Hunera helbest *

 

Heyder Omer

 

Di van end saln daw de, gelek nivsarn, ku bi helbest tne navandin, derketine hol, gelek xortn nughane berxwe didin, ku para xwe bixin v meydan. Bi ser de j pir guftugoyn pirsa helbest dubare dikin, hatine, tn xwendin guhdarkirin. L mixabin pirn wan nivsaran, wek xuyane, hna li ser riya belbest dikulin, pirn wan guftugowan j pirsa helbest gelek bik dikin, ta radeya, ku w ten di hundir k rzbend de dihlin. Pre j mirov p hay dibe, ku helbest, li gor bonn wan, kesaz nekesaz ye. Eger nivsarek bi away malikan rzbend j p ve be, bte nivisandin, ew helbesteke kilask e, l ger v sistem biguhre bi away hevokn, ku di bin hev re rz dibin, bte nivisandin, ew j helbesteke n ye.

Bi baweriya me, kurtkirina pirsa helbest, wek celebek wjey cureyek huner, di hundir v tgihtina b nirx de eniya helbesta kurd dide hember metirsiyeke mezin sawdar. Lewre j xwez alavn ragihandin rewenbriya kurd (rojname, kovar, komeleyn nivskaran, televiziyon) karibna hin keysan l bnin, da ev mijar tev hem awa warn xwe, bte guftugokirin, belk hunera helbest, ku etintirn be hunera derbirin ye, bte naskirin.

Heya ew keys l t, d berxwe bidim, nerneke, ku heya ji min t zanist be, berdim hol. L ji ber ku xebatn ji v curey , bi ziman kurd, di destan de nnin, ku ji mirov re alkar bin, ez d ber xwe bidin bonn rexnevann toreyn din, sdey ji wan werbigrin, wek Dr Fayiz Eddaye pirtka w (Ciwaniya we), Dr Nayif Belloz pirtka w (Zanista ciwan), Dr ukr Mihemmed Eyyad pirtka w (Rbazn wjey rexney), Giyorg Gaiyv pirtka w (Hiyar huner), wergera bi ziman ereb, nemaze j Dr zeddn smal pirtka w (rovekirina wje li ber ronahiya piskolojiy), ji ber ku pirr v lkoln ji pirtka w hatiye wergirtin.

Tgihtina xebata wjey giringtirn metirstirn qunaxa kar rexney ye, l eger xuristiya w xebata wjey li p rexnevan ne say be,  tgihtin j zor zehmet dibe, lewre divaye rexnevan ber p xuristiya berhema, ku mijara rexneya w ye, nas bike.

Helbest j berhemeke wjey pir al ye, l giringtirn wan aliyan, ew e, y ku xuristiya w, wek celebek wjey irove dike ye, ango naskirina hem hmann hukardar, ku j peyda dibe. Ji ber ku hem celebn wje huner berhemn afern taqetkirina (tecrb) hestewer huner ne. Hem helbestvan, roknivs, gotarnivs, anonivs, romannivs di xalek de hevbe in, ku di tecrbeyn huner re derbas dibin, berhemn xwe dafirnin, l cudabna durv huner y her celebek away avakirin li ser rbaz away aferna her yek ji wan xwed bandreke mezin e. Ji ber v j div rexnevan rgaya, ku her yek ji wan berhema xwe p dafirne, bipelne nas bike. Eger em j li gor v bon mijara xwe bipelnin, em d p li ba du awayn durvkirina (Tekl) hlbest rawestin. Yek demdar ye, mijara v xelek, y din cgeh ye. eger keys l b, d di d re j, bi away piratk, li ba wney huner rawestim.

 

Durvkirina demdar:

Ji demeke z de, rexnevanan tiliya xwe dabne ser xaleke giring, ku hunera peyv ji cureyn din cuda ye. Hunera peyv demdar e, l yn din, mna wnk peykervaniy, cgehn e, alav metiryaln ya p peyv e, l yn a pa reng, her, hevr kevir in. Her yek ji wan bi alava xwe karek huner xwed bandra deren dafirne.

