Dr. Ehmed Xell   

Wergr: Heyder Omer

Kesayetiya Kurd

Lkolnn civaknasn

 

Xelek 3

1 / 2

Piyn Kurd

destpka aristaniy li roavay Asiya

 

 

Kurd k ne?. Divab me ev pirsa nekiriba, em weha bana, ku bersiva w ber zelal berbiav e, titek, ku ber pkhat ye. L pnc sedeman em  ber bi dubarekirina w de tvedan:

Sedema yekem: ew e, ku ji bo vekolna kesayetiya gel, naskirina damar (reh), nasname, na w gel  di drok de pdiviyeke pir pwst e: Ka ji hla tn de ew k ye?. Piyn w, yn erxn (serdemn) beriya drok, k ne?. Erdngariya, ku ew piyan li ser w peyda bbn, li k der ye?. Ta i radey ji hla reh de paqij bn?. Para wan di pkanna destpkn aristaniy de ye? anda wan di erxn pkhatin de i b?. i guhertinn and, civak, konevan di birvena wan ya drok de peyda bn?.

Sedema duwem: ew e, ku nerna hinek nivsevann kevin, ji pengn anda ereb slam li ser Kurd ne tewaw b, hin caran bi mebesta xerabkirin li Kurd nern, hinekn din derew li ser Kurd kirin, hinekan j gelek xurafet li dor Kurd gerandin. Eger hindikbna agahiyan, sedema  w nerna km be, nenumabna bon j sedema xirabkirin be, l sedema derewan xurafetan, ji bil nizimkirina nijad kurd qerjkirina wney wan, ne titek din e.

Sedema syem: ew e, ku beek mezin ji hemwelatiyn geln roavay Asiyay geln din n tevahiya gerdn, heya ber derdora bst salan, Kurd nas nedikirin, ewana ji nikave, bi bandora tirejdiyn mezin, ku bi ser Kurd de hatin, (nemaz navbeyna saln 1987 1999) ev gela naskirin.

Sedema arem: ew e, ku be dine hindik ji hemwelatiyn geln roavay Asiyay hem geln gerdn, ji bil hinek agahiyn km xerabkir, li ser Kurd titek nedizann hn j nizanin, ji wan e, ku Kurd gel b reh damar e, tekekes tekekomn li devern roavay Asiyay belav bne ne, komn koera ne, yn ku rewa Hindiyn Sor ya beriya ar sed sala tnin briya me.

Sedema pncem: ew e, ku gurpek ji komnifn ( dizn talakirina anda kesn din ) li roavay Asiyay, hinek pisporn tunekirina Kurd ji ber av hian, hinek alakvann pirojeya ( iblskirina Kurd ) ji nikave dtin, ku sihra wan li wan vedigere, Kurd dibine mijara axiftin gotarn alavn ragihandin. Lema j hema bi lez rahitin ziban pnsn xwe tj kirin, da hebna Kurd bixin ber guman nasnameya w birn  bikin.

Ev sedeman behaneya dubarekirina w pirs bn; Kurd k ne?. Da em j her tim obyektv bin, bi kurtah biin, em d bersiv bi ser ar waran de parve bikin:

  1. Piyn Kurd li demn destpka aristaniy de.
  2. Piyn Kurd, Zagrosiyn kevin.
  3. Piyn Kurd yn Ar ( Hind-Ewrop ).
  4. Kurd ji serdema Exmn heya v ya n.

 

Piyn Kurd di demn destpka aristaniy de:

Kurd li navenda roavay Asiyay dijn, welat wan ji deryaya Urmiy, li hla rohilat, heya bi iyay Kurmnc ( Efrn ) li hla roava, ji iyayn Agir li hla bakur, heya Loristan li hla bar, digire, gewretirn zincra iyayn roavay Asiyay ( Zagros, Agir, Toros ) j marpita (istna pit) welat Kurd e. Lewre j, li gor nernn logk (mentiq), div piyn Kurd yn kevin, li ber ronahiya van rastiyn erdngar, werin pelandin.

