Dr. Ehmed Xelîl
Wergêr: Heyder Omer |
Kesayetiya
Kurd Lêkolînên civaknasîn
Xelek
3 2 / 2 Zagrosiyê kevin, pêþiyên Kurd
|
1.
Somer ( Sumerian ): Mezopotamiya têrmeke erdnîgarî
ye, Yonaniyan devera navbera herdu çemên( Dîcle û Ferêt ) pê navandin.
Ev nav di ( Peymana kevin ) de bi awayê (Aram Nihraym) hatiye, û bi awayê
( Aram Ennehreyn ) bo zimanê erebî hatiye wergerandin. Evî navî ser
devera ku di navbera herdu çemên Ferêt û Belîx yan
Xabûr de digirt, lê gava ( Peymana kevin ) bo zimanê Girîkan hate
wergerandin, ev nav bi awayê (Mezopotamia ) hate wergerandin, û bû nîþana
devera navbera Dîcle û Ferêt li bakurê bajarê Bexdê, di pey re wateya
wî firehtir bû, û xwe da ser devera navbera Dîcle û Ferêt ji bakur
heya bi baþûr de. Bi zimanê farisî ji Mezopotamya re ( Miyan rozan )
dihate gotin; ango navbera du çeman, lê di jêderên erebî û îslamî
de, beþê vê deverê yê bakur ( bakurê Bexdê ) pê hate naskirin, û jê
re ( Cezîrê ) gotin(12).
Lêkolîner
weha diçin, ku deþta baþûrê Mezopotamya, di dema yekemîn serdema kevirî
û serdema þaristaniya Helef de, ji bo jiyana mirovane ne layiq bû, lê bi
derbasbûna serdeman re, û di navbera pêncemîn hezar salên berî zayînê
re, mercên hewa û cîgeh çêtir bûn, û Mezopotamya bû navenda, ku rûniþtevan
ber bi xwe de kêþane, û dirêjtirînên nakokiyan, di navbera (çiyê) û
(çolê )de, ji bo bidestxistina ( deþtê ) qewimîn; ango nakokiyên
navbera netweyên çiyayên Zadros û yên Hîcazê û derdora wê, ew
nakokiyên, ku tu dikarî bi ( nakokiyên navbera komnifþên/rehên Arî û
yên Samî ) binavînî. Eger em zimanê dîplomatîk bidin alîyekî,
û tiþtan bi navên rast binavînin, em dikarên bibêjin, ku ew
nakokiyan heya îro bi dawî nehatine, û hîna jî hinek rûdawên wan li (
Îraqa nû ), di navbera Ariyan ( Kurd û Faris ), ji hêlekê de, û
Samiyan ( Ereb ), ji hêla din de, rû didin.
Yekemîn
serdema dîrokî, ku li baþûrê Mezopotamya dest pê kir, bi navê
(serdema Ubeyd) hate naskirin,
dema wê jî dikeve navbera salên 4500-4000 berî zayînê, û wek ku þaristaniya
Helef bi navê (Girê Helef) hate navandin, wusa jî xelkên serdema Ubeyd
bi vî navê, ku ji ber navê cih hatiye wergirtin,
û li baþûrê îraqa îro ye, hatin navandin, lê ji ber ku nivîsîn,
di wê demê de, nehatibû naskirin, pisporan nikarîne nasnameya koma
mirovane ya wê deverê, bi awayê þûngirtî, bidin xuyakirin, tiþtê ku
di vê meydanê de diyar kirine, ew e ku hemî qehfên li devera ( Ubeyd )
hatine dîtin, yên devera deryaya navîn in, ango deryaya Sipî, (seriyên
dirêj in)(13).
Yekser
di pey ( serdema Ubeyd ) re, serdema Somer li baþûrê Mezopotamya dest pê
dike, aferîna nivîsînê û pêkanîna wê di warê tomarkirinê de, li nêzîkî
3000 salên berî zayînê, berhema Someriya ye, pê re jî lêgervanan pir
agahî li ser þaristaniya Somer naskirin. Navê welatê Somer jî bi nîþanên
mîxî ( K-N.G ); ango (welatxanim ) hate nivisandin. Ev têrm bi zimanê
Akadî, bi awayê ( Mat Þomêrm ) û ( Þomerd ); ango (welatê Someriyan)
hate nivisandin, û Tewratê jî navê ( Xak/Erdê Þînُar
) lê kir(14).