Ziman alava helbest ye, ew j alaveke demdar e, iku ji dengan bergehan peyda dibe; ew j wek mofirkn zincrek, geh tevger in, geh rawestin in, li pey hevudu rz dibin. Ziman, bi v away, durvkirina snorkir ye, ji hin bergeh, an tevger rawestinn xwed wate peyda dibe. Yan j ew bi xwe durvkirina dem ye, l durvkirineke xwed wate ye, wek awa wnek (resim) durvkirina cgeh, ya xwed wate ye, an j ew durvkirina cgeh bi xwe ye, da wateyeke taybet bistne.

L digel hind, ziman xwed wateya cgeh ye j, ta radeya, ku mirov dikare bibje: Durvkirina demdar a cgeh j di xwe de dicivne. Ez bawerim, ku peyva (dibistan) dikare mebesta me rave bike. Ev peyv ji s bergehn (kt) dengdr ( di- bis-tan)peyda bye, gava mirov w bilv dike, p hay dibe, ku di pey her bergehek re rawestineke kin, an dirj he ye, her s bergeh vkra peyvek durv dikin, ango bne bingeha dengdr a v peyva, ku bye zmbola cgehek snorkir nas, ango gava mirov v peyv bilv dike, an dibhse, yekser cgehek taybet snorkir t p avan, pre j t xuykirin, ku ziman durvkirina dengdr a xwed wateya cgeh ye.

Bi v away, em dikarin bibjin, ku gava helbestvan zimn wek alava derbirin bikar tne, hng ew di yek dem de durvkirina du al, an du r, pk tne. Ango ew ji dem cgeh bingeheke xwed wate dike. Eger cefay hunermend muzk ew e, ku dengan bi awak lihevhat, li d hevudu di hundir dem de rz dike, y wnek j ew e, ku bergehan, di cgehek de, li hev tne, helbestvan her du taybetmendiyan di kar xwe de dicivne; ew cgeh di dem de, dem di cgeh de, durv dike. Xuristiya alava derbirin (ziman) jdera v yek ye. lewre j karnn derbirina zimanewan ji yn derbirina wnek pirtir hzdartir in.

L tev dewlemendiya karnn alava derbirina zimanewan, tev ku ziman wateya dem cgeh di xwe de dicivne, helbestvan nikare pozbilindiyan li wnekan peykervanan bike, iku ew alaveke, ku beriya w pk hatiye, tewaw bye, bikar tne. Wnek xzan rengan bikar tne, tabloweke xwed wate pk tne, peykervan hvr an her kevirn b wate bikar tne, peykerek xwed wate j peyda dike. L rewa helbestvan cuda ye, ji ber ku peyvn zimn bikar tne, ew peyvan j beriya w bne, wne wateyn wan li nav civak diyar bne hatine naskirin. Ma i cudabn di navbera bikaranna w ya kesn din de he ye?!.

Gelo em dikarin weha biin, ku helbestvan bermayn civak bikar tne, ti cefay w di durvkirin de nn e?! Em dikarin weha biin, ku helbestvan ti titn n nake, wek awa wnek peykervan titn n dikin?!. Eger em weha biin, em d ima sern xwe bnin, afern di kar w de bipelnin?!.

Tev v j mirov dikare bje, ku helbestvan j hin caran peyvine n, ku ber bikar nehatine, dike, wek awa hin caran peyveke n ji yeka din dirse dizeyne. L rastiya huner ew e, ku helbest kareke di d kirin peydabna peyvan re dest p dibe. Ango zayendina peyvn n ne nana helbestvaniy ye.  

Bi baweriya me, zanna v xal yekemn gav e li ser riya durvkirina helbest. Helbest wek xebateke huner, durvkirina taybet e, ku ji gelek peyvan peyda dibe, ew durvkirina taybet e, ji ber ku her hevoka zimanewan, i helbest be, i na, ji peyvan peyda dibe, ji peyvan dibe. L taybetiya kirin sedema sereke ye, ku derbirina helbest ji hem cureyn derbirinn din, n zimanewan, cuda dike.

Eger em careke din vegerin ba tgeh (durvkirin), em nikarin ji bra bikin, ku meydana durvkirin hunera wnekiy ye. L ev tgeh ji wir j ber bi meydana hunera peyv t kiandin, ango durvkirin, wek karek, di hem huneran de dibe, l cuday ew e, ku hunern wnek hiss ne, li ber avan destan in, l hunera peyv pahiss ye.