Tit heya nka, li gor  bermayn kevin, ku hatine kiifkirin dtin, li gor lkolnn drok, yn berdest xuya bne, ew e ku zincra iyayn Zagros, nemaze kenarn w yn roava, landika aristaniy ye li roavay Asiyay. Ji vir p ve, em d hinek gotinn, ku lgervanan di v war de diyar kirine, berp bikin.

  1. Serdemn beriya drok:

a. Serdema kevir ya kevin: Ev serdem bi ( serdema Palyoltk / Paleolithic ) t navandin, ew ji kevintirn peydabna mirov de dest p dike, heya bi snorn deh hezar saln beriya zayn digire. Mirov v erx li Kurdistan jiyaye, bermayn w li pir nan hatine dtin, wek ( Berdebilgey ), ku bi qaser du mlan li bakur-rohilat ememal, li ser riya, ku die Silmaniy, dikeve, ikefta ( Hezar mrd ), ku li bar Silmaniy ye, ikefta ( aneder / andar ), ku li iyayn Biradost e, bi ser em Zaba Jorn de dinere,   (Geliy Sor), ku li klek Biston / Bihiston Kermenah ye. Her weha ew bermayan li gelek nn din j hatine dtin, mna iyay Bextewar iyay Nemrd li roavay Gola Wan, ikefta ( Du deriy ), li ciyay Lln y ku li hla rohilat ema Efrn dikeve. Mirov serdema Palyoltk jiyana destpk dijiya, debara w li ser nr geyayan b, kevir ji bo kirina alavn xwe yn sade bi kar dihann (1).

b. Serdema kevir ya navn: Ev serdem bi ( serdema  Mzoltk Mesolithic ) t navandin, ji snorn deh hezar saln beriya zayn de dest p dike. Mirov serdem li devern plane jiyaye, dest bi perwerdekirina ajelan kiriye, li dawiy j hinek creyn zeviy yn sade naskirine.Bermayn v serdem li devern crbecr yn Kurdistan hatine dtin, wek ( Zaw ema aneder ) nzk ikefta aneder, ku bi ser ema Zaba Jorn de ye. Bermayn kevintirn xaniyn, ku mirov avakirine, li v n hatine dtin, ew bermayan dwarn ji  heriy bne, bi awayn tewank (ne organzekir), li ser bingehn ji kevirn mezin (lat ) hatibne avakirin, bermayn xaniyn gilover j li v n hatine dtin(2).   

c. Serdema kevir ya n: Ev bi ( serdema Niyoltk Neolithic ) t navandin. Mirov di v serdem de kar zeviy bi dest xistiye, perwerdekirina ajelan bi p de biriye, ji pergala ( civandina xwarin ) derbas pergala (kirina xwarin) bye. Bi v away mirov v serdem ber bi tebat de , civaka gund peyda bye. Ev guhertin oreeke abor b, bingeha durist ji bo saristaniy dan. Bermayn v serdem li ( Cermo ) nzk Kerkk li bar Kurdistan, li qatn jrn yn emar, li Hesn, nzk Msil hatine dtin. Hema bi gelemper, iyayn Zagros Kurdistan tev, ji bo geya ajeln kv, ku mirov li Asiyay xwed kirine, kevintirn landik e, kevintirn n e ji bo tebata mirov di xaniyan de(3).

. Serdema kevir maden (mtal): Ev serdem dema di navbera saln 5600 ber zayn heya bi navna ar hezar saln ber zayn digire. Mirov di v serdem de, li klek keviran, maden (mtal) j ji bo kirina alavn mal zeviy xebitandin. Bermayn v serdem li end nan li bar Kurdistan hatine dtin, ewana nana pdena berhemdariya zeviy ne, ku zdey hewceya zevvana bye, p re j bne destpka numabna pisporiya kar, ji ber ku, di v serdem de, hin kes bi zeviy re, hinek j bi kirina alavn mal zeviy re mijl bbn, yekemn car b ku tkiliyn bazirgan, di riya bihevguhertin re, diyar bn(4).

