Dr. Ehmed Xelîl    Wergêr: Heyder Omer

Kesayetiya Kurd Lêkolînên civaknasîn   Xelek 7 Anthropologiya Kurd

                                                        

Dergeh ( Bingehên Kesayetiyê ):

Kesayetî, çi ya tekekes be û çi jî ya gel be, wek çiyayê qeşayê ye, çarîkek jê li ber çavan diyar e, û sê çarîkên din jî di binê deryayê de ne. Di xeleka duwemîn de, me ew bi kurtahî nasandibû, ku kesayetî „ ew rewşên gelemper in, yên ku gelek ji nav gelan pê tê naskirin, ji her warên rûçikên (sîfet) gewdeyî, mirûz, hizir (zihniyet) çand û hemî cûreyên tevgera wî gelî, di hemî helwestên cûrbecûr de“. Ji hêla bingehîn de jî çar bingehên kesayetiya gelan hene:

1. Bingeha Anthropology ( zanista salixdana mirov): Du navendên vê bingehê hene; ya yekemîn di çarçewa ethnology ( zanista celebên mirov ) de digere, û ya duwemîn jî ew berdestina ne, yên ku di çarçewa ethnography ( zanista salixdana gelan ) de digere.

2. Bingeha ecology ( êkologî / cîgeh ): Ev bingeh di taybetiyên erdnîgariya pêkhatinê de, ya ku ( netew / gel / milet ) di hembêza wê de ji destpêkê de pêk hatiye, diyar dibe, her weha bandora wê erdnîgariyê li avakirina kesayetiyê, ji her warên zindî ( biyologî ), ethnograhpy (zanista salixdana mirov), zanînî, derûnî û civakî jî hukardar e.

3. Bingeha çandî: Ev bingeh, li pileya yekemîn, di rista zanînî, derûnî û sinçî ya hevtewaw de diyar dibe; ewa ku di serdemên pêşîn yên pêkhatinê de bi ( netew / gel / milet ) re gav bi gav li rê ye. Ev rist jî gelek tiştan di xwe de dicivîne, wek efsan, ayîn, nerîna li heyînê, astên hişyariyê, taybetiyên mirûz, sinçên bilind, ku mirov ji xwe re wek rêber dibîne, û her şaxên vê ristê, wek bawerî û nirxan, û helwest û tevgerên ji wan bawerî û nirxan peyda dibin.

4. Bingeha xebatê (nakokî): Ev bingeh di wan dijberiyên, ku li pêş ( netew / gel / milet ) di navbera pêkhatinê û rêveçûna dîrokê re derdikevin, wek dijwariyan, gefûguran, metirsiyan û awayên zorkariyê.diyar dibe.

 

Gava ev bingehan werin vekolandin, divê du tişt li ber çavan bin; ew jî ev in:

Yek: Divê bi awayê tekane bi wan re neyête dan û standin, belê divê hemî vêkra li ber çavan bin, ji ber ku kesayetî ne berhema bingehekê bi tenha ye; çimkê ji her bingehekê parek di pêkhatina wê de heye.

Du: Divê her tim li ber çavan be, ku ew bingehan ne rawestî û bê tevger in, belê guhertin her tim li ser wan hukardar e; ango ewana, çi ber bi pêş û başiyê de, û çi jî ber bi paş û nebaşiyê de, têne guhertin.

Piştî vê rêdûzkirinê, ka em werin ba kesayetiya Kurd ji warê anthropology de binerin.

Berî pêşî, dixwazim wan pêdiviyên, ku min gotibû, divê ez di vê lêkolînê de, bi cih bikim, bînim bîriya xwe; ew pêdiviyan jî ew bûn, ku ez rê li pêş kesên din vekirî bihêlim, da ew jî di mijara Kurd de, bi gelemperî, û di ya kesayetiya Kurd de, bi taybetî, gotin û boçûnên xwe diyar bikin û bibêjin, lê bi mercê ku gotin û boçûnên wan zanistî û obyektîv bin. A nûka em gelekî hewcedarên wan boçîna ne, nemaze jî ez ne pisporê anthropologyê me. Gelo ka lêkolîneran di vê mijarê de çi gotine?.

 

Gotinên lêgervan û nivîsevanên ewropî:

* Gerokê Îngilîz Klodyos Rîg, di dema yekemîn çarîka sedsala nozdemîn, li ser Kurdên Goran, ku (Nîkîtîn tîne zimên, ku ewana niştevanên wan waran in, ku ji riya bakur, ya ku Kermenşahê digihîne Bexdê heya bi çemê Seyrewan (Diyala) li bakur, û ji wir jî heya Hewraman), weha dibêje: „Goran bi rewşên rû (dêm) û zarava xwe ve ji çînên cengvanan cidatir in, rûwên wan gelekî nerm in, û xêzên li ser jî gelekî organîze ne, mirovê li wan dinêre, ji hêla rû de texmîn dike, ku ewana yonanî ne“(1).

