Dr. Ehmed Xell   

Wergr: Heyder Omer

Kesayetiya Kurd

Lkolnn civaknasn

 

Xelek 4

Duwemn nif piyn Kurd 

 

 

Belavbna Ariyan:

Piraniya drokzanan diespnin, ku erdngariya pkhatina geln Ar ( Hind-Ewrop ) li bar Rsyay dikeve; iyayn Tpan yn Altay, li w der, ji hla rohilat ve dibine snorn devern Astps, wan deveran ji gir Mangolay, y ku ber bi rohilat de dirj dibe, vediqetnin. Ew iyan bi xwe j snorek sirt di navbera du cgehan du aristaniyan de peyda dikin; cigeh aristaniya Toran li hla rohilat, cgeh aristaniya Aryan li hla roava.

Piraniya erdngariya pkhatina Aryan ( Hind-Ewrop ) iyayn bilind bn, an j hinek dager bn, li hin nan j erd/xakn dager bn, ku digihtin wan iyan. Gelek emn w erdngariy hebn, heyama ( hewa ) w naverast b, geyayn crbecr l pir bn, para pir ya w erdngariy av b, lewre ji bo xwedkirina sewalan layiq b. Ev yeka b sedem, ku aboriya w erdngariy  xwe bi ser berhemn r andina liban ( wek genim cihe ) de pal bide, p re j mirov dikare aristaniya welat Aryan bi ( aristaniya pz ) binavne(1).

L xaka Mangola btir ziwa b, deverine fireh yn w, nimne ola Gob,  oln rt bn, l di heman dem ji bo ra mh deve hespan tr dikir. Hesp j ji bo aboriya herm girigtirn sewal b, v lom em dikanin aristaniya w dever bi ( aristaniya hsp ) binavnin. Gelek caran nakok di navbera geln Ar yn Toran (Mangol ) de diqewimn, xuya ye, ku Ariyan away xebitandina hsp ji bo siwarbn di cengan de ji Toraniyan wergirtine(2).

Ew geln Ar di nek de neditebitn, bel cihn xwe diguhertin, bi du waran de er dikirin; r navxwey, ku bi sedema pirbna kesan destdanna ser berheman er hevdu dikirin,  er dervay, ku li hember geln Toran, yn her tim dixwastin ber bi roava de herin, dajotin. Nann v yek di drok de pir in; Firdews di ( ahname ) y de ev yeka nan kiriye, bi ser de nann din j hene, wek yna ln Xuz ( Oxuz/Oguz ) sala 429 k- 1037 z ber bi roava bi semta Kurdistan de, hrin Silcqan bi ser roavay Asiyay de derbasbna wan bajar Bexd sala 447 k 1055 z, hrin mangolan bi ser roavay Asiyay de derbasbna wan bajar Bexd sala 656 k 1258 z, hatina la Qay ya Xuz ( Oxuz ) destpka firehbna w sala 1326z bi serperetiya Orxan kur Osmn, dagrkirina bajar Qustetn sala 1453z bi serperestiya siltan Mihemed duwem (El-Fath), pa j hrin Teteran bi serperetiya Teymrleng bi ser roavay Asiyay de sala 802 k - 1402z.

Hn ji s hezar saln ber zayn de, bi encama ern li ser wan du waran, heye j bi sedema heway be, geln Ar bi hla bar de, ber bi Hind de belav bn, di erxa heydemn ber zayn de geln Ar bi hijmarn mezin ber bi roava de n, hinek ji wan Xat (His) di Asiya ya bik de, Hor di devern bakur-roavay em Fert de, Kaso/ Kao di girn welat du eman de rnitin, beek ji wan di derdora derya Re re, an j di riya Bosfor Derdenl re ghan Belqan, hinek j li Sriy Felestn man. Pit ku evana demek li v dever man tev li xelk w bn, ewan xelkn tev li hev bne ber bi roava de n, Misir standin, bi ( Hksos ) hatin navandin(3).

Em d, ji vir p de, la piyn Ariyan, yn ku nif duwen y piyn Kurd ji wan pk t, bikin.

   

1. Kao ( Kashuhu):

Kao bi gelek navan hatine navandin, wek ( Ka, K, Koo, Kas, Kasay; Kast), di peymana kevin de j bi ( Ko ) hatine navandin, ev nav ji y xweday wan ( Ka / Kao ) hatiye wergirtin, wateya w j (berz / rzdar )e. Heye ev nav li gel peyva ( Ka) ya ku Kurd iya girn bilind bi w dinavnin, tkildar be, wek awa hatiye zann j, ku piraniya navn diyardeyn sirt di kurd de vedigerin rehn ( damar ) Ar. Eger ev bon rast be, wateya nav xweda ( Kao) d xweday xakn/ girn bilind be ( xweday iyan )(4).