2. aristaniya Tawre-Zagros: Devera Tawre-Zagros bye navenda xwedkirina bizin mhan, ji ber ku ivant di heyt hezar saln ber zayn de diyar b, li bar iyayn Zagros bizin, bi piran, li bar iyayn Zagros, mh j, bi piran li bakur wan iyayan, hatin xwedkirin, li bar Enadol, belk li rohilat j, li ber dergehn heft e hezar saln ber zayn, pezkv  hatibn xwedkirin, mirov dest bi xwedkirina lekan kirib(5).

3. aristaniya Tepe Giyan: aristaniya Tepe Giyan li devera Zagros diyar b, ne ten dergehn welat Farisan riyn gelemper di navbera welat du eman ( Blad Rafdn ) heya bi Kermenah Hemezan girtib, bel bi ser de j li bar welat Rafdn heya bi Xozistan j destlatdar b(6).

4. aristaniya Jermo: Ev devera, ku bi nav ( Jermo ) t navandin, li nzk Kerkk, li kenara geliyek kr , ku li desta ememal ye, li bar Kurdistan dikeve. Ew nimyek hja ye ji bo tekegundn ji z de hatine avakirin. Di v n de duwanzde qatn bermayyan hatin kiifkirin, ku xaniyn wan sade bn, dwarn wan ji heriy bn, li ser bingehn kevir nelihevhat (tewank) hatibn avakirin, her xaniyek end odeyn dirj bern wan kurt hebn. Tit t bawerikirin ew e, ku li her cihek bst heya bst pnc xaniyan hatibn avakirin, p re j t texmnkirin, ku hejmara rnitevann her gundek digiht 150 kes. Her pnc qatn ban, ji wan duwanzde qatan, hin creyn pket ji firaxn fexar (heriy) hebn, firaxn kevir sepetn, ku starn (hindir) wan ji zift rm bn, hebn. Aboriya Jermo xwe bi ser gnim, cihe, nst clbanan de pal dida, hemwelatiyan fistiq palt dixwarin, bizin se j xweddikirin(7).

Jms Mlart tne zimn, ku kirinn ji keviran li Jermo gelek pket bn, bi ser ku  bivirn, ku sern wan tj bn, br, a, hewan, gokn kevir, qulpn deriyan j hatin dtin, destar, kef, gustl bazinn kevir hatin kiifkirin, gelekn wan bi awayn xweik hatine kolan neqnkirin(8).

5.aristaniya Helef: Ev aristan bi nav gir Helef, ku li jor em Xabr dikeve, hatiye navandin, nav w gir y kevin ( Guzana ) b, ew bi 140 ml ji bakur-roavay Nnewa de ( nzk  snor Sriy Tirky ) dikeve. Jms Milart tn zimn, ku ev aristan bi away kevan ji em Fert de heya bi em Zaba mezin ( Jorn ) de digire, heye, ku iyayn Zagros snorn w yn bar bin, hin seriyn w li deta Enadol, bi bakur wan iyayan de bin. Piraniya van devern, ku me li jor hanne zimn, heye hemiyn wan, li welat Kurd, y nka, li ser erdngariya piyn Kurd, dikevin. Jms Mlart weha die, ku rnitevann aristaniya Helef di zeviy de kar dikirin, behaneya w j ew b, ku bi sedan dasn pal, ku ji kevir sert hatine kirin, li w dever hatin dtin, p de dihere, dibje ku ewana genim cihe diandin, tayn ( ben ) kittan dikirin, zt ji dendikn kittan bi derdixistn, bizin mh j xwed dikirin. aristaniya Helef di navbera saln (4400-4300) de hilweiya(9).

Bi ser de j,  di destann Somer de, li ser roka Tofan ( lehiy ), hatiye xuyakirin, ku getiya  ( Ziyosodra Ziusudra), ya ku di hewaldana Soer de bi nav ( Nh Somer ) di ya  Sam de bi nav ( Otnaptim Utnapishtim ) t naskirin, hatiye xuyakirin, ku ew get li ser iyay ( Nsr Nisir ) rawesta; ew iya j  iyay Pre Megrn e, ku li bar Kurdistan dikeve. Li w der, ji bo ku were xuyakirin, ka av heya k der heye, rabn kevokek firandin, kevok firiya , l dsa vegeriya, di pey re dvmeqesokek firandin, ew j vegeriya, di pey w re qijikek firandin, ew firaya , dt ku  av tune ye, li wur daket xwarin xwar, venegeriya(10).

