Dr. Ehmed Xell   

Wergr: Heyder Omer

Kesayetiya Kurd

Lkolnn civaknasn

 

Xelek 7

Anthropologiya Kurd

 

                                                        

Dergeh ( Bingehn Kesayetiy ):

Kesayet, i ya tekekes be i j ya gel be, wek iyay qeay ye, arkek j li ber avan diyar e, s arkn din j di bin deryay de ne. Di xeleka duwemn de, me ew bi kurtah nasandib, ku kesayet ew rewn gelemper in, yn ku gelek ji nav gelan p t naskirin, ji her warn rikn (sfet) gewdey, mirz, hizir (zihniyet) and hem creyn tevgera w gel, di hem helwestn crbecr de. Ji hla bingehn de j ar bingehn kesayetiya gelan hene:

1. Bingeha Anthropology ( zanista salixdana mirov): Du navendn v bingeh hene; ya yekemn di arewa ethnology ( zanista celebn mirov ) de digere, ya duwemn j ew berdestina ne, yn ku di arewa ethnography ( zanista salixdana gelan ) de digere.

2. Bingeha ecology ( kolog / cgeh ): Ev bingeh di taybetiyn erdngariya pkhatin de, ya ku ( netew / gel / milet ) di hembza w de ji destpk de pk hatiye, diyar dibe, her weha bandora w erdngariy li avakirina kesayetiy, ji her warn zind ( biyolog ), ethnograhpy (zanista salixdana mirov), zann, dern civak j hukardar e.

3. Bingeha and: Ev bingeh, li pileya yekemn, di rista zann, dern sin ya hevtewaw de diyar dibe; ewa ku di serdemn pn yn pkhatin de bi ( netew / gel / milet ) re gav bi gav li r ye. Ev rist j gelek titan di xwe de dicivne, wek efsan, ayn, nerna li heyn, astn hiyariy, taybetiyn mirz, sinn bilind, ku mirov ji xwe re wek rber dibne, her axn v rist, wek bawer nirxan, helwest tevgern ji wan bawer nirxan peyda dibin.

4. Bingeha xebat (nakok): Ev bingeh di wan dijberiyn, ku li p ( netew / gel / milet ) di navbera pkhatin rvena drok re derdikevin, wek dijwariyan, gefguran, metirsiyan awayn zorkariy.diyar dibe.

 

Gava ev bingehan werin vekolandin, div du tit li ber avan bin; ew j ev in:

Yek: Div bi away tekane bi wan re neyte dan standin, bel div hem vkra li ber avan bin, ji ber ku kesayet ne berhema bingehek bi tenha ye; imk ji her bingehek parek di pkhatina w de heye.

Du: Div her tim li ber avan be, ku ew bingehan ne rawest b tevger in, bel guhertin her tim li ser wan hukardar e; ango ewana, i ber bi p baiy de, i j ber bi pa nebaiy de, tne guhertin.

Pit v rdzkirin, ka em werin ba kesayetiya Kurd ji war anthropology de binerin.

Ber p, dixwazim wan pdiviyn, ku min gotib, div ez di v lkoln de, bi cih bikim, bnim briya xwe; ew pdiviyan j ew bn, ku ez r li p kesn din vekir bihlim, da ew j di mijara Kurd de, bi gelemper, di ya kesayetiya Kurd de, bi taybet, gotin bonn xwe diyar bikin bibjin, l bi merc ku gotin bonn wan zanist obyektv bin. A nka em gelek hewcedarn wan bona ne, nemaze j ez ne pispor anthropology me. Gelo ka lkolneran di v mijar de i gotine?.