Lgervan Ermen Erak Savrastiyan, ji bo nijad Kaiyan, weha dibje: Bonn lgervanan li ser nasnameya Kast ( Kao ) hinek ji hevdu cida ne, xuya ye ku ewana ji heman geln iyay ne, mna ln Kurd yn li Loristan, li bar-roavay welat Farisan, li zincra iyayn Zagros. L (Kao) wek nav, ku di nivsn mx de hatiye, heye ji bermay nav herma Xozistana Faris be; ewana ji geln hind-ewrop ne, ji hla erdngar etnolog de ji gel Gotyom ve nzk in(5).

Ev bonn Savrastiyan yn hinekn din didine xuyakirin, ku Kao ji neteweyn Zagros, yn kevin, netewene Ar ye din (hind-ewrop), peyda bne, ew netewe j ji navna Asyay; navenda belavbna reh Ar, hatine li gel wan rnitine, tev li wan bne, pa j destlat bi dest xwe xistine bne serdarn wan, welat wan j li be navn y iyayn Zagros, ku bi nav (Loristan) t naskirin, diket. Ew j ew devera ye, ku hem navdartirn riya bazirganiy ( riya Herr ) t re di, hem j navdartirn hespn chan l peyda dibn(6).

Welat na Kaiyan ji Kermenah heya bi kenarn rohilat em Dcl digirt. Ewana bbn na hukimdar di nav netewn Zagros yn w dever de, bi siwar xwedkirina hespan navdar bn, ber p ewana hesp hann welat Babil, di rojn at cengan de xebitandin. Ev yeka naneke berz e, serkeftina hman anda Ar di civaka Ka de diyar dike(7).

Di arewa hevdijt nakokiya dirj, di navbera netewn iyan yn ol de, ji bo bidestxistina detan, yekemn car Kaiyan, di dema paay Babiliyan; Am Zadoka de ( Paay ar di pey Hemo Rab re ) bi hz ajotin ser mperetoriya Babil. Ev paay, li hember hrin Kaiyan,  sala (1977-1956 b.z) peymanek li gel lamiyan girda. Careke din j, di sala nozdemn de ji dema destelatiya paay Babil; Semso-lona ( 1749-1712 b.z ) ajotin ser welat wan. Navdartirn paay Kaiyan di w dem de Ganda b, ku di navbera saln (1741-1726 b.z) de hikumdar b, xwe bi nav ( paay her ar warn chan ) dida naskirin(8).

Di dema yekemn komnif Babil de, Kaiyan di nav welat wan de cih girtin, l gava paayn w komnif bi hz li hember hrin Kaiyan rawestan, Ka ber bi hla bakur-roava de n, li devera Ana (Xana) pkhatiya xwe ya konevan ye xweser ava kirin.

Li derdora sala 1594 b.z, an j sala 1531 b.z paay Hiss; Morl y yekem ( Mersilis ) ji nikave da ser welat Babil, yekemn komnif Babil bi daw an, l bi sedema awanbaziyek ( muamere ), ku li dij w qewimb,  Babil di valahiya konevan de ht, bi lez veger paytexta xwe Xatossa/Hatossa ( Boxaz Goy ). Ka j bi serperatiya paay xwe Agom duwem rabn, ew valah dagirtin(9).

Kaiyan bajar Babil ( li bar Bexd, bi 90 km dr w, li ber em Fert e ) wek paytext ji xwe re wergirtin, l paay wan Korgalzow duwem ( 1354-1324 b.z ) paytexteke n, bi nav ( Dor Korgalzo ) ragihand, wateya v nav j bajar an j keleha Korgalzo ye, li na Eُqerqofa nka, bi 32 km bi roavay Bexd de dikeve.

Kaiyan nav ( Kardonya ) ango ( welat xweda Donya ) li welat Babil kirin. Ew j nav xwedayek din y Kaiyan b, heye ku rikek (sfet) xweday wan (Kao) be. Kaiyan bi away mirovane y nerm li gel hemwelatiyn Babil dan standin, gelek awayn bacey hinek pdiviyn ku ji wan dihatin xwastin, ji hol rakirin, tkiliyn hevjyna at li gel welatn derdor girdan, ku heya ji wan t li gel derdorn xwe nekevin nav ern ekdar, nemaze j li gel welat Aor y li kleka wan. Bi ser de j Kaiyan tkiliyn hevbest dostane li gel Fer-ُnn Misir destelatdarn Sriyey paayn Aor girdan. Pre j dema destelatdariya wan li ser welat du eman (Bilad Errafdn), tev ku demeke dirj b, bi aram hdbn hate naskirin(10).