Her weha, me di xelek yek ya v lkoln de bona ( Peymana kevin ) ya ( Qur-an ) j li ser jiyana mirovaniyn, di pey lehiy re, hanb zimn, ku di ( Peymana kevin ) de hatiye gotin, ku getiyan Nh pximber li ser tepeleke iyayn ( Agir ) rawesta, ( Qur-an ) j weha die, ku ew get li ser tepela iyay ( Jd ) rawesta. Eger em nn iyayn Nsr, Agir Jd ji hlek de, devera aristaniya Helef ji hla din de, bidin ber hev, d were xuyakirin, ku her s iyan; iyay Nsr li hla rohilat ya devera aristaniya Helef, iyayn Agir li kenara bakur, iyay Jd j di navenda w dever de dikevin.

Ev nan behaneyn, ku derbas bne, ku me ewana bi kurtah diyar kirine, du rastiyan teqez dikin:

1. Welat Kurd, ji dema erxa kevir ya kevin de, ne xak erdek vala b, bel komeln mirovan li w welat hebn dijiyan, l nasnameya komnif (reh) ya wan komelan ib?. Ji kng de li wur diman?. Ew kesn w dever bn, yan ji deverine din hatibn?. Me bersivn van pirsan di jdern destket de nedtin, unk serdemn, ku komnifn mirovan t de diyar bne, di piya serdema koberiya komnifn Ar Sam belavbna wan her du komnifan de bn, her weha ew serdeman di piya serdema diyarbna nivsn de bn j. Hin lgervanan ewanan bi nav ( celeb Qefqas ) navandin, l rast ew e, ku em bibjin ewana rnitevann iyayn Zagros yn kevin in(11).

2. Diyarbna destpkn aristaniy li welat piyn Kurd, bi gelemper nana hebna mercn  hewa cgeh layiq bn li w dever, ewan mercan di serdemn din de j dom kirin. Eger ne weha bya, birvena jiyana mirovane, di pey yekemn serdema kevir re, dom nedikir. Tit gelek xwerist di pergaleke wusa de ew e, ku ev pkhatiyn mirovane aristan yn w dever pir bibin, bi ser devern derdor de, bi rohilat, roava, bakur bar de biherikin. Somer piyn wan pkhatiyan bn.

 

                                               ******        ****         ******

 

Jder avkan:

(1)   Cemal Red: Diyarbna Kurd di drok de, be 1, r 398-402. Fadil Ebdil-Wahd, Amir Silman: Baw rzikn geln Kevin, rpel 10.

(2)   Cemal Red: Jdera navbor, r 408, 410. Fadil Ebdil-Wahd, Amir Silman: Jdera navbor, r 11.

(3)  Cemal Red: Jdera ber, r 415, 416. Fadil Ebdil-Wahd, Amir Silman: Jdera ber, r 11, 12.

(4)  Fadil Ebdil-Wahd Amir Silman: Jdera ber, r 12, 13.

(5)  Bongard Lvn: Agahiyn n li ser rohilata kevin, r 62.

(6)  Jms Mlart: Kevintirnn aristaniyan li rohilata nzk, r 93.

(7)  Jn Potro hinn din: Rohilata nzk, aristyniyn p, r 34. Jms Mlart: jdera ber, r 61, 62.

(8)  Jms Milart: Jedera ber, r 62.

(9)  Ebdil-Hemd Zayd: Rohilata nemir (herhey ), r 27. Jms Mlart: Jdera ber, r 157, 161, 163.

(10) Jfr Barnder: Baweriyn ayn yn gelan, r . Fadil Ebdil-Wahd El: Ji Somer heya Tewrat, r 210, 211.

(11) Ehmed Fexr: Lkolnn droka rohilata kevin, r 195.

 

 

                               

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org