 

Gotinn lgervan nivsevann ewrop:

* Gerok ngilz Klodyos Rg, di dema yekemn arka sedsala nozdemn, li ser Kurdn Goran, ku (Nktn tne zimn, ku ewana nitevann wan waran in, ku ji riya bakur, ya ku Kermenah digihne Bexd heya bi em Seyrewan (Diyala) li bakur, ji wir j heya Hewraman), weha dibje: Goran bi rewn r (dm) zarava xwe ve ji nn cengvanan cidatir in, rwn wan gelek nerm in, xzn li ser j gelek organze ne, mirov li wan dinre, ji hla r de texmn dike, ku ewana yonan ne(1).

 

* Henry Field (1819-1883), di lkolnek de, li ser ( 324) kesn kurd kirib, dibje: Bejna kes kurd, bi gelemper, navend e, nv w y jor( ji milan heya bi newq) dirj e, pn w hinek kurt in, seriy w pehn e, rw (%40) ji kurdan di navbera navn dirjiy de ye, y hejmareke din, ku li derdora ya jorn e, hinek pehn bernavn e, poz wan bi piran dager ye, por wan j pir e(2).

* Anthropolog firans, Ernest Chantre di pirtka xwe (Kurd) de, ku sala (1879) hatiye weandin, encamn lkolnek li ser (332) mr (62) jinn Kurd pk hatiye, diyar dike, ku dmen kurd, bi gelemper, sert e, kesayetiya wan j weha ye, avn wan bik agir bi hundir de ne, mrn wan, bi gelemper, gewrerengn in, bejin dirj in, ne qelew in, hzdarine b hempa ne, gavn wan di me de raste rast in, bi bexetwar sern xwe ber bi jor de hildidin(3).

Her weha Ernest Chantre diyar dike, ku avn %60 ji wan kesn, mijara lkoln bn, re bn, por (204)an qehwereng b,  y (118)an di navbera qehwereng re de b, y (10)an j l (zer) b, pozn (%37)an raste rast bn, y (%50) dager bn, (%18) hinek kr bn, pozn (%66) jinan raste rast bn, l rwn wan teng bn, engn wan hzdar bn, sngn wan bilind bn(4).

* Lgervan ngilz Son, y ku ber demeke ne kurt li kurdistan jiyab, di destpka sedsala bstemn de gotiye: Eger em li pkhata kes Kurd, ya gewdey, binerin, em d, b guman, xwe li hember nimney hevtewaw bibnin. Kurdn bakur ne qelew in, bejindirj in, kesn qelew di nav Kurdan de gelek hindik in, pozn wan dirj in, l bi piran dager ne, devn wan bik in, rwn wan gilover berdirj in, pirn wan j l in. Eger em kurikek kurd ji v crey bidin nav kurikn ngilz, em d nikaribin wan ji hevdu veqetnin, ji ber ku r gewdey w j wek yn wan sp ye(5).

* Son hn j gotiye: l ev wne li bar pirtir e, mea kesan girantir e, ji nav (40) kes, ku bi awak tewank hatbn veqetandin,dirjiya bejna nehan bi qas e lingan(piyan) b, tev ku dirjiya bejna kesn pirn lan bi qas pnc lingan e nan b, gavn wan fireh giran bn, dijwariyn kar dipejirandin, bejnn kesn iyay raste rast bn(6).

* Dsan Son gotiye: Di nav Kurdan de mrin hene, rwn wan nepen ne, por wan nerm dirj e, simbln wan dirj dager ne, reng erm wan say ye. Eger r wek pvan were birin, ev yeka dide xuyakirin ku nijad Engilo-Sekson kurdan yek e(7).

Lgervana ngilz, Lady Drower di yekemn nv sedsala bstem de, gava li ser mixtar Beُqa, an j y Baeُdra, li devern Ezdahiy ye, axiviye, gotiye: Dm w, wek yn pir kesn, ku me li gund dtine, mezin b,te digot, hema hema ji crey dmn Sikendnav bdi nav kurikn gund de hinek l, avn wek Seksoniyan hebn(8).