Ji
bo sînorkirin û danasîna nijadê gelê Somer û nasnameya zimanê wî
gelek boçûnan rû dan. Dr. Fadil Ebdil-Wahêd dibêje: “danasîna
nijadê Someriyan, li ba kesên bi þaristaniya Îraqê re mijûl in, bûye
aloziyeke zor, pê re jî ewana ew bi (pirsgirêka Somerî ) navandine, û
ji salên sihiyan de ( mebest jê sihiyên çerxa borî ne. Wergêr )
gengeþe di navbera rohilatnasan de ; çi pisporên nivîsînên Someriyan
bin, çi jî yên bermanyên wan bin, li ser vê pirsgirêkê gur bûne, bê
ku encameke ji hêla piran de bête pejirandin, bi dest xînin”(15).
Mebest
ji nijad ( reh )e, û rastî ew e, ku hemî lêgervanên somerologiyê teqez
dikin, ku Somer ne ji rehê Samî ne, û hinek jî wan bi rehê (Arî ) ve
girê didin, û pirên lêgervanan weha diçin, ku Somer ji devera çiyayên
rohilat, an jî bakur-rohilat, ango ji çiyayên Zagros; marpiþta (istûnê
piþtê) welatê Kurd, hatin baþûrê Mezopotamya, û Somerî ji hêla
Akadiyan de, bi serperþtiya Sergonê yekem, sala 2350î berî zayînê,
hatin dagîrkirin, û destlata Akadiyan li ser Someriyan heya sala 2150î
berî zayînê dom kir(16).
Li
ser Zimanê Someriyan jî, wusa di jêderan de tê gotin, ku “ ew
zimanekî seyr e, hema wek ku xweser be, bicihkirina wî di nav komek/gurûpek
zimanan de ne mumukîn e, ew bi diyardeya zeliqînê tê naskirin,
ango ew di avakirina hevoka lêkerî de, cînavan û û hemî alavên din yê
giramatîkê bi reha (kok) lêker ve dzeliqîne, pê re jî
hevoka lêkerî wek gotineke hevedudanî dibe,her weha hevoka navanî;
ku bê lêker e, jî weha dibe”(17).
Her
weha jî li ser zimanê Someriyan tê gotin, ku “ev taybetmendiyên
zimanewanî bûne sedem, da hin lêgervan hewil bidin, ku têkiliyê di
navbera vî zimanî û hin zimanên çihanî yên din de bipelînin;
wek zimanên çînê, tîpitê, zimanê diravîdî, yê hingarî û hinek
zimanên Efrîkayê û zimanên Hindiyên Sor li Emerîkayê, û zimanên
basfîk, baskî, tirkî û Mangolî û hinên din. Ewana weha diçin, ji ber
ku texmîna wan ew e, ku ev yeka dê nijadê Someriyan diyar bike. Lê mirov
dikane weha biçe, ku zimanê Someriyan hema ne zêzîkî yekekî wan Zimana
ye jî, û heye ku ew endamê gurûpeke zimaneawnî be, ku þaxên wê gurûpê
berî afrandina nivîsînê mirine”(18).
Xuya
ye, lêgervanên ewropî, û yên rohilata navîn jî li hember nijad û
zimanê Someriyan li xwe heyirîne, û nexwastine ne têkiliya navbera
Someriyan û pêþiyên Kurd bipelînin, û ne jî texmîna, ku heye Somer
ji pêþiyên Kurd bin, gengeþe bikin. Tevî ku gelek nîþanên, ku hêla
vê texmînê giran dikin, hene:
1.Hatina
Someriyan ji çiyayên bakur û bakur - rohilat, yên ji kêlekên welatê
du çeman (Bilad Rafîdên) nêzîk in, avakirina perestgehên xwe li ser
deverên bilind, yên wek çiyan (Zequrato, an Ziqorato an jî Ziggurat), û
hewesa wan bi resimkirina darên bilind û ajelên çiyayî wek pezkûvî û
bizinan li ser morên gilover. Ma gelo çiyayine din, ji bilî yên ku pêþiyên
Kurd lê hebûn, û heya nûka jî lê dijîn, ji dema serdema kevirî de,
li bakur û bakur - rohilatê welatê du çeman (Bilad Rafîdên) hene?(19).
2.
Dagerîna Someriyan ji çiyayên Kurdistanê yên nûka, ber bi baþûrê
welatê du çeman de, di dema derdora 4000 sal berî zayînê de, û
avakirina þaristaniya zeviya pêþketî, û afrandina nivîsînê. Ev yeka
dide xuyakirin, ku ewana e.b.c.ya (destpêka) þaristaniyê nas dikirin. Tiþtê
vê yekê teqez dike, ew e ku zana û pisporên bermayên kevin, ji bilî pêþiyên
Kurd,yên li çiyayên Zagros jiyane, û çirûskên þaristaniyê bidest
xistine, çêla ti komelên mirovane, ku li kêlek welatê du çeman jiyane,
nekirine.