Metiryal (reng, her, hevr, kevir..) li p hunermend wnek he ye, berhemek j durv dike, ew berhem j yekser dikefe p avan ber destan, di v riy re derbas rehn mejiy mirov dibe, li w hukardar dibe, l berhema helbestvan, tev ku li p alavn hiskirina mirov in, (nemaze av guh) di navbera wan re derbas hundir rehn mejiyan dibin, l hukar dikin, l ne xwed hebna ber biav in, ango berhema helbestvan zmbola titan wateya ye, b ku taybetmendiyn wan titan di wan zmbolan de hebin. Wek nimne, iaqs em peyva (kevir) dubare bilv bikin, ew nikare kevirek bne p avn me, l dikare xurist u wney kvir bne bra me, dsan wek nimne, wnek dikare di navbera taybetmendiyn xweyt yn (reng sor) re hukariya yekser li rehn mejiyn xweneran bike, ji ber ku w reng yekser bikar tne, xweneran r bi r dide hember, l helbestvan nikare v hukariya hiss, ya yekser, li xweneran bike, imk wan r bi r nade hember, bel ew zmbolek bik, ku wateya w reng hildigre, bikar tne, ew zmbol j peyveke ji yek bergeha dengdr peyda bye, ti taybetmendiyn reng sor t de nn in, l dikare xurist taybetmendiyn w di briya mirov de bilivne.

Bi v away, xuya dibe, ku rewa wnek ya helbestvan ji hevudu cuda ne. Li ba wnek, p av reng sor werdigre, di d re j bandra w li rehn mej berhemdar dibin, l li ba helbestvan, p guh peyvek dibhse, av j wneyek b bandr, ku ji end tpan peyda bye, taybetmendiyn w reng t de nn in, dibne. L gava ev peyv di navbera avan guhan re derbas hundir he mirov dibe, wney hiss, y ne diyar, yekser dide p he, hng ew j dikare w lerzna, ku berhema wnk di dernn xweneran de pk tne, pk bne. Bi v away mirov dikare bje, ku hunermend hunera peyv, di berhema xwe de, bi kar durvkirina, ku di ser titn hiss re ye, radibe.

Ev bonn jorn ten di tenga metiryaln durvkirin, n p re ne, (reng, kevir,her, hevr li ba wnek peykervan, peyv li ba helbestvan), l helbest, wek karek huner awa t durvkirin?.

Ev bonn jorn diyar dikin, ku pirsa helbest ne ten lihev-anna end peyva ye, wek awa her hevoka zimanewan t ristin. Li meydana helbest durvkirina taybet he ye, ku axiftin dike helbest, ji cureyn axiftinn din cuda dike. Gelo i rikn w taybetiy he ne, ku axiftin dikin helbest?!.

Eger em careke din li xuristiya zimn vegerin, wek awa ew hem demdar ye, hem j cgeh ye, em dikarin bibjin, ku durvkirina zimanewan her du awayn durvkirina demdar cgeh ye. L tev v j, pergala durvkirina cgeh cuda ye, ji ber ku meydana v curey durvkirin wnek ye, imk metiryaln p,di v meydan de,xwed cgeh li ber alavn hiskirina mirov in, dikarin bandra yekser li rehn mejiyn xwenern berhema huner bikin, l hunera derbirin, mna helbest, ne bi w away ye, ji ber ku durvkirina cgeh, di meydana v huner de, cgeh derbas dike, j bilindtir dibe.

Me gotib her du cureyn durvkirina demdar cgeh, di meydana durvkirina helbest de hevbest in, tevlihev dibin, berhem dafirnin. Pre j mirov dikare bje, tev ku helbest, bi rast j, dem cgeh vkra derbas dike, l ew bi xwe bingeha demdar cgeh ye. J ber v rastiy j, gava rexnevan helbest dixwne vedikole, div ew v hevbestiya her du cureyn durvkirin ji bra neke. Tev v j xurist mebesta v lkoln, ku dixwaze evan her du tgehan rave bike, d her yek ji wan bi tenha vekole.