* Nivsevan Ermen, Ebviyan li ser kesayetiya kes kurd dibje: Mirov dikane bi nerna p re mirov kurd bi mran bejna w ya sawdar wateyane nas bike, ewaya ku di heman dem de tinaziya w ji saw tirs dide xuyakirin, bi ser de j li ser rw kes kurd avn mezin agir, ebrown giran, eniya bilind pozn dirj dager hene, gavn w ngirt ne. Bi gotineke din, di mirov kurd de rikn (sfet) lehengn kevin hene(9).

* Lgervan Rs, Vladimir Minorsky gotiye: Kesayetiya kes kurd crbecr ye, ta radeya, ku rikn (sfet) anthropology tr nakin, pre j mirov dikane di nav Kurdan de rwn gilover yn ermen, yn sam ye ereb, yn nistor ye kirstan bibne(10).

* Lgervan Rs, Basil Nikitin dibje: Hin lgervan Kurdn rnitevann rohilat Kurdistan ji yn roavay kurdistan vediqetnin. Reng erm rohilatiyan, yn ku Stolz qala wan kiriye, gewr e, qehfn wan ji crey (brachycephalic)e, (seriyn pehn), ewana bi v yek, wek cnarn xwe Farisa ne, ewana bi berevaj roavayya ne, ewn ku Von Luschan, li gor nernn Anthropology, bi hrbn lkolnn li ser kirine; Kurdn devera Komajn (nzk Qereqo) li iyay Nemrd, Zincrliy mijara lkolnn Von Luschan bn, wan lkolnan daye xuyakirin, ku para pir ji wan Kurdan l in, qehfn wan ji crey (dolichocephalic seriyn dirj)in, her weha Luschan ghaye w baweriy, ku Kurd ji bingeha xwe gel l e, avn e, qehfn wan ji crey (dolichocephalic)e, l hebna xwediyn erm gewr di nav Kurdan de, tev ku qehfn wan ji crey (dolichocephalic)in, li gor hin lgervanan, bi sedema zemawenda Kurdan li gel Ereban,Farisan Tirkan e(11).

* Dana Adams Schmidt di dema gera xwe li devera Barzan sala (1962) gotiye: Dema sibeh, kat heyt bn, em ghan gund (Baban), gava min kurikn l kesn xwediyn avn n dtin, matmayn ez girtim, ewana biv nev nimneyek barzan ye balk bn, ew xweik ne qelew bn, biv nev ewana tev lihev bbn, bi hev re zewic bn heya ku ev celeb b hempa ji wan peyda bye(12).

* Jonathan Randl dibje: Kurd gewr bejin kurt ji lawn Ewropa ya bar Ereb Farisan nay veqetandin, l pareke pir ji Kurdan l bejindirj avn in, ewana li w xza teng, ku ji gola Urmiy li roavay ran de dest p dike, di piraniya devern bakur raq re derbas dibe, heya digihne snorn Sriy, dijn. beriya nv sedsalk mamostey drok y zangowa Kolombiyay teqez kiriye, ku Kurd dikanin bibjin, ku ewana reh xwe paqij parastine, her weha rewn sereke yn anda xwe j li dirjiya demeke drdirj, ji her geln ku  ro li Ewropay dijn, pirtir parastine(13).

* Jonathan Randl hn j, gava Kurd sala (1991) bi milyonan miext bbn, dibje: Gava neghan tora c.b.s ya ermrk, Alan Ptz li ser sedemn yekseriya ragihandina neyn Kurdan li wan iyan, li dirjiya 21 rojan, bi kurtah dipeyive, weha dibje: mendal xweik bn, mr hzdar bi xwebawer bn, jin j xweik b pene bn, chana derve bi tevay li hember hebna Kurdn l avn maliq ma(14).

