuda ye, bandra wan weke hev e, li ba helbestvan xweneran ne say ne nas be, hng tgihtina wan hmann jorn gelek dijwar dibe. Ew pileyan j ev in: Awaz, rziman, guvatin, pijiqandin.

- Awaza v helbest, wek me ber gotiye, hundir ye, ji tkildariya ktan, kurtbn dirjbna wan, dengdr dengdaran li gel hevdu peyda dibe, l bi tenha nikare bibe nana serkeftina w.

-Rziman tkildariya peyvan li gel hevdu diyar dike, pre j rola w ya berz di away nivisandina helbest xwendina w de diyar dibe. Loma j gava helbestvan helbesta xwe dixwne, gelek nann curbecur li ser rw w diyar dibin, tkildariya hevoka helbest ya hestewer li gel hevdu teqez dikin. Ev tkildariya han pir caran r li p hevokn helbest vedikin, da guh nedin rbazn rzimn, ji ber ku eawana hestan werdigernin, hest j pir caran organze nabin.

-Guvatin ( تـكـثـيـف ), wek me ber gotiye, berztirn rik ziman wey v helbest ye, ku her tim peyvn watedar bi pjn dipelne. Pre j wateyn v curehelbest ji qulafet w firehtir dibin.

- Pijiqandin, digel ku ev rew peyv gotinn v helbest pirwatey dike, r j  li p imitandina peyvan xebitandina mecaz li ser pit vedike, asown guhz hem fireh dike, hem j ber bi matmayn, nenormaliy de dikne.

Ev rbazn jorn vkra dikarin qulafet delameta helbesta pexane li p me say bidin xuyakirin. Her deq nivsn, y di arewa v trm de na xwe dipelne, div wek awa Sozan Brnar dibje, s mercn ciwan t de hebin:

1.Yekt ya zind ( biyolojk) ye xweser; ji ber ku ew berxwe dide da chaneke lihevhat, bi rk pk pk bike. Ev yeka dide xuyakirin, ku hmann durv w delametn wan ji hevdu cudan e, l hem ji bo pkanna tabloweke pir reng bi rk pk dixebitin. 

2. Delameta w ya sereke bingehn helbest ye;ango bingeha w b pilan e, semta (berv ) w ne ber bi armaceke snorkir de ye, lewre j ramann hundir w pir caran b dzan in.

3. Guvatin, ji ber ku kurtbna we berztirn hman helbestiya w ye.

L div em hewaldana rokbj (الـسـرد الـحـكائـي ) ya ku helbestiy di hundir pexan de dipelne, j bidin klek wan mercn jorn, ku Sozan Brnar nan dike, da em karibin bibjin, ku me, li gor zanna xwe, li ber ronahiya bonn hin rexnevann rmetdar, ev curey helbest hinek da naskirin.

Mixabin nebna k av bi devn gelek kesan xist, daxwaza nivisandina helbest di diln wan de mezin kir, b ku haya wan ji van merc usln tor hebe, lewre j gelek nivsarn lezok jar xwe bi nav helbest berdane hol, lekeyn mezin giran ghandin v helbesta, ku riya xwe, wek awayek derbirna n di rvena helbesta kurd de, diqele.

 

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org