L bel ew tevdrn Kaiyan, yn atiyane, nikann r li ber avberdana paayn Aor li ser welat Babil bigirtana, evana her keysek ji bo destdirjikirina hindur ahnina Kaiyan dixebitandin. Gava nakok di nav rbern Kaiyan de li ser bidestxistina destelat qewimn, paayn Aor ew derfet bi kar ann, daw j ( Korgalzo ) hildan ser text ahnina Kaiyan, bi v away ahnina kaiyan dane kleka xwe li hember ahnina Hissiyan, pre pre j paayn Aor destdirjkirina hindur ahnina kaiyan domandin.

Ji hla din de, dijminek din, ew j lam bn, li benda lhatina keysan bn, da bidin ser Kaiyan. lam di erxa szdemn b.z de ji destelata Kaiyan rizgar bbn, gava ahnina Kaiyan hinek jar b, ewana bi serperetiya paay xwe otrok Naxont (1207-1171 b.z) dane ser ahinna Kaiyan paytexta wan girtin, ser paay Ka ( Zaraba-oma- Adna ) jkirin, bi n de vegern. Dawtirn paay Kaiyan Enll-Nadn- Ah (1159-1157 b.z) b, daw j, ahnina Kaiyan b beek ji ahnina Aor.

ahnina Kaiyan derdora e sedsalan dom kir, destelata wan li ser welat Babil ne kmtir ar sedsalan dom kir, l ew ahnin,li dawiy, b parek ji ahnina Aor(11).

 

2. Hor ( Hurrites:

Ev nav wan y her belav by ye, l rastirn bilvkirina w nav (Xorr) ye. Ev nav digihne peyva ( Xurdey ), ya ku di deqn (text) hor orart de diyar dibe, wateya (leker hiyar) dide.

Nav Horiyan di peymana kevin de wek ( Horm ) hatiye, her du tpn () (m) di ziman ibr/hibr de nana gelejmar e. Li ser nasnameya Horiyan hinek cidabn di bonn lgervanan de heye; Ebdil-Hemd Zayd weha die, ku ewana ne Sam ne, ne j Ar ne, l ji girn bakur-roavay devera Hlal El-Xesb, yn ku dikevin navbera gola Urmiyey iyayn Zagros hatine. (Hlal El-Xesb, trmeke erdngar ye, erdngariyn Ereb w bi kar tnin. Wateya w devereke erdngar ye, bi away kevan ye, Sriy, Libnan, raq beek Kurdistan digire- Wergr ).E. Zayd weha p de die, ku Hor di dema s hezar saln ber zayn de li w dever bn, li dawiya erxa/sedsala szdem de derbas bakur welat du eman bakur Sriy bn, ahnineke hzdar li wir damezirandin, ziman wan ne Sam b, ne j Ar b, l hin zanyar ziman wan Qefqas dijmrin(12).

L Dr. Tewfq Silman weha die, ku ln Horiyan ber bi bakur-roavay welat navbera du eman de kober bn, li devern jorya Xabr bi cih bn, tev li w pla ku bi nav mezintirn pla hindo-ewrop bn. Ewan lan, ji bo belavbna xwe, riyeke durist, wek ya ku ln Kaiyan di destpka derbasbna welat Babil de girtibn, girtin. Ew ln Horiyan di destpk de koer bn, l di pey re hinek ji wan wek karker li ba hemwelatiyn gund bajarn ( Emoriyey ), nemaze j di ahnina (Mar) ya ku li kleka wan b, xebitn(13).

Jrnot Wlhlm j weha die, ku Horiyan rola giring di navna du hezar saln ber zayn de lstin, da w aristaniy biguhzin Sriyey Asiyaya bik. p de dihere dibje, ku devern herdu kenarn herikna Dcle ya jorn, axn w yn hla rohilat yekemn na Horiyan bn di Rohilat kevin de. Dr emal Red j, xwe bi ser zanyariyn, ku di nivsn mx de diyar bne, de pal dide, bona J. Wlhlm diespne, p de die, ku Hor (Xor) hemwelatiyn devern rohilat em Zaba jrn bn, ber bi bakur ve heya Wan, ber bi roava de heya Asiya ya bik Heleb li bakur Sriyey ye, belav bn(14).

Ev agahiyn jorn didine xuyakirin, ki Hor j mna Kaiyan hinek in ji netweyn Zagros yn kevin, hinek xelkn Ar, ku ji hla rohilat ve hatibn, tev li wan bn, pkhateke n ji wan bi v nav b.