 

Gotinn nivsevann Ereb:

Lgervan Sr, Munzir El-Msill berztirn nivsevann Ereb e, ku li ser Kurdan bi away tewaw nivisandiye; ew di pirtka xwe ( Ereb Kurd ) de piraniya titn li ser Kurd, ji warn drok, erdngar, kesayet, civak, ayn wje de kom kiriye, gava ew Kurd salix dide, weha dibje: Bejn bala kes Kurd xweik zirav e, gewdey w raste rast e,Klodiyos Rg li ser Kurd dibje: Kesn Kurd, bi gelemper hzdar in, min kesn xwed gewdeyn hzdar; i mr i jin bin, wek awa min li Kurdistan dtine, li devern din nedtine. Her weha lgervan ngilz, Mistir Hbard; endam komta xzkana snorn Rsiya Tirkiyey sala (1914), li ser Kurd gotiye: Gava ewana ji me ve nzk bn, min r bejnn, ku nana paqijiya xwn xweikbna bingeha gwedeyn wan in, dt(15)

Munzir El-Msill hn j dibje: Gewdey beek ji Kurdan dagirt ye, l bi gelepmer gewdey wan naverast e, reng erm wan, li gor devern hebna wan, sp gewr e, por wan, bi piran ber bi rebn de ye, l di nav wan de kesn l avhingiv an j avn hene, avn Kurdn bakur n in. Kes Kurd hik sert e, simbln w giran in, ji ber ku xwedlderketina simblan nana mraniy siwariy ye(16).

Bi ser dej Munzir El-Msill dibje: Rikn Kurd yn ethnography sirt anthropologie, li gor danasna kilask, wan ji Samiyan bi dr de dixin, didine xuyakirin ku ewana Ar ne. L tit giring ew e, ku em bnin briyan, ku rikn gelemper yn Kurd ne wek hev in, bel ji v war de, bi sedema tev lihevbna wan li gel nitevann derdora deryaya Sp, cidah heye. Zanyar Rs, Konk li ser v yek dibje, ku rikn Kurdn bakur yn li Tirkiyey bakur-roavay ran,bi away nima, rikn Ar didine xuyakirin, l reng rw Kurdn bar Kurdistan hinek gewr dager ye, por wan ber bi rebn de ye, avn pirn wan qehwerengn in, bejna wan j naverast e, sern wan ber bi giloveriy de ye(17).

 

Gotinn nivsevann Kurd:

Daw j, em d ber xwe bidin lgervan Kurd, Dr. Mehrdad zady, ew pispor lkolnn kurd ye, li zangowa Harvard mamostey be aristan zimann rohilat nzk e. nivsn w j zanist ne. Gava ew li ser Anthropologie ya Kurd, di pirtka xwe ( Kurd, kurterber The Kurds: A Concise Handbook ) de, dinivisne, weha dibje: Ji war taybetmendiyn sirt ( Physical characteristic ) de, kurd ji cnaran nayne veqetandin, wekheviya durvan j di nav Kurdan de tune ye, ev cidah, di v war de, li ba hem ethniyn, ku cnarn wan in, j heye, tev ku ewana, ji war reng taybetmendiyn zanista endamn gewde ( Physiology) de wek geln bar Ewropa yn rohilat deryaya Sp ne j, l di kesayetiya wan de du taybetmendiy hevgirday domdar hene, ew j ev in: Gewreyya hman qefqas y nijad, liya hman Alb, hin caran j hman Nord Bakur(18).

Ev crey daw ( Alb/Nord ) bi piran li devern Zaxo, Urmiy, ino devern Kermeah Hemedan t dtin, her weha li dawiya bakur-roavay Kurdistan, li iyayn deryaya Re j t dtin, l hebna w li rohilat roavay Kurdistan km e, li navend roavay Kurdistan herdu creyn ( gewr l ) tev lihev dibin, gava gurpek ji ( 598 ) kesan pk t, bye mijara lkolneke Anthropology, ku Henry Field sala (1952) li raq p rabye, reng syikek (1/3) ji wan l b, ev cre bi piran li Zaxo b, l her ku ber bi bar de, bi hla Kerkk Silman de die, km dib(19).