3.
Herdu zimanên somerî û kurdî, di bingehên xwe de, wek hev in. Berê jî
me nîþankiribû, ku zimanê somerî, û yê kurdî jî, yekekî zeliqandî
ye, ango pêþ û paþpirtikan bi peyvê ve dizeliqîne, lê tiþtê seyr ew
e, ku lêgervan li hember zimanê someriyan li xwe heyirîn, û ew ziman dan
ber gelek zimanan, ji zimanê çînî de bigir heya bi zimanê Hindiyên Sor
li Emerîkayê, lê nexwestin wî zimanî ( yê somerî ) bidin ber zimanê
kurdî, yê ku ji erdnîgariya Somer de nêzîk e. Heye nezanîna wan bi
zimanê kurdî sedema wê yekê be.
4.
Wekheviya gelek peyvên somerî û yên kurdî, tevî hinek cidabûnên
hindik, ji herdu warên dêng û wateyê de. Wek nimûne, em dikanin hin
peyvan bînin zimên:
a.
Baru. Bi wateya pêzan, remildar, mîna peyva kurdî ( Pîr )e, ku wateya wê
pileyeke ayînî Ezdahî ye.
b.
Ramku. Pileyeke ayînî ye, hilgirê wê bi pêdiviyên þûþtin û
paqikirinê radibe. Beramberî wê, peyva (Remo – Remîko ) ya kurdî ye,
ew jî peyveke kurdî ye kevnare ye, ne dûre ku li gel pileyên ayînî
kevin têkildar be, û ji kurdîkirina peyva erebî ( Remedan –Remezan )de
dûr be.
c.
Pashishu. Ev jî pileyeke ayînî ye, hilgirê wê bi karên boyaxa pîroz
radibe. Beramberî wê, peyva ( Paþiþo ) ye, ku hilgirê vî navî bi pêdiviyên
paþiya ( dawiya ) karan radibe.
ç.
Ekall. Wateya wê bi zimanê somerî yê kevin avahiya mezin e, qesir e, bi
awayê ( Hai-kal) jî hatiye, û Kenُaniyan
ji wan birine û bi awayê ( Hekallu) nivisandine, di pey re jî bi awayê (
Heykel-هَيْكـَل)
derbas zimanê erebî bû ye. Perestgehên mezin û gewre û her tiþtê
gewre bi vî navî tên navandin, bingeha wê ya somerî ( ê gal )e, û
wateya wê jî ( mal-xanî ) yê mezin e. Hevoka ( ê gel ) bi zimanê kurdî
wateya ( mal û milkê gel e ) dide.
d.
Abzu. Wateya wê, di efsaneya somerî de, ava kûr e, ku ji bin erdê bi
derdikeve. Beramberî wê, bi zimanê kurdî peyva ( ab zay – av zay ) ye,
ango ava kaniyê ye, ku ji bin erdê bi derdikeve.
e.
Gipar. Beþekî perestgehê ye, bi taybetî yê ayîndarê destlatdar e. Ev
peyv ( Gi par ), bi zimanê kurdî, wateya ( beþekî taybet ji cihekî
gelemper ) dide.
ê.
She. Beramberî wê peyva kurdî (ceh). (She) jî di zimanê somerî de
wateya (ceh) dide.
f.
Lu. Wateya wê, di zimanê somerî de ( mêr – mirov )e, di zimanê kurdî
de jî banga (kur)e, banga nêrza ye, lewre jî gava Kurd bangê li kurekî
an li mêrekî dikin, nemaze di
stiranên folklorî de, dibêjin: Lo, û di banga jinê de jî dibêjin : Lê,
wek çawa di stiranan de tê gotin: Wey lo lo!. Wey lê lê..
g.
Lu-gal. Wateya wê, di zimanê somerî de, destlatdar e, mirovê mezin e,
mezinê malê ye, rêzdarê gewre ye, rêzdar e. Xwedayê sereke, yê dewletê
an jî civakê bi vî navî dihate nîþnkirin. Ev peyv, di zimanê kurdî
de, wateya ( mirovê gel – law/kurê gel ) hildigire.
h.
Nenda. Xwarin e, mîna peyva kurdî ( nan )e, û ( nan da ) di zimanê kurdî
de, wateya kesê çamêr, kesê ku xwrinê dide kesên din, hildigire.
i.