Bajar Ork ( Urkish ), y t gotin, ku li devara Xabr diket, di dema s hezar saln ber zayn de, hem navenda ahnina Horiyan b, hem j bajarek ayn y giring, navenda perestina xweda ( Komarb ) b, ew xweday ku di efsaneyn Hor de xweday bingehn b(15).

Bi rast, ji 2200 sal b.z de Horiyan erdngariya Zagros derbas kirin ghan bakur Sriy, ber bi hindur w de, heya em As de n, ghan Sriya ya kenara deryaya Sip (Fnq), nemaze j devera Ogart, pre j ber bi bar de dr n. Jn Potro dibje: Div em bi kman li hebna Xoriyan li bakur geliy du eman bakur Sriy nenirin, tev ku komnif herm yekek Emor ye, l pareke pir ji navn Xoriyan di deqn serdema babil  ya kevin de li (Elalax) hene. Bi panzdemn sedsala b.z re (Elalax) bi gelemper dibe Hor, (Elalax)j ro bi nav (Gir ty)(bi ziman ereb: Eُtane) t naskirin, li kenara em As dikeve(16).

Hor ghan Felestn, nemaze j bajar Yebs ( Ibraniyan ev bajar bi Orelm, Erban j bi Qudis navandin ). Di peymana kevin de hatiye diyarkirin, ku Hor rnitevann iyay (Seُr), li geliy Eُrebe bn; ev iya nka li ( Bar Urdin ye), di pey re j ev dever bi nav ( Edom ) hate binavkirin, ev nav ji Edomiyan; lawn so kur shaq kur Birahm hatiye wergirtin. Di be pkhatin, nota 36 ayetn 20 21 de hatiye gotin, ku Evana kurn Seُr rnitevann erd ne:Lotan, obal, Sb-xuُn, Eُna, Don   ser Dan; evana mrn Horiyn kurn Seُr  in li erd/xaka Edom. Her weha di be du qatkirin, nota 2, ayeta 12 de ji peymana  kevin hatiye, ku ber p Hor li Seُr rnitin, pa kurn so ewana ji wur qewitandin, ji piya xwe belav kirin li na wan rnitin.

Da ku em di nakokiyn navbera hzn herm yn roavay Asiyay bigihnin, div em berjewendiyn, ku her hzek dixwast pk bne, bizanibin. Di v pergal de t xuyakirin, ku ( erdngar ),  ne ten bi wateya toboxraf (cgeh), bel bi wateya abor konevan j her tim armanca yekemn b.

Di ( lkolnn drka Kurd ) de, pir caran me giringiya her du riyn bazirganiya gerdn (riya Herr ya Pixr), di konevaniya roavay Asiya ya kevin de nan kirib. Pre j eger em rola evan her du riyan di birvena droka Horiyan de ji bra bikin, em d riya xwe j  a bikin.

Horiyan destn xwe dabne ser devera Kerkk li bar-rohilat iyayn Zagros heya bi kenarn derya Sip li hla bakur-roava. Ev yeka dide xuyakirin, ku ewana destn xwe dabne ser beek giring ji riya Pixr, ku ji hla rohilat Asiyay de dihat, li ser dawiyn riyn Herr Pixr li kenarn hla rohilat derya Sip, serdest bn. Digel hind, serdestiya wan ghab giringtirn xza bazirgan, ya ku welat du eman li gel derya Sip girdida, di devera Cezr re derbas dib heya bi bajar Grgim (Grgim yan j Qqim, nka li nzk Fert, li ser snorn Tirkiy Sriy dikeve ).

Li ber ronahiya van encaman, em dikarin tbigihnin ima  Hor derbasbn Sriye ya hindurn heya bar w welat, ku di peymana kevin de bi (Xaka Kenaُn ) di pey re j bi ( Felestn ) hatiye bi navkirin, de n, l bi piran li bar belav bn, di devera iyay Seُr de li geliy Eُrebe bi piran cih girtin, imk riya Pixr ya kevin  ji Yemen dihat di hla roavay Hcaz re derbas dib, ber bi bakur ve heya bi am ( Dmeq ) kenarn din yn rohilat derya Sip Asiyaya Bik de di.

Ziman Hor, wek y kurd, hevgirday ye. Drokzan li hember nasnameya w, wek awa li hemeber ya ziman Somer, li xwe heyirn. Jn Potro dibje:Mirov nikare tkiliyeke din di navbera ziman Hor yek din ji zimann Rohilat kevin de biespne(17).