arewa helbest ya muzk meydana durvkirina demdar ye. Zanyar kn helbesta eُreb Xell Bin Ehmed Elferahd hizrek heb, hevyarn w ta roja ro j hene. Ew hizr weha die, ku her kke helbest taybetiya dern heye, lewre j her yek ji wan ji bo pergaleke dern layiq e, hinek ji wan ji bo ahiy, hinek ji bo n layiq in. Helbestvan j ka, ku ji bo pergala xwe ya dern hestewer layiq e, vedibjre, helbesta xwe li gor muzka w dirse. Li gor v bon, mirov dikare bje, tev ku k bi xwe wneyek ne diyar ne li ber av e j, ew wateya hestewer di xwe de dicivne, l irovekirina w watey ji peyvan re dihle. Gelo ev wate ji i peyda dibe?!.

Mirov dikare arewa v nerna Elferahd firehtir bike, di hundir kn helbesta eُreb de nehle, imk awazn muzk li her dever, li ba her and ev xuristiya dern heye, li her dever tu dibn hinek awaz hene, dikarin mirov bikennin, hinek w ber bi semay de diknin, hinek j w digrnin. Bi baweriya me, mirov kurd,ji ber ku helbesta kurd demeke dr dirj lvane b,ji kesn din pirtir hestedar v taybetmendiy ye .

Dmek, ka helbest bandreke dern heye, dikare pergala helbestvan ya dern wergerne. Ev yeka rastiyeke b guman e. l tev v j ev rast li ba helbestvan p, y yekemn car ew k afirandib, dimne, an j ew k ji pergala w ya dern bi der ketib, ji ber ku hng ew helbestvan p wyey surt, ku ber tune b, afirand, ango ew muzka, ku ji bo pergala xwe ya dern layiq b, afirand.

Bi rast j div avahiya muzka helbest ji v watey bi dr nekefe,div ev avah, ji bo pergala dern ya helbestvan, neynika say be, ango div helbestvan surt di navbera hest derna xwe re wne bike, ne li gor areweke, ku ber hatiye kirin, li ser w destlat e, styn hestn w, li gor pvan pdiviyn xwe, badide.

Ev bonn han eniya me didin hember pirsek; ew j ew e ku gelek helbestvann din, di pey n pn re hatin, kn, ku ji bermayn aferna wan bn, bikar ann. Gelo ev helbestvann pan li gel xwe, li gel hestn xwe ne dilsoz bn?!.

L wek me ber j gotib,gelek awazn muzk hen in, her hinek ji wan ji bo pergaleke dern layiq in, gava helbestvan helbesta xwe durv dike, layiqtrn awaza muzk ji nav n din vedibjre, helbest l siwar dike, ango ew her tim ka, ku ji bo pergala xwe ya dern layiq e, ji nav koma kan vedibjre. Ev yeka dide xuyakirin, ku helbestvan ne girday keke snorkir ye, tev ku ew di hundir areweke snorkir de dilive, l ew arew fireh e, gelek k t de hen in. Ev j rastiyeke berz e.

Tev ku ev bona jorn gelek rikn rastiy di xwe de dicivne, l nikare xwe ji rexn biparze, ji ber ku k bi xwe, ango wney w y ne diyar ti wateya dern nne. Mixabin li ba me Kurdan lkolnn tecrbey nn in, ku v yek say bikin, l miletn din, toreyn din, gelek lkolnn wisa hen in, ku deg di mexbern zimanewan de tomar kirine, li wan degan guhdar bne, li dawiy hatiye espandin, ku k bi xwe ne rasteqn muzka helbest ye, bel away rzbna dengan li pey hevudu, digel kin dirjiya wan, sert nerbna wan, bilind nizmiya wan,digel bergehn kin dirj, ku di navbera wan dengan de hen in, ev yeka han muzka helbest ava dike, da karibe  pergala dern ya helbestvan wergerne.

Zanyar dern G.B.Glford di pirtka xwe de ( meydann piskolojiy), wergera bi ziman eُreb, weha die, ku encamn wan lkolnn tecrbey diyarkirine, ku divaye malika helbest mna away xzeke muzk bte nivisandin, her xz li gor hulma hestewer be, hejmara deng bergehn, ku di wan xzan de hen in curbecur be, ne hejmareke snorkir be, bi ser de j div muzka her xz li gor bilvkirina peyvan wateya xz be, imk pln hestewer dern her tim bi awak nn in.