Agu. Rêvebirê fabrîkeya sepetan e, ya ku hin tiþtên din jî çê dike.
Ango mirovekî destlatdar e. Di zimanê kurdî de, wateya ( Aga –Axa )
dide.
î.
Ey nemir kar. Nav û nîþana lehengekî somerî ye, seredarê dewlet/bajarê
Orok bû. Ev hevok ( Ey nemir kar ), di zimanê kurdî de, wateya ( kesê ku
karên wî herheyîne ), an jî (kesê ku bi karên xwe herheye) dide.
j.
Eygi nodo. Wateya wê ( kesê kor e, yê bê çav e ). Li welatê Somer,
koleyên fewdalan, ango koleyên xwediyên zeviyan, bi vê gotinê dihatine
bangkirin; ango ( kesên ku çavan/seriyan li pêþ mezinên xwe ranakin ).
Hevoka kurdî ( ê ku nedî ) ji vê hevoka Someriya ve nêzîk e.
k.
Akitu / Akiti. Navê ahengekê ye, ev aheng, ji derdora 3000 sal heya yekemîn
nîvê 2000 salên berî zayînê de, li welatê Somer, bi boneya sersalê
diqewimî, û ji yekê meha Nîsanê de, yanzde rojan dom dikir, zewaca pîroz
di rojên ahengê de, û di hindirê perestgehê de, pêk dihat. Pêjna
zimanê kurdî, hem ji hêla bilêvkirinê û hem jî ji hêla wateyê de,
zor numa ji vê peyva somerî tê, ku di wateya peyva ( Yek ) ya nîþan yekê
Nîsanê dike, û di wateya peyva ( yekîtî ), ku bi awayekî dibe nîþana
zewaca pîroz di vê peyva somerî de, xuya dibe. Di stiranên folklora kurdî
de, her tim dildar bangê li dilberên xwe dikin, û dibêjin: Em bi hev re
yek bin(20).
Ev
nimûneyên me li jor diyarkirine, digel ku hindik in jî, lê wekhevî û nêzîkbûna
herdu zimanan didine xuyakirin, û pirsekê dilivînin; gelo eger ev wekhevî
di navbera zimanê somerî û yê kurdî, nemaze jî zarava kurmanciya jorîn
ya hemdem de, ewqas berbiçav be, ma wê di navbera zimanê somerî û
zarava behlewî ( feylî ) ya ku ji hêla erdnîgarî de li kêlek welatê
Somer e, û hin caran tev li wî dibe, dê çiqas be?. Û di navbera zimanê
somerî û zaravên pêþiyên Kurd, hemwelatiyên çiyayên Zagros de çiqas
bû?.
Dr.
Cemal Reþîd, di beþê yekem ji pirtûka xwe ( Diyarbûna Kurd di dîrokê
de ) rû 205-233) de, bingeha zimanê somrî bi awayê kûr û fireh
vekolaye, ew kar hêjaye, ku ji bo diyarkirina wekheviya herdu zimanên
somerî û kurdî, bibe palpiþt. Ji hêleke din de em weha dibînin, ku divê
legervan, nemaze pisporên bermayên kevin û zimên, bi giranî li vê
babetê binerin, da çareyê ji bo aloziyên li gel zimanê somerî têkildar
in, bibînin, û lêgervanên, ku li xwe heyirînê, ji heyirîna dirêj bi
derxînin.
2.Lolo:
Gelê çiyayî ye bi navê (Lolobî) an jî (Lolomî) hatiye navandin, cîgehê
rûniþtina wî beþê bakur yê çiyayên Zagros bû, bi xwe jî beþek e,
ji tevayîya gelên bi navê ( Zagros – Elamite ) dihatine naskirin. Welatê
vî gelî heya gola Urmiyayê, û heye ji wê dûrtir bi bakur de, diçû,
her weha Lolo li deverên kêleka Silêmaniyê jî rûnistibûn. Kevintirîn
behsa li ser wan di nivîsên mîxî de vedigerin sedsalên (çerx) 28ê berî
zayînê. Gava Akadiyan ( ji miletên çolê yên rehê Samî ne ) bi serperþtiya
Þah Sergon dest dan ser welatê Somer, û bûn serekên welatê du çeman
(Bilad Rafîdên), wê hîngê welatê Lolowiyan bû armanca hêriþên wan
yên berdewam, ji dema Sergon û kurê wî Manishtusu (2287-2272 b.z) de
heya bi dema Naram Sîn (2272-2235 b.z) kurê Manishtusu(21).