 

* Henry Field (1819-1883), di lêkolînekê de, li ser ( 324) kesên kurd kiribû, dibêje: „ Bejna kesê kurd, bi gelemperî, navend e, nîvê wî yê jor( ji milan heya bi newqê) dirêj e, çîpên wî hinekê kurt in, seriyê wî pehn e, rûwê (%40) ji kurdan di navbera navîn û dirêjiyê de ye, û yê hejmareke din, ku li derdora ya jorîn e, hinekê pehn û bernavîn e, pozê wan bi piranî dagerî ye, û porê wan jî pir e(2).

* Anthropologê firansî, Ernest Chantre di pirtûka xwe (Kurd) de, ku sala (1879) hatiye weşandin, encamên lêkolînekê li ser (332) mêr û (62) jinên Kurd pêk hatiye, diyar dike, ku dîmenê kurd, bi gelemperî, sert e, kesayetiya wan jî weha ye, çavên wan biçûk û agirî û bi hundir de ne, mêrên wan, bi gelemperî, gewrerengîn in, bejin dirêj in, ne qelew in, hêzdarine bê hempa ne, gavên wan di meşê de raste rast in, bi bexetwarî serên xwe ber bi jor de hildidin(3).

Her weha Ernest Chantre diyar dike, ku çavên %60 ji wan kesên, mijara lêkolînê bûn, reş bûn, porê (204)an qehwerengî bû,  û yê (118)an di navbera qehwerengî û reş de bû, û yê (10)an jî çîl (zer) bû, pozên (%37)an raste rast bûn, û yê (%50) dagerî bûn, û (%18) hinekê kûr bûn, û pozên (%66) jinan raste rast bûn, lê rûwên wan teng bûn, çengên wan hêzdar bûn, û sîngên wan bilind bûn(4).

* Lêgervanê Îngilîz Son, yê ku berê demeke ne kurt li kurdistanê jiyabû, di destpêka sedsala bîstemîn de gotiye: „ Eger em li pêkhata kesê Kurd, ya gewdeyî, binerin, em dê, bê guman, xwe li hember nimûneyê hevtewaw bibînin. Kurdên bakur ne qelew in, bejindirêj in, kesên qelew di nav Kurdan de gelekî hindik in, pozên wan dirêj in, lê bi piranî dagerî ne, devên wan biçûk in, rûwên wan giloverê berdirêj in, pirên wan jî çîl in. Eger em kurikekî kurd ji vî cûreyî bidin nav kurikên Îngilîz, em dê nikaribin wan ji hevdu veqetînin, ji ber ku rû û gewdeyê wî jî wek yên wan spî ye“(5).

* Son hîn jî gotiye: „ lê ev wêne li başûr pirtir e, meşa kesan girantir e, ji nav (40) kesî, ku bi awakî tewşankî hatbûn veqetandin,dirêjiya bejna nehan bi qasî şeş lingan(piyan) bû, tevî ku dirêjiya bejna kesên pirên êlan bi qasî pênc lingan û şeş înçan bû, gavên wan fireh û giran bûn, dijwariyên kar dipejirandin, bejnên kesên çiyayî raste rast bûn“(6).

* Dîsan Son gotiye: „Di nav Kurdan de mêrin hene, rûwên wan nepenî ne, porê wan nerm û dirêj e, simbêlên wan dirêj û dagerî ne, rengê çermê wan sayî ye. Eger rû wek pîvan were birin, ev yeka dide xuyakirin ku nijadê Engilo-Sekson û kurdan yek e“(7).

Lêgervana Îngilîz, Lady Drower di yekemîn nîvê sedsala bîstem de, gava li ser mixtarê Beُşîqa, an jî yê Baeُdra, li deverên Ezdahiyê ye, axiviye, gotiye: „Dêmê wî, wek yên pir kesên, ku me li gund dîtine, mezin bû,te digot, hema hema ji cûreyê dêmên Sikendînavî bû…di nav kurikên gund de hinek çîl, çavşîn wek Seksoniyan hebûn“(8).

* Nivîsevanê Ermenî, Ebûviyan li ser kesayetiya kesê kurd dibêje: „ Mirov dikane bi nerîna pêşî re mirovê kurd bi mêranî û bejna wî ya sawdar û wateyane nas bike, ewaya ku di heman demê de tinaziya wî ji saw û tirsê dide xuyakirin, bi ser de jî li ser rûwê kesê kurd çavên mezin û agirî, ebrowên giran, eniya bilind û pozên dirêj û dagerî hene, û gavên wî şûngirtî ne. Bi gotineke din, di mirovê kurd de rûçikên (sîfet) lehengên kevin hene“(9).