Bi ya me be, ev heyirn ji ber du titan pk hatiye; yek ji wan ew e, ku drokzanan ziman kurd nizanne, y din j ew e, ku Kurd anda kurd ji bst pnc sedsalan de her tim di bin mij dmn de hatin htin, ta pileya ku piraniya drokzann li ser droka roavay Asiyay nivisandine, nizanbn, ku miletek xweser, nav w Kurd e, li roavay Asiyay xwediy droka kevnare, heye.

Her ku Hor bi k ve din, anda xwe ya Zagros j, ku rehn w Ar ne, bi xwe re dibirin. Jrnot Wlhlm weha die, ku Horiya baw rzikn xwe yn ayn ji kevintirn welat xwe y ku li ba me nas e, Kurdistan bi xwe re ann. Berztirn xwedayn wan (Top) xweday heway b, ( Eddo/Heded ) xweday heway, y Sam li bajar Xeleb ( Heleb ) berztirn nimney herm y xweda Top b, xweda ( awuka ) j berztirn xwedaya Horiyan b, di belgeyn syemm komni Or de la w hatiye kirin, nasnameya w tev li ya xwedaya welat du eman ( Etar ) bye, l heya dawiya heydemn sedsala b.z nav xwe y Hor parastiye. Dihate bawerikirin ku peyker w dikane nexaan sax bike, v lom j di serdema Hor/Mtan de du caran ber bi Misir de hate andin, da Ferُn ji nixaiy sax bike. Her weha ( Komarb ) j xwedayek Horiyan y navdar b, ku li derdora sala ( 1700 b.z ) la w hatiye kirin. Perestgeha civaka Hor j bi nav ( Mala paqijkirin ) dihate navandin(18).

Horiyan gelek nann aristan li roavay Asiyay bi n xwe de htin. Jrnot wlhlm dibje: Hor, li dawiya s hezar saln b.z ji devern iyay, ku li bakur-rohilat welat du eman in, hatin, ketin bin bandora aristaniya Somer ya Akad, di navna du hezar saln b.z de ji bo guheztina w aristaniy bo Sriy Asiyaya Bik roleke gelek giring lstin(19).

Gava Dr. Ebdil-Hemd Zayd li ser ahnina Hiss ya n dipeyive, dibje: Tit hatiye berbiavkirin ew e, ku malbat(Famle) durv Hor hilgirtiye, aristaniya Hor gelek bandor li w kiriye. Kesek Hor, ku nav w ( Kkul ) b ye, leker mperetoriy hn awayn xebitandina ekan dikir, bi ser de j gelek ah ahbanown dawn yn Hissiyan bi navn Hor dihatine bi navkirin(20).

Wlym Langer j weha dibje: Gewretirn kar Horiyan, yan j y rvebirn wan yn Hind-ran ew b, ku ewana eُrebe (eُrebane) ya bi du tekeran du hesp w diknin, derbas Misir roavay Asiyay kirin, ew eُrebane  pit sala ( 1600 b.z ) hatiye naskirin, lgervanan di belgeyn Boxaz Gow  de ( Hatoa paytexta Hissiyan )  pirtkek li ser perwerdekirina hespan e, ku kesek Hor y navdar; nav w Kkul b ye, nivisandiye, dtine(21).

Rn Lapart j weha die, ku Horiyan Aor, Anadol Sriye ya Jorn, li ser pita hespan, bi girbenda nijad and gir dan(22).

 

Mtan (Mitanni):

Ev e nav Mtaniyan y navdar, l hin lgervan wan bi ( Mttan Meyttan ) dinavnin. Ev cidah j ji cidabna zimann, ku nav wan p hatine nivisandin, hatiye. L hem lgervan digihn w baweriy, ku Mtan axek Horiyan e, tev li geln Zagros yn kevin bne, gava wan rvebir li welat Horiyan bi dest xwe xistin, rewa Ar, ji her du warn konevan and ve, li ser civaka Hor, bi gelemper li ser ahnina Horiyan bi hukardariya mezin hate xuyakirin(23).

Wek ku ber j hate gotin, Mtaniyan rvebir li ahnina Horiyan, ji nv duhemn hezar saln b.z de bi dest xwe xistin, bajar Aokan/ Waokan wek paytext ji xwe re birin, wateya w j ( kaniya ciwan, an j kaniya A )e. Di serdema Aoriyan de j bi nav (skan) hate navandin, wateya w j bi kurd ( Sih kan ) ye. Jrnot Wlhl gumanan bi hlek de davje, pitrast dibje, ku ew paytext ro li ( Gir Fexar/ Fixriy ) dikeve.