Piþtî
þikestina Akadiyan li ser destên gelê Gotî, rewþa gelê Lolo çêtir bû,
û wan di dema sêyemîn komnifþê Or de (2112-2004 b.z) deng vedan, û navê
wan (Lolo) di serdema Babilî ya kevin de ( 1990-1600 b.z ) mezin û
firehtir bû, heya ku li ser hemî êlên çiyayî hate raxistin,
û ber bi roava de belav bûn, û þahniþîneke wan a mezin li
dawiya du hezar salên berî zayînê hebû. Ev þahniþîna wan li hember Aþoriyan
rû bi rû bû, û di serdema Aþorî ya navîn de piraniya deverên wan
ketin bin destên Aþoriyan, û di sedsala heyþtdehê de hemî deverên wan
yên roava bi navê ( Zamwa ) li þûna navê ( Lolobî ) hatin bi navkirin.
Di
dema þahniþîna Orarto de ( 800-700 b.z ) welatê wan bi navê ( Zamwa )
dihate bi navkirin, heye ew navê êleke wan bû, lê ji sedsalaa 9ê b.z de
navê ( Lolobî ) wenda bû, û navê ( Zamwa ) þûna wî girt(22).
3. Gotî/Guti: Navê
Gotiyan di sê û du hezar salên berî zayînê de diyar bû, komelên, ku
rehê wan hevbeþ bû, bi vî navî hatin naskirin. Xuyaye ku deverên
destlatdariya wan, li gor xurtbûn û qelsbûna
hêzên derdorê, carina teng û hindik, û carina jî fireh dibûn.
Diyakonov tîne zimên, ku ewana li rohilat û bakur-roavayê gelê Lolo rûdiniþtin,
û heye jî ewana deverên Azerbeycanê û Kurdistanê bi dest xwe xistibûn,
di pey re jî hemî netewên, ku li bakur-rohilatê Babil dijiyan, bi vê têrmê
hatin naskirin, lê di yekemîn hezar salên berî zayînê de, evê têrmê
ser tevayê Orarto û xelkê Min-naya û Med girt(23).
Jîrnot
Wîlhêlm tîne zimên, ku welatê Gotiyan li baþûr û baþûr-roavayê
deverên Lolo diket; ango li wê devera, ku herdu çemên Diyala û Uُzeym
tê re derbas dibûn, û paþê jî ber bi baþûr de belav bûn. Dr. Cemal
Reþîd weha diçe, ku Gotî li deverên navbera çemê Zaba Jêrîn û çemê
Diyala jiyane, û Kerkûk û derdorên wê jî navenda welatê wan bû. Her
weha di belgehên dîrokî de xuya dibe, ku navê Gotiyan, di demên sê û
du hezar salên berî zayînê de, ser hemî rûniþtevanên rohilat û
bakur-rohilatê welatê Lolo digirt. Lê gava Akadiyan, bi serperþtiya
Sergon, destên xwe dan ser welatê Somer, welatê Gotiyan jî bû armanca hêriþên
Akadiyan, dîlên Gotî wek koleyan li bazarên Somer dihatin firotin(24).
Le
belê Gotiyan, li gor diyalîktîka nakokiyên navbera netewên çiyan û yên
çolê ji bo bidestxistina deþtan, li hember hêriþên Akadiyan destbest
nemabûn, ewana hêza hemî êlan dane ser hev, û hevalbendî li gel Lolo
girêdan, û li dijî Akadiyan dest bi serhildanan kirin, û gava destlata
Akadiyan jar bû, Gotî jî ji destelata wan rizgar bûn, û çarenûsa xwe
xistin destên xwe, û di pey re hêriþ bi ser bajarê ( Akad ) paytexta
Akadiyan de ajotin, û li gor rastirîn hewalan, sala (2230 b. z) dewleta
wan gêr kirin, û navenda destlata Gotiyan jî li Erabxa ( Krkûka nûka )
bû, û destên xwe bi giranî dan ser bajarên Akadî, lê destlata xwe
nedan ser baþûr, belê tenê bace ji wan distandin, û kar û barên rêvebiriyê
ji bo hikumdarên herêmî hêþtin, pêre jî li bajarên Somer hinek
azadiya konevanî û bazirganî peyda bû, ku bû sedema pêþketinên mezin
li bajatrên baþûr, nemaz li bajarê Leceþ, û di pey re Orok(25).