Ev lkolnn piratk diyar dikin, ku curbecuriya dengan bergehan, i ji war jimara wan di xza helbest de, i ji war astayn hulma hestewer de, dikare helbestvanan ji hevudu cuda bike, pre j kn hene li hember xza helbest hulma hestewer teng dibin, nikarin wan bikine dla arewa snorikr. Ev curbecuriya k, ne k bi xwe, ciwaniya muzka helbest diyar dike, ji bo avakirina helbest dibe hman giring, eger helbestvan, rexnevan w ji bra bikin, d riya xwe j a bikin.

Da em bnn xwe xav b mnak nehlin, em d bala we ber bi du helbestn O.Sebr de bidin. Sernav her duwan Newroz e, her du j di dwana w (Apo, gotinn xav nepijn b tav), ya ku rehme l Hemre Reo berhev kirib de ne,(rpel 4 109). Destpka ya p ev e:

Bi xr hat tu newrz     rersala me Kurdan .

Ya din j bi v malika jrn dest p dike:

Newroz iqas delal       vedikujn derdan.

Ev her du helbest li gor gavn hesp sivik, Cegerxwn, hatine ristin. Ev hesp, wek Cegerxwn dibje, du gavan davje, her gavek ji 7 movikan pk t.(Biner: Hespn xwexwann kurd.Hawar, hejmar 22).

Eger em ka evan her du malikan verinin, d bibnin ew bi away jrn hatiye:

Malika yekem:

                               1     -   2   -    3   - 4   -  5   -    6      -   7      

 Gava yekem:        Bi    -  xr -   ha  - t   -  tu  -   new   -   rz

Gava duwem:        Ser    -  sa   -  la  -  me - kur -   da     -   n

 

Malika duwem:       1     -  2    -   3   -  4   - 5    -   6       -   7

Gava yekem:         New  - roz  -  i  -  qas - de  -   la      -   l

Gava duwem:        Ve     - di    -  ku -   j   - n   -  der     -  dan

 

Dmek t xuyakirin, ku her du helbest li gor pdiviyn kek hatine ristin, l tv v j, gava tu wan dixwn, cudabna heyama dern, ya her duwan, yekser li p te say numa dibe, ya p hest ndar, ya pa hest ahiy werdigerne.  Xuya ye, gava ew helbesta p dinivisand, reweke dern ndar, ku ji ber nebna dewlet keysn jyna ahiyn netwey peyda bye, ew dorp kirib, li derbirina w destlat b, l gava helbesta pa dinivisand, xuyaye ew tablowa cejn ahiyn w di xeyal xwe de kirib, ku hem kes, jin mr, k xortn Kurdan li ol belavbbn, kom bi kom, cih bi cih govendn semay lidar bbn, stiran ll bilind dibn.

Ev yeka teqez dike, ku k bi xwe, b wate ye, l hmann muzk yn din, mna curbecuriya bergeh dengan, kin dirjiya wan, sert nermiya wan, nizm bilindiya wan, digel hrs helbestvan astayn pln hulma hestewer vkra k xwed wate dikin. Lewre gava helbestvan helbest dixwne, tu j l guhdar e, tu dibn awa rdawn xwed wate li ser r, di navbera deng xwendin re diyar dibin.

tev ku hewildann gelek helbestvann ro li ber deriy nkirin dikulin, l mirov dibne hinekn wan, bi zanebn, bi giringiya ev bingeha muzk ya helbest haydar in. Ew p hay bne, ku ev curey durvkirin dikare rasteqn hukardartirn wney wan wergerne.Lewre berxwe didin, da ji arewa durvkirina kevin bi der kefin, yeka n, ku dikare pergala wan ya dern hestewer wergerne, bafirnin,da helbest bibe wney muzk ye tewaw, awazn curbecur t de hem tev lihev bibin, hem j ji hevudu cuda bibin, da helbest li dernn xweneran hukardar bibe. Ev wney muzk, digel hem hmann w yn curbecur ji bo xweneran alkar b hempa ye, da karibin hestn xwe yn belav bne, li gor sstema w muzk birsin.