Destlata Mtaniyan ber bi rohilat de, bi semta welat Aor ( ber Soparto b ) de dirj b, gha devern bar ema Dcley heya bi iyayn Zagros devera Errabxa ( Kerkk ), bi bakur de j heya devera, ku pa bi Ermenistan hate navndin, de , li hla roava j destlata Mtaniyan gha Sriyey heya derya Sip. Yekemn ah wan j Paratarna kur Krta b; ew ku li derdora sala ( 1520 b.z ) miriye(24).

Devern destlata ahnina Mtaniyan bi hla roava de fireh bn, di dema ku ah Hiss Morlo ahnina Heleb dagr kir, Mtaniyan detst dan ser w j, kanbn hin dewlet ahninn bik, li hla roava, wek ahnina Mok ( Elalax ), ku snorn w digihtin kenarn derya Sip, bixin bin destlata xwe de. Jn Potro dibje, ku ji nv duhemn hezar saln b.z de, her tit, ji derya Sip heya bi Noz ( nzk Kerkk ) ketib hindur dewletek, ew j mpertoriya Mtan b, ya ku neke bilind ji Hind-Ewropiyan t de li ser miletek ji Xoriyan destlatdar bn(25).

Wek hem Ariyan, rola hesp alavn cengan di hza Mtaniyan ya eran de ber biav b, l ji ber ewana ( hesp alavn din ) gelek biha bn, ten ew kesn dewlemend dikarn wan bixebitnin, di rojn cengan de gurpn taybet ji wan kesan, pk dihatin, rola wan di serkeftinan de nirxbiha b. Ewana li ahnina Mtan, Sriy Felestn bi ( Mer Yen na) dihatin navandin; ev bje bi piran li gel bjeya hind-ewrop ( Meriya ) ango ( Xort)  dihate bestandin, wekheviya zimanewan watey ya v nav pjeyn kurd ( mr, mer, mran ) say xuya ye. Her weha navdariya kevana Mtan, di serdema ardemn sedsaln b.z de snorn welt derbas kirib(26).

Di sedsala panzdemn b.z de, ne ten ahnina Mtan hza yekem b li roavay Asiyay, bel du hzn din j hebn, dixwastin dest bidin ser wan deveran; yek ji wan dewleta Hiss b, li bakur-roava b ( Asiyaya Bik ), ya din j dewleta Misir li bar-roava b.

Di rpeln bihurne de, derbas b, ku Mtan neke destlatdar ya n b di civaka Horiyan de, xwneke n bi gewdey dewleta Hor de ber dabn, destlata wan ya erdngar konevan wergirtibn, riyn bazirganiya gerdn, nemaze riya ku welat navbera du eman Misir, di navbera Sriy orta w re, pev re gir dide, bi dest xwe xistbn. Di v pergal de, ekere dibe, ku Mtan d li hember her du hzn din yn herm; dewleta Hiss ya Misr, di pey re w li hember dewleta Aor j, li rohilat, r bi r bibin(27).

Eger em bne ba Hissiyan, em d bibnin, ku ewana miletek Hind-Ewrop ne, bi belvbn pijiqandina Ar re, di heydemn sedsala b.z de, derbas Asiyaya bik bn, li derdora (1600- 1380 b.z ) mperetoriya Hiss ya kevin ava kirin, bajar Xatoa/ Hatoa ( Boxaz Goy, bi 15 Km li rohilat Anqer dikeve ) wek paytext nan kirin, bi hla rohilat de n, bi serpertiya ah Morl yekem, li derdora sala (1594 b.z) dest dan ser dewleta Babil, tevdrn xwe kirin, da dest bidin ser devern destlata Hor/Mtan li joriya devera navbera du eman bakur Sriy, l pir ne, mperetopriya wan jar b. Hjay gotin ye, ku ew armanca erdngar-konevan, ango bi destxistina tora riyn Herr Pixr li roavay Asiyay, her tim di navenda wan nakokiyan hemiyan de b(28).

Di heman dema, ku dewleta Mtan hate avakirin, bi carek, di panzdemn sedsala b.z de hzdar b, mperetoriya Hiss, ji ber nakokiyn navxwey, jar ketib, p re j derfet kete destn Mtaniyan, da destlata xwe bidin ser bakur Sriy, l demeke pir ne, mperetoroya Hiss ya n, di navbera saln ( 1380 1190 b.z ) de hate avakirin, b hzeke herm ye navdar, bi du waran de kete nav cengan, ji hlek de li dij dewleta Mtan, ji hla din de li dij dewleta Misir er ajotin. Dsan j destdanna ser tora riyn Herr Pixr armanca erdngar konevan ya wan er cengan b.