Yekemîn
þahê Gotî, ku navê wî di nivîsên mîxî de diyar bûye, Îrîdo Bêzêr
e, ku hemdemê sahî Akadî Naram Sîn e, û yekemîn þahê Gotî, ku
hikumdarî li welatê Akad kiriye, Îlolomîþ e, û dawîtirîn þahê wan
Tîrîcan e, yê ku mîrê Somer Uto
Hêgal li derdora sala (2130 b. z) serî li ber hilda, þerê wî kir, û ew
dîl girt. Gotî jî, di dû re, vekþiyan deverên xwe yên ciyayî.
Destlata
Gotiyan li ser baþûrê welatê du çeman derdora 91 salan dom kir, di wê
naveberê re 19 þahan hikum kirin, hêza Gotiyan jî hinohino kêm bû, û
pir tiþt ji þaristaniya Somer û Akad wergirtin, û ji nîvê destlata xwe
de navên Samî hilgirtin, bi zimanê akadî û rêzexeta mîxî nivisandin,
û li kêlek xwedayên xwe, hinek samî, wek Eþtar û Sîn jî naskirin(26).
Û
wek çawa bûye rêzek di nivîsên dîroka Roavayê Asiyayê de, ewên
ku bi mebestên netewî an jî ayînî hatine nivisandin, her tim rûçikên
( sîfet ) kirêt bi ser Gotiyan ve bûne, wek çawa hatiye gotin, ku Gotî
kesine dirende ne, “marên çiya ne, jinê ji mêr û kur ji bavî
revandine, destlat ji Somer standine û birine çiyan” Zevî û berhemên
wê xirab kirine, perestgeh û serayên (qesir) þahan dizîne, û bi þûran
serên berxwedanerên hember xwe firandine(27).
Xwediyên
wan boçûn û nivîsan, çavên xwe li hember kirên Akadiyan girtin, ew
Akadiyên, ku gava hêriþ dibirin ser wlatê Gotiyan her der hildiweþandin,
disotin, her kes dikuþtin, dîl digirtin, riswa dikirin, her der û tiþt
didizîn, û destlata xwe bi zora þûr bi xelkê didan pejirandin. Ewana ev
kar û tiþtên kirêt hemî wek mafekî ji xwe re dijmartin, lê li hemberê,
gava netewên çiyan þerê wan dikirin, ew netewe wek direndeyan dijmartin.
Bi ser de jî ewan nivîsevanan ji bîra kirin, û qet nehanîn zimên, ku
Gotiyan rewþa ewleyî li hemî deverên welêt parastin, û keys li pês
bajarên Somer vekirin, da di pey rizgarkirina ji bin destên Akadiyan ber
bi pêþ de biçin û geþ bibin(28).
4.
Subartu. Sobarto:
Tum paþkîteke somerî ye,bi paþ navên erdnîgarî dikeve, wek Subartum,
Gutium, tîpa m di zimanê akadî de jê dikeve, û tu dimîne,
wek Subartu, Îlamtu, Orartu, û Subartu jî dibe ( Þubartu ), bingeha
peyva ( Subartu/Sobarto ) somerî ye, û bi awayê ( Su kî )ye, ku wateya (
erd /xaka So ) dide.
Þûna
Subartu /Sobarto ya erdnîgarî, wek hemî þûnên kevin, li gor pergalên
konevanî yên herêmî, teng û fireh dibû. Jîrnot wîlhêlm dibêje: “Navê
erdnîgarî Sobarto (Sober di zimanê Somer de) her tim ne nîþana deverine
sînorkirîbûn li bakurê welatê Babil, belê evî navî, berî pêþî
devereke bakur ji rohilatê çemê Dîcleyê digirt, û di pey re þûna wî
fireh bû, û welatê Aþor û bakurê welatê du çeman girt, û dawî jî
di deqên (text) babilî de wek rûcikekî (sîfet) welatê Aþor hate
xebitandin”(29).
Dr.
Mihemed Beyyomî Mehran dibêje: „Eger çi be jî, Aþorî
neketin erdekî /xakeke vala, belê þûnên, ku ewana lê rûniþtin,
netewene din berî wan lê rûnistibûn, me ji wan netweyan Subartu /
Sobarto naskirîye, ewên ku berê li devera navbera çemê Dîcle û çiyayên
Zagros rûniþtibûn, ewana ( Sobarto ) ne ji rehê Samî ne. li gor
vê yekê, em dikanin texmîn bikin, ku hatina Samiyan ji hêla baþûr an
bakur, an jî ji herdu hêlan de, bû sedema nakokiyê di navbera wan û
xelkê Sobarto; xwediyên cih de, ev nakokî bi serketina wan kesên hatine (Samî)
û cihgirtina wan, bi dawî hat. Tevî ku Babiliyan, di dû re, pir caran
cidabûn nexistin navbera Aþoriyan û Sobariyan, û ewana wek rehekî
jimartin, heye ku sedema wê jî ew be, ku herdu gel, bi rêveçûna
serdeman re tevlihev bûne, bi ser de jî hin kes weha diçin, ku Somerî
berî Samiyên roavayî li van þûnan bi cih bûn, û kirin navend ji bo þaristaniya
xwe ya bakurî “(20).