Mehrdad bi ser ve dike dibje: Dirjiya bejna nitevann bajar gundan, bi gelemper, bi dirjiya ( 5.3 5.7 ) linga/piya ye, ewana ji nitevann koer, yn ku dirjiya wan bi qas dirjiya ( 5.7 6 ) linga ye. ( her lingek/piyek 30 c.m ). Piraniya van cidahiyn dirjiya bejnan di navbera wan herdu gurpan de, bi sedema cidahiya xwarina devern wan in, l tit giring ew e, ku em cidahiyn geneyn herdu gurpan j ji bra nekin(20).

Mehrdad dsan dibje, ku piraniya gerokn ewrop, di nozdemn sedsal destpka bstemn sedsal, di raporn xwe de weha dtin, ku Kurdn cotkar nitevann bajaran, yn ku (Goran) tne navandin, bi piran gwer in, l yn bejindirj bi ( Kurmanc ) tne navandin. Xuya ye rewa Ar, ji her warn zimanewan, and reh ve, ji duwemn hezar saln b.z de, li ser gurpn qefqas hukardar b, weha j bi berdewamiya kon gurpn hind-ewrop re, ku ber bi roavay Asiyay de din, dom kir, ew gurpn wek Mtaniyan (Mitannis), Hissiyan (Hittites), Medan (Medes), Sagartiyan (Sagarthians), Siks (Scythians), Farisan (Persians) Alan (Alans). Hinek ji wan koan bi hejmarn pir bn, ta radeya, ku karbn guhertinn berbiav di bingeha and de pk bnin, l ew guhertin ne ghan bingeha reh(21).

Mehrdad hn j p de die, ku mirov dikare weha bie, ku lihevhatina reh ya tewaw di civaka Kurd de nne, ev yeka j d were xuyakirin, gava mirov cidahiyn navbera Kurdan de li her cihwarn wan bide ber avan. Tit pitrast ew e, ku pkhata Kurd ji destpk de li ser pircreyiy rabye, mirov dikare ko hrin pir, yn ku bi rvena hezarn salan re bi ser Kurdistan de hatine, wek sedema yekser ya v pircreyiy bibne. Wek nimne, rikek mongol, ku j re ( apeppering ) t gotin, li hin devern Kurdistan heye, wan devern ku hinek Tirk ji duwazdemn sedsala. z. de l bi cih bbn. L thniya Kurd ew kesana di xwe de piaftin(22).

Li ser xwn j Mehrdad weh die, ku xwn li Kurdistan, bi gelemper, ji crey (B) ye, eway ku berxwedana sirt li hember nexweiya pirrik (Kolra), ya ku carcaran dide ser Kurdistan, li gel mirov peyda dike. L crey (A) y xwn li hember nixweiya reemirin / reemerg, berxwe dide, ev nexwe di sedsala ardemn de  bi hz dab ser Ewropa, l hukariya w li ser Kurdan km b. Crey (O) y xwn li Kurdistan km e, ew j li hember nexweiya Gurriy, ya ku bi gelemper li rohilat navn pir e, berxwe dide. Kmbna v crey xwn li kurdistan dide xuyakirin ku ew nexweiy (Gurr) damarn xwe bernedane iyayn Kurdistan. Gava lkolneke drok li ser dmografiya Kurd, nemaze ji war hijmara nitevanan tkiliya v yek li gel nexweiyn giran, were kirin, div ev agahiyan li ber avan bin, neyne ji brkirin(23).

 

Encam:

Ev zanyariyn derbas bne, me digihnin van encamn jrn:

Yek: Lihevhatina reh ya tewaw (%100) di civaka Kurd de nne, l tev v j taybetmendiya thniya wan heye. Ariens Kappers v yek teqez dike dibje: Tev rbecriya Kurdan ji hla Anthropology de, rast ew e, ku ewana hmanek /rehek xweser pktnin(24).