Ji hla Misriyan de, ewana pit sed nv sedsal kannbn, bi serpertiya ah Uhmis yekem (1575 1550 b.z ); yekemn ah malbata  heydemn, welat xwe ji destlata Hiksos rizgar bikin, pre j hin bi hin hza dewleta Misir gewre dib, ahn Misir avn xwe berdan ser Sriy. Careke din armanc erdngar konevan b. Mebest ew b, ku dest bidin ser kenarn rohilat derya Sip, ku tora riyn Herr Pixr li wan deveran b, bi ser de j ahn Misir p agah bn, ku ne ten dest bidin ser kenarn rohilat derya Sip, bel div ji bo bazirganiya xwe, r bi hla rohilat de j vekin, ji ber ku riya Herr ji wur de ber bi rohilat Asiyay de die. V lom ewana tkiliyn stiratejk li gel Kaiyan girdan, l di pey re dest ji wan berdan, ber xwe dan avakirina wan tkiliyan li gel dewleta Aor, ya li hember Kaiyan n ava dib.

Di panzdemn sedsala b.z d, dema ku hza Mtan gur dib, bi encama berjewendiyn erdngar-konevan, diva b, ku ahn Misir; endamn malbata heydemn, ji bo bi destxistina Sriy, bikevin nakokiya dirj li gel ahnina Mtan. L gava  Artatama ( Artadama ) y yekem, li derdora sala ( 1440, an j 1430 b.z ) hate ser text Mtan, tkiliyn dostane li gel Misir hatin girdan. Li derdora sala ( 1410 b.z ) tkiliya dostane di navbera ah Mtan; otarna y duhem kur Artatama ah Misir Aminhotib ( Amnovs ) duhem de b, ah Misir kea ah Mtan, ya bi nav ( Clo-Xpa ) ji xwe wek jin an, Aminhotib syem ji w jin peyda b. Bi ser de j tkil di navbera Aminhotib syem ah Mtan y n Torata de hn xurtir b, w j mra Mtan, Tado-Xpa; kea Torata ji xwe re bir. Di parzgeha belgeyn Eُmarne de 7 nameyn Torata ji bo Aminhotib syem hene, giran krbna dostaniya wan her duwan didine xuyakirin(29).

Armanca wan tkiliyn giran di navbera Mtan Misir de ew b, ku vkra li hember dewleta Hiss, ku dijmin wan e, rawestin. L tkiliyn wan ne ten konevan bn, bel and j bn, berhema wan tkiliyan di serdema Aminhotib arem kur Aminhotib syem de, ku heye kur mra Mtan Tado-Xpa be, hate xuyakirin.

Aminhotib arem ( 1375 1358 b.z ) an j ( 1367 1350 b. z ) guhertineke mezin di ayna Misr de peyda kir; ew perestina xwedayek ten ( Aton ) y ku durv tav ( roy ) nana w b, xiste na perestina xweday ( Amon ), y ku durv gay Ebs nana w ye, bi xwe j nav ( Exin, Aton/ Exnaton ) hilgirt, wateya v nav j ( y ku Aton j hezdik ) ye. Heye ev ayna tav ya yekt bi ken mrn Mtan xizmetkarn wan re ghabe Misir(30).

Wek ku di nav piyn Kurd de hatiye naskirin, ahn Mtan j bi xwehezkirin nakokiyn navxwey mijl bn, avn du dijminan j her tim li wan bn; Hiss ji hla bakur-roava de, Aor ji hla rohilat de. Hiss bi tkiliyn Mtan li gel Misir ne qayl bn, her tim nakok di navbera endamn malbata rvebir ya Mtan de gur dikirin, bi ser de destn xwe j dirj kar barn dewleta Mtan kirin, ah Hiss oplo Liyoma (1390- 1350 b.z ) hri ajotin ser snorn kakur-roavay welat Mtan, bi lez da ser (Waokan ) paytexta welat Mtan, ew dagr kir, ah Torata kut, p re j Mtan, di aerewa dewleta Hiss de, wek dewleteke bik ma(31).

Di heman dem de, Aoriyan  jarbna dewleta Mtan ji xwe bi kar ann, destlata wan, bi bi serpertiya Aor Opalt ji destlata wan rizgar bn, l bi v ten nekirin, bel bi ser de j dan ser dewleta Mtan, ah Ar; Adad Nrar y yekem, hrin Aor heya bi Fert ajotin, li derdora sala ( 1300 b.z) Waokan ya paytext wran kir. Di pey re j, li derdora sala ( 1275 b. z ) ah Aor; elmanser yekem da ser ahnina Mtan, ya ku erdngariya w, di w dem bik bb, Aoriya nav ( Xangalban / Hangelban ) li w kiribn, ew wran kir, pre j ahnina Mtan ji hol rab(32).