Dr.
Amir Silêman û Ehmed Malik El-Fityan dibêjin:“Navê Aþor, berî sê
hezar salên berî zayînê,li bakurê Îraqê nehatibû naskirin,belê xelkên
wê deverê bi navê (Sobariyan) dihatin naskirin, û welat jî bi navê
(Sobarto) dihate naskirin. Lê gava Aþorî hatin wê deverê, nav û welatê
Aþor bi ser deverê ket, û Sobarî jî tev li wan bûn, û hinek jî ber
bi deverên çiya de çûn”(31).
Dr.
Samî Seîُd El-Ehmed jî weha dibêje: „Navên pirên
bajarên Somer ne somerî bûn, belê Sobarî bûn ( Berferatiyên pêþî
), wek Or, Erîdo, Orok, Sîpar, Larsa, legeþ, û h.w.d, û eger em bala
xwe bidin gelek peyvên somerî, heye em pir peyvên Sobarî di nav wan de
bibînin”(32).
Dr.
Cemal Reþid jî weha diçe, ku ( Soborto ), wek têrmeke erdnîgarî, ji sê
hezar salên berî zayînê de derbas dîrokê bûye, û welatê, ku dikeve
navbera ( Parahþî ) yê ku li bakurê Îlamê ye, û çiyayên Emanos yên
li deryaya Sipî dinerin li hêla roava, bi vî navî dihate naskirin, û
deverên Gotiyan û yên Lolo,di dema þahê Akad; Naram Sîn de, bi ser
Sobarto de hatin jimartin, û serokên wan navê ( Insî Sobarto )
hildigirtin, Insî jî navekî somerî ye, wateya wî hakim e.
Dr.
Cemal Reþîd hîn weha jî diçe, ku pirên deverên bakurê geliyê du çeman
( Rafîdên ), di têrmên babilî de, bi (Sobarto) hatin naskirin, û
hemwelatiyên wan deveran yên ne samî û ne hindo-ewropî, çi Gotî û
Lolo bûn, çi jî hinên din bûn, têrma (Sobarto) ser hemiyan girt, û pê
re jî ( Sobarto ) ne navê miletekî ye, belê navekî erdnîgarî ye, hemî
bakuriyan (rûniþtevanên deverên jorîn) dinimûne, Farisan jî ew devera
bi ( Gohistan ) navandin, û jêderên Ereban jê re gotin ( Qohistan ), ku
bi navê ( Iqlîm El-Cebel / Herêma çiya ) an jî (Bîlad El-Cebel / Welatê
çiya ) derbas zimanê erebî bû(33).
Ev
agahiyên derbas bûne, me digihînin wê baweriyê, ku Sobarto yekek ji wan
gelên / netewên Zagros yên
kevin in, û devera ku lê bi cih bûne, çi biçûk be, çi fireh be, ew
devera ye, ku pêþiyên Kurd, ji dema serdemên kevirî de, lê cîwar bûbûn,
û têkiliya germ di navbera Sobariyan
û Someriyan de hebû. Ev yeka jî dibe nîþana hebûna têkiliya êtnî û
çandî di navbera Someriyan û Zagrosiyan; pêþiyên Kurd de, û Sobariyan
þahniþîneke hêzdar li bakur avakirin, û deverên, ku paþê bi ( welatê
Aþor ) hatin naskirin jî ketin nav wê þahniþîna, ku yek ji þahên wê
Îlo Þoma bû, ku hemdemê damezrênerê yekemîn Famîliya Babil
Sumu Abum ( 1894-1891 b. z ) bû(34).
Ev
zanyariyên derbas bûne, hemî li derdora kevintirîn pêþiyên Kurd
digerin, gelo nifþên di pey wan re kî ne?. Bila persiva vê pirsê jî
para xeleka, ku wê werê be.