* Lêgervanê Rûs, Vladimir Minorsky gotiye: „Kesayetiya kesê kurd cûrbecûrî ye, ta radeya, ku rûçikên (sîfet) anthropology têrê nakin, pêre jî mirov dikane di nav Kurdan de rûwên gilover yên ermenî, yên samî ye erebî, û yên nistorî ye kirîstanî bibîne“(10).

* Lêgervanê Rûs, Basil Nikitin dibêje: Hin lêgervan Kurdên rûniştevanên rohilatê Kurdistanê ji yên roavayê kurdistanê vediqetînin. Rengê çermê rohilatiyan, yên ku Stolz qala wan kiriye, gewr e, û qehfên wan ji cûreyê (brachycephalic)e, (seriyên pehn), ewana bi vê yekê, wek cînarên xwe Farisa ne, ewana bi berevajî roavayîya ne, ewên ku Von Luschan, li gor nerînên Anthropologyê, bi hûrbînî lêkolînên li ser kirine; Kurdên devera Komajîn (nêzîk Qereqoçê) li çiyayê Nemrûd, û Zincîrliyê mijara lêkolînên Von Luschan bûn, wan lêkolînan daye xuyakirin, ku para pir ji wan Kurdan çîl in, û qehfên wan ji cûreyê (dolichocephalic –seriyên dirêj)in, her weha Luschan gîhaye wê baweriyê, ku Kurd ji bingeha xwe gelê çîl e, çavşîn e, qehfên wan ji cûreyê (dolichocephalic)e, lê hebûna xwediyên çermê gewr di nav Kurdan de, tevî ku qehfên wan ji cûreyê (dolichocephalic)in, li gor hin lêgervanan, bi sedema zemawenda Kurdan li gel Ereban,Farisan û Tirkan e(11).

* Dana Adams Schmidt di dema gera xwe li devera Barzan sala (1962) gotiye: “Dema sibehê, kat heyşt bûn, em gîhan gundê (Baban), gava min kurikên çîl û kesên xwediyên çavên şîn dîtin, matmayînê ez girtim, ewana bivê nevê nimûneyekî barzanî ye balkêş bûn, ew xweşik û ne qelew bûn, bivê nevê ewana tev lihev bûbûn, bi hev re zewicî bûn heya ku ev celebê bê hempa ji wan peyda bûye“(12).

* Jonathan Randl dibêje: „Kurdê gewr û bejin kurt ji lawên Ewropa ya başûr û Ereb û Farisan nayê veqetandin, lê pareke pir ji Kurdan çîl û bejindirêj û çavşîn in, ewana li wê xêza teng, ku ji gola Urmiyê li roavayê Îranê de dest pê dike, û di piraniya deverên bakurê Îraqê re derbas dibe, heya digihîne sînorên Sûriyê, dijîn. Û beriya nîv sedsalêkê mamosteyê dîrokê yê zangowa Kolombiyayê teqez kiriye, ku Kurd dikanin bibêjin, ku ewana rehê xwe paqij parastine, her weha rewşên sereke yên çanda xwe jî li dirêjiya demeke dûrdirêj, ji her gelên ku  îro li Ewropayê dijîn, pirtir parastine“(13).

* Jonathan Randl hîn jî, gava Kurd sala (1991) bi milyonan mişextî bûbûn, dibêje: „Gava nûçegîhanê tora c.b.s ya ermrîkî, Alan Pîtzî li ser sedemên yekseriya ragihandina nûçeyên Kurdan li wan çiyan, û li dirêjiya 21 rojan, bi kurtahî dipeyive, weha dibêje: mendal xweşik bûn, mêr hêzdar û bi xwebawer bûn, û jin jî xweşik û bê pençe bûn, cîhana derve bi tevayî li hember hebûna Kurdên çîl û çavşîn maliq ma“(14).

 

Gotinên nivîsevanên Ereb:

Lêgervanê Sûrî, Munzir El-Mûsillî berztirîn nivîsevanên Ereb e, ku li ser Kurdan bi awayê tewaw nivisandiye; ewî di pirtûka xwe ( Ereb û Kurd ) de piraniya tiştên li ser Kurd, ji warên dîrok, erdnîgarî, kesayetî, civak, ayîn û wêje de kom kiriye, û gava ew Kurd salix dide, weha dibêje: „Bejn û bala kesê Kurd xweşik û zirav e, gewdeyê wî raste rast e,Klodiyos Rîg li ser Kurd dibêje: Kesên Kurd, bi gelemperî hêzdar in, min kesên xwedî gewdeyên hêzdar; çi mêr û çi jin bin, wek çawa min li Kurdistanê dîtine, li deverên din nedîtine. Her weha lêgervanê Îngilîz, Mistir Hîbard; endamê komîta xêzkêşana sînorên Rûsiya û Tirkiyeyê sala (1914), li ser Kurd gotiye: Gava ewana ji me ve nêzîk bûn, min rû û bejnên, ku nîşana paqijiya xwûn û xweşikbûna bingeha gwedeyên wan in, dît“(15)