 

Du: Teybetmendiya Anthropology ya Kurd a gelemper tev liheviya rikn rohilatnavn ewrop ye, ew rey Kurd, y bejindirj, r sp l, avn j, bi piran, li devern bakur Kurdistan heye, l crey bejinkurt, r gewr avres, bi piran li bar Kurdistan t dtin, li devern navenda Kurdistan j her du cre tev lihev dibin.

S: Ji hla ethnography de, di nav Kurd geln cnarn wan ( Ereb, Faris, Ermen ) wekhev heye, bi ser de j rik mongol (Tirk) di nav Kurdan deli hindik deveran heye, l gelek km e, ew j bi sedema cihgirtina hinek ln Tirkmenan li welat Kurd di dema sedsala duwanzdemn de b, l ev rik di nav taybetiya kurd ya xweser de hema hema wenda bye.

ar: Destkeftiyn anthropology nikarin ji bo naskirina kesayetiya Kurd, ji hln giyan, hizir (raman), ciwan civak ve, bibine riya zanist ya durist. Bi gotineke din: Taybetiyn anthropology nabin kilt kesayetiya Kurd, ji hla zanist de nabe em, wek nimne, bibjin: Kurd jrek in, an j ne jrek in, ji ber ku pozn pirn wan dager ne, mirz Kurdan tir tj e, an j ji ber ku simbln pirn wan pehn gurr in, her weha nabe em bibjin: Jina Kurd xwed kesayetiya xurt e, ji ber ku reng gewr, di d re j yn sp l li ser w hukardar in. Lklinn zanist yn hemdem r nadin w yek, ku kesayet li gor taybetiyn reh were naskirin, bel ewana, bi piran, bal diknin ser cgeh and.

 

Ravakirin:

Daw em van ravakirinan pk dikin:

Yek: Hem gotin bonn, ku lgervanan li ser Kurdan ji hla anthropolgy de gotine, ji ber gelek kmaniyn zanist dikulin; pirn wan dtin nernn kest ne, ji war vekolna genan pvana qulafet qehfan ben gewde yn din de b pwr mzn in, ji wan kmaniyan ew e j, ku lkolnn zanist tev kmbna wan, hem ben welat Kurd negirtine, bel ten li ser kesn hindik li hinek ben snorkir hatine kirin, Bi gotineke din, li gor zanna me, nexeyeke tewaw ya genn kurd tune ye, her weha lsteya ethnography ya berfireh hr, ji bo irovekirina (tehll) kesayetiya Kurd, li gor nern bonn anthropology y, j tune ye.

Du: Nebna lihevhatina reh ya tewaw (%100) di civaka kurd de titek sirt normal e, pre j nabe sedema tunebna netewe ( Gel / Milet ), ku xwed teybetiya xweser e, nav w (Kurd)e, bel mirov dikare bibje, ku civaka kurd, nemaze ya Kurdistana navend, ji hla anthropology de, ji gelek civakn rohilat roava zelaltir lihavhattir e; ji ber ku gel milet pergaleke drok,and, civak agah ye, btir ku pergaleke reh geney be.

S: Ew lkolnan, bi piran ji realtey bi dr de nene, ji ber ku mirov, hema bi avan dikare crberiya durvn Kurdan bibne, bi rast Kurdn reng-gwer pir in, yn l hindik in, bejnn wan navend j hene dirj j hene, piraniya wan bejin dirj in, bi rast j durv pozn wan bi piran dager ye, hindik j raste rast e, hindiktirn kr e, durv sern wan direj e, yn hinan j pehn gilover e, be gewdeyn wan, ji newq heya bi ser milan hinek dirj e, por pirn Kurdan gurr e.

ar: Ew lkolnan li hember rastiyn drok r bi r nabin, bel ew zanyariyn, ku li gel (pkhatina Kurd) di rvena serdemn kevin de tkildar in, li hev dikin/ li hev dibanin.Eger em careke din vegerin wan rast zanyariyan, em d bibnin, ku ew crey ser-pehn gilover, bejin-navend, rengegewr, cre y piyn Kurdn Zagros b, ewn bi at ( Qefqas ) tn navandin. Nana v yek, ya drok belgehane ew e, ku sern Someriyan pehn gilover bn, pozn wan j dager bn, peyker ah Somer, y navdar ( Godiya ) v yek ba rava dike(25).