Bi rast j bandra berhema huner, dikare hestan li d hev raxne, wan li gel hevudu, di arewa snorkir de bibestne, ev yeka sedema sereke ye, ku em ji w berhem raz bibin an raz nebin. Eger nerna me ya ciwan dyal be, jna me j hiss be, em d mldarn rista kevin bin, l eger em bi felsefa ciwan, ku nirx heyna (ral, waqieُ) dern di huner jiyan de ji bra nake,bawer bin,  em d mldarn rista n bin. Bi baweriya me, bandra ev yek, ta roja ro j , li ser jna civaka kurd heye, w ber bi helbesta kevin de dikne, kend keleman li p birvena helbesta kurd datne.

Mebesta duvkirina helbesta n ew e, ku pergala hestewer bi away muzk wne bike, ziman kurd j ji bo pk-amna v erk amade ye, imk zimanek awazdar e, durv kn peyvan weke hev in, dengn ku bilv dibin, tn nivisandin j, lewre ti dijwaryn huner li p helbestvann n ji bo durvkirina helbest nn in.

L mixabin pirn helbestvann n, ku bi v yek haydar in, pirsa helbest gelek bik dikin, ta radeya, ku w dixin hundir berdaxa km zdekirina bergehn xzn helbest, ji ber v j tu dibn ew z dikefin ber dava dubarekirina sar, b hemd dibine dln rzbendn, ku pir caran derbirin dibirin ber pergala hestewer tewaw bibe, pre j nivsara wan nikare derbas hundir away helbesta n bibe, imk ew ji bra dikin, ku awaza helbest ji lihevkirina tevger rawestinn, ku di navbera bergehan de hene, pergala hestewer ya helbestvan pk t.

L knga xza helbest ya helbesta n bi daw dibe?. Bersiva v pirs li ba hulma helbestvan, li gel pln muzk, ku di pergala w ya hestewer de hiltn datn, hevbest e. Serkeftina helbestvan n di v war de naneke ji nann serkeftina helbest ye, pre j destlata rzbend li ser w sivik dibe, ta radeya, ku dikare j rizgar bibe, b hemd li pey vebjartina peyvn, ku bi yek tp, an yek deng kuta dibin, nebeze. Hng pergala hestewer birin berdana hulm rola xwe ji bo kutabna xza helbest dileyzin. iqas muzka helbest li gel birin berdana hulm lihevhat be, ewqas j rihetiya fzyoloj li ba mirov peyda dike.

Ji hla dern de j, pir caran gava mirov dest bi xwendin, an guhdarkirina hevok dike, yekser texmn dike, ku d w di demek snorkir de bixwne an bibhse. Rastiya texmn rihetiya dern bi xwe re tne, l tersiya w mirov b gav dike, da cefayn zde bide, pir caran j cefayn zde b berhem hewesa xwendin di dernan de sar dike. Ji ber v yek hin caran mirov xwendina helbest bi daw nne, bel destan j bera dide. Sedema sereke ya v yek kulandina muzka helbest ye.

Helbest avahiya muzk ya tewaw e, durvkirina w j karek dijwar pir girk e, iqas kin an dirj be, w div yektiya huner hebe, hem hmann w yn curbecur delametn xwe pk tnin w yektiy ava dikin diparzin, wek awa hmann gewdey mirov curbecur in, l hem vkra gewdey bi rk pk lihevhat pk tnin, lewre j tu dibn awa helbestvan peyvn ayik vedibjre, wan bi zanebn di cihn layiq, di hevok xza helbest de datne, pir caran j bi p pa hevudu dixne.

Mebesta helbestvan kevin ew b, ku malika helbest bi away hevbest hja birse, l xem qisaweta helbestvan n ew e, ku ji bo avakirina helbest avaker hja be,da avahiya muzk ya helbest, wney w y hiss di guhan re debas rehn mejiyan bibin, biherikin hundir dernan. Mebesta w ew e, ku ew tit, ku mirov p diheste, gava helbesteke biyan, ku di ziman w nagihne dixwne an guhdar dike, di derna xwener de bilivne.

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

* Ev gotar di malpera TIRJ de j hatiye weandin.

 

 

apkirin

copyright 2002-2005 info@pen-kurd.org