****** **** ******
Jêder
û çavkanî:
(12)
Peymana kevin, beþê pêkhatin ( tekwîn ), not 24, ayet 10. Ebdil-Hekîm
Ezzennon: Bîranîna yekemîn, rû 212. Samî Seîُd
El-Ehmed: Somerî û kelepûra wan ya þaristanî, rû 5. Jîn Porter û hinên
din: Rohilata nêzîk û þaristaniyên pêþî, rû 20.
(13)Fadil
Ebdil-Wahêd Elî: Ji Somer heya Tewratê, rû 23. Samî Seîُd
El-Ehmed: Jêdera berê, rû 42. Amir Silêman û Ehmed Malik El-Fityan: Lêkolînên
dîroka kevin, rû 71.
(14)
Peyman kevin, beþê
pêkhatin ( tekwîn ), not 10, ayet 10. Fadil
Ebdil-Wahêd Elî: Jêdera berê, rû 97. Ehmed Malik El-Fityan: Lêkolînên
dîroka kevin, rû 25, not 1.
Ebdil-Hekîm Ezzennon: Jêdra berê, rû 24.
(15)
Fadil
Ebdil-Wahêd Elî: Jêdera navborî, rû 21, 22.
(16)
Siptîno Moskatî: Þaristaniyên Samiyan yên kevin, rû 67. Birahîm
El-Fennî: Ettewrat,
rû319. Mihemed Beyyomî Mehran: Dîroka Îraqê ya kevin, rû 90-92.
Samî Seîُd
El-Ehmed: Jêdera berê, rû 42.
(17)Amir
Silêman û Ehmed Malik El-Fityan: Jêdera berê, rû 73,74.
(18)Amir
Silêman û Ehmed Malik El-Fityan: Jedera berê, rû 74.
(19)
Fadil Ebdil-Wahêd: Jêdera berê, rû 22. Samî Seîd El-Ehmed: Jêdera berê,
rû 42, 82.
(20)Biner:
Semowêl Kirêmer: Ji lewhên (Tablowên) Somer, rû 63, 406, 409. Jîn
Portro: Jêdera berê, rû 8. Fadil Ebdil-Wahêd Elî: Jêdera berê, rû
80, 140. Ebdil-Hemîd Zayêd: Rahilata nemir, rû 388. Guropek zanayên
Sevyetistanê: Îraqa kevin, rû 32, 197, 276. Fadil Ebdil-Wahêd û Amir
Silêman: Baw û rêzikên gelên kevin, rû 179, 180.
(21)
Amir Silêman û Ehmed Malik El-Fityan: Jedera berê, rû 102. Ebdil-Hekîm
Ezzennon: Jêdera berê, rû 75. Tewfîq Silêman: Lêkolînên þaristaniya
roavayê Asiyayê yên kevin, rû 132.
(22)
Jêrnot Wîlhêlm: Horî, rû 31,not 1. Ebdil-Hemîd Zayêd: Rohilata nemir,
rû 561, 562. Diyakonov: Med, rû 107, 108.
(23)
Diyakonov: Jêdera navborî, rû 109.
(24)
Jêrnot Wîlhêlm: Jêdera berê,, rû 31, not 2.Cemal Reþîd: Diyarbûna
Kurd di dîrokê de,beþ 1. rû 547. Mihemed Beyyomî Mehran: Jêdera berê,
rû 131.
(25)
Diyakonov: Jêdera navborî, rû 110. Mihemed Beyomî Mehran: Jêdera navborî,
rû 162, 163.
(26)
Diyakonov: Jêdera berê, rû 110. Mihemed Beyomî Mehran: Jêdera berê, rû
162, 163.
(27)
Tewfîq Silêman: Jêdera berê, rû
140. Mihemed Beyomî Mehran: Jêdera berê, rû 141, 162.
(28)
Diyakonov: Jêdera berê, rû 110. Ebdil-Hekîm Ezzennon: Jêdera berê, rû
79.
(29)
Jêrnot Wîlhêlm: Jêdera berê, rû 29.
(30)
Mihemed Beyyomî Mehran: Jêdera berê, rû 325.
(31)
Amir Silêman û Ehmed Malik
El-Fityan: Jêdera berê, rû 143.
(32)
Samî Seîُd
El-Ehmed: Jêdera berê, rû 47.
(33)
Cemal Reþîd: Jêdera berê, rû 429-437. Samî
Seîُd
El-Ehmed: Jêdera berê, rû 4. Mihemed Beyyomî Mehran: Jêdera berê,
rû 142, 226.
(34)
Ebdil-Hemîd Zayêd: Jêdera berê, rû 81. Mihemed Beyyomî Mehran: Jêdera
berê, rû 218.