                                         *******         ****        *******        

        

  

Jder avkan 

(1)  Ralf Lnton: Dara aristaniy, be 2, r 162. Bongard Lvn: Titm n li ser rohilat kevin, r 273.

(2)   Ralf Lnton: Jdera navbor, be 2, r 162. H. G. Welz: Nann droka mirovaniy, be 2, r 309.

(3)   H. G. Welz: Jdera navbor, be 2, r 308. Mihemed Beyyom Mehran: Droka raq ya kevin, r 296. Cemal Red Ehmed: Diyarbna Kurd di drok de, be 2, r 233,234. Ehmed Fexr: Lkolnn droka rohilat kevin, r 208.

(4)   Cemal Red Ehmed: Jdera navbor, be 1, r 581.

(5)   Erak Savrastiyan: Kurd Kurdistan, r 41.

(6)   Mihemed Beyyom Mehran: Jdera ber, r 298. Amir Silman Ehmed Malik El-Fityan: Lkolnn droka kevin, r 133. Ehmed Fexr: Jdera ber, r 205.

(7)   Jn Potro hinekn din: Rohilat nzk, aristaniyn p, r 212. Ehmed Fexr: Jdera ber, r 203. Ebdil-Hemd Zayd: Rohilat nemir, r 571.

(8)   Jn Potro hinekn din: Jdera ber, r 211. Diyakonov: Med, r 127. Tewfq Silman: Lkolnn aristaniyn kevin yn roavay Asiyay, r 252.

(9)   Jn Potro hinekn din: Jdera  ber, r 173. Jrnot Wlhelm: Hor, drok aristaniya wan, r 56. Amir Silman Ehmed Malik El-Fityan: Jdera ber, r 134. Mihemed Beyyomi Mehran: Jdera ber, r 305.

(10)Fadil Ebdil-Wahd Amir Silman: Rz bawikn geln kevin, r 23. Mihemed                   Beyyom Mehran: Jdera ber, r 305,306. Sam Seُ d El-Ehmed: Somer kelrpra wan ya aristan, r 5. Amir Silman Ehmed Malik El-Fityan: Jdera ber, r 137.

(11) Cemal Red Ehmed: Jdera ber, be 1, r 600. Tewfq Silman: Jdera ber, r 320,321. Mihemed Beyyom Mehran: Jdera ber, r 307. Ebdil-Hemd Zayd: Jdera ber, r 550.

(12) Ebdil-Hemd Zayd: Jdera ber, r 373, 561. Jrnot Wlhlm: Hor, drok aristaniya wan, r17,29.

(13) Tewfq Silman: Jdera ber, r 312.

(14) Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 24,29. Cemal Red Ehmed: Jdera ber, be 1, r 601.

(15) Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 35.

(16) Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 107. Jn Potro hinekn din: Jdera ber, r 200. Bongirad-lvn: Jdera ber, r 162.

(17) Jn Potro hinekn din::Jdera ber, r 201.

(18) Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 98, 100, 101, 123. Fadil Ebdil-Wahd El: Ji Somer heya bi Tewrat, r 154.

(19) Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 24.

(20) Ebdil-Hemd Zayd: Jdera ber, r 473.

(21) Wlym Langer: Firehtirn droka chan, be 1, r 62.

(22) Rn Labart: Efsaneyn Sriy, r 8.

(23) Cemal Red Ehmed: Jdera ber, be 2, r 241.

(24)  Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 62. Ebdil-Hemd Zayd: Jdera ber, r 477. Mihemed Beyyom Mehran: Jdera ber, r 343, 344.Cemal Red Ehmed: Jdera ber, be 2, r 243.

(25) Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 59. Jn Potro:Jdera ber, r 201.

(26) Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 50, 87.

(27) Tewfq Silman: Jdera ber, r 320.

(28) Mihemed Beyyom Mehran: Jdera ber, r 296.

(29)  Jrnot Wlhlm:Jdera ber, r 64. Cemal Red Ehmed: Jdera ber, be 2, r 255. Ebdil-Hemd Zayd: jdera ber, r 478, 479.

(30) Wl Diyorant: roka aristaniy, be 2, r 68 79. Wlym Langer:Jdera ber, be 1, r 49. manowl Filaykofisk: Serdemine tev lihev, r 248. Amir Silman Ehmed  Malik El-Fityan: Jdera ber, r 285.

(31) Wlym Langer:Jdera ber, be 1, r 62. Ebdil-Hemd Zayd: jdera ber, r 485.

(32) Wlym Langer: Jdera ber, be 1,r 63, 83. Cemal Red Ehmed: Jdera ber, be 2, r 247. Mihemed Beyyom Mehran: Jdera ber, r 344.

 

 

 

                               

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org