Ber j hatib gotin, ku Somer nitevann iyayn Zagros bn, ewana aristaniya Helef  di dema navbera ( 4400 4300 b. z ) de bi dest xwe xistibn, ji devern iyay, yn ku pa bi nav ( herma Kurdistan raq ) hate naskirin, ber bi bar Mezopotamya de  dagern. Ev j li klek nana zimanewan, dibe naneke din, ku Somer axek piyn Kurd, Zagrosiyn pn bn.

Careke din em bang li pisporn arkologiy ( Archaologie / zanista bermayan ) dikin, ku ev mijar bala wan bikne, ji ber ku ez bawer im d ji bo espandina bingeha ziman Somer, areyek ji w tmtiya xwe re bibnin.

Pnc: Lkolnn Anthropology ya kurd teqez kirine, ku du creyn komnifan li ser pkhatina kurd hukardar in: Crey rengegewr, bejn-navend, seriy gilover ber dirj, dm pehn, crey l, hinek bejindirj, seriy hinek dirj dm gilover. Her weha em dibnin, ku ev lkolnan teqez dikin, ku Kurdn v serdema n neviyn paqij in yn herdu axn pyn xwe yn kevn in; ax Sagros y nijad ( Somer, Lolo, Got, Sobar ), ax Ar (hind-ewrop), y ku ji du hezar saln ber zayn de li iyayn Zagros klekn wan iyayan cihwar bne ( Ka, Mtan, Man-nay, Xald Med ), ev ax tev li ax Zagros b, pkhata Kurd ya drok ye daw ji w tevlihevbn peyda b.

 

Ev xelek li ser bingeha anthropology ya kesayetiya Kurd b, xeleka, ku w were, li ser bingehan ecology ye ( kolog /cgeh ).

 

                                             ********      ****      ********   

 

Jder akan:

(1)   Nikitin: Kurd, r 204.

(2)) Cemal Red: Diyarbna Kurd di drok de, 1/243, 246.

(3)   Susan Meiselas: Kurdistan in the Shadow of history ( bi ziman ngilz), r 8.

(4)   Susan Meiselas: Jdera ber, r 8.

(5)   Nikitin: Jdera ber, r 65.

(6)   Nikitin, Jdera ber, r 65.

(7)   Nikitin: Jder rpela ber.

(8)   Lady Drower: Tawos Melek Ezdahiyan, r 41.

(9)   Minorsky: Kurd, r 35-36.

(10) Minorsky: Jdera ber, r 35.

(11) Nikitin: Jdera ber, r 63- 64.

(12) Dana Adams Schmidt: Gera li nav mrn mrxwas, r 264.

(13) Jonathan Randl: Milet pere by, r 34.

(14) Jonathan Randl: Jdera ber. R 85.

(15) Munzir El-Mosill: Ereb Kurd, r 133.

(16) Munzir El-Mosill: Jder rpela ber.

(17) Munzir El-Mosill: Jdera ber, r 134.

(18) Mehrdad zady: The Kurds, (bi ziman ngilz) r 73.

(19) Mehrdad zady: Jdera ber, r 73.

(20) Mehrdad zady: Jder rpela ber.

(21) Mehrdad zady: Jder rpela ber.

(22) Mehrdad zady: Jdera ber, r 74.

(23) Mehrdad zady: Jder rpela ber.

(24) Cemal Red: Jdera ber, 1/246.

(25) Biner: Sam Sed El-Ehmed: Somer kelepra wan ya aristan, r 42. Mihemed Beyyom Mehran: Droka raq ya kevin, r 164.

 

                               

 

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2008 info@pen-kurd.org