Munzir El-Mûsillî hîn jî dibêje: „Gewdeyê beşekî ji Kurdan dagirtî ye, lê bi gelepmerî gewdeyê wan naverast e, rengê çermê wan, li gor deverên hebûna wan, spî û gewr e, porê wan, bi piranî ber bi reşbûnê de ye, lê di nav wan de kesên çîl û çavhingivî an jî çavşîn hene, çavên Kurdên bakur şîn in. Kesê Kurd hişk û sert e, simbêlên wî giran in, ji ber ku xwedîlêderketina simbêlan nîşana mêraniyê û siwariyê ye“(16).

Bi ser dejî Munzir El-Mûsillî dibêje: „Rûçikên Kurd yên ethnography û sirûştî anthropologie, li gor danasîna kilasîk, wan ji Samiyan bi dûr de dixin, û didine xuyakirin ku ewana Arî ne. Lê tiştê giring ew e, ku em bînin bîriyan, ku rûçikên gelemper yên Kurd ne wek hev in, belê ji vî warî de, bi sedema tev lihevbûna wan li gel niştevanên derdora deryaya Spî, cidahî heye. Zanyarê Rûs, Konîk li ser vê yekê dibêje, ku rûçikên Kurdên bakur yên li Tirkiyeyê û bakur-roavayê Îranê,bi awayê nima, rûçikên Arî didine xuyakirin, lê rengê rûwê Kurdên başûrê Kurdistanê hinekê gewrê dagerî ye, û porê wan ber bi reşbûnê de ye, çavên pirên wan qehwerengîn in, bejna wan jî naverast e, û serên wan ber bi giloveriyê de ye“(17).

 

Gotinên nivîsevanên Kurd:

Dawî jî, em dê berê xwe bidin lêgervanê Kurd, Dr. Mehrdad Îzady, ew pisporê lêkolînên kurdî ye, û li zangowa Harvard mamosteyê beşê şaristanî û zimanên rohilatê nêzîk e. nivîsên wî jî zanistî ne. Gava ew li ser Anthropologie ya Kurd, di pirtûka xwe ( Kurd, kurterêber – The Kurds: A Concise Handbook ) de, dinivisîne, weha dibêje: Ji warê taybetmendiyên sirûştî ( Physical characteristic ) de, kurd ji cînaran nayêne veqetandin, wekheviya durvan jî di nav Kurdan de tune ye, ev cidahî, di vî warî de, li ba hemî ethniyên, ku cînarên wan in, jî heye, û tevî ku ewana, ji warê reng û taybetmendiyên zanista endamên gewde ( Physiology) de wek gelên başûrê Ewropa û yên rohilatê deryaya Spî ne jî, lê di kesayetiya wan de du taybetmendiyê hevgirêdayî û domdar hene, ew jî ev in: Gewreyîya hêmanê qefqasî yê nijadî, çîliya hêmanê Albî, û hin caran jî hêmanê Nordî – Bakurî(18).

Ev cûreyê dawî ( Albî/Nordî ) bi piranî li deverên Zaxo, Urmiyê, Şino û deverên Kermeşah û Hemedanê tê dîtin, her weha li dawiya bakur-roavayê Kurdistan, li çiyayên deryaya Reş jî tê dîtin, lê hebûna wî li rohilat û roavayê Kurdistanê kêm e, li navend û roavayê Kurdistanê herdu cûreyên ( gewr û çîl ) tev lihev dibin, gava gurûpekî ji ( 598 ) kesan pêk tê, bûye mijara lêkolîneke Anthropology, ku Henry Field sala (1952) li Îraqê pê rabûye, rengê sêyikekê (1/3) ji wan çîl bû, ev cûre bi piranî li Zaxo bû, lê her ku ber bi başûr de, bi hêla Kerkûk û Silêmanî de diçe, kêm dibû(19).

Mehrdad bi ser ve dike û dibêje: Dirêjiya bejna niştevanên bajar û gundan, bi gelemperî, bi dirêjiya ( 5.3 – 5.7 ) linga/piya ye, û ewana ji niştevanên koçer, yên ku dirêjiya wan bi qasî dirêjiya ( 5.7 – 6 ) linga ye. ( her lingek/piyek 30 c.m ). Piraniya van cidahiyên dirêjiya bejnan di navbera wan herdu gurûpan de, bi sedema cidahiya xwarina deverên wan in, lê tiştê giring ew e, ku em cidahiyên geneyên herdu gurûpan jî ji bîra nekin(20).

Mehrdad dîsan dibêje, ku piraniya gerokên ewropî, di nozdemîn sedsalê û destpêka bîstemîn sedsalê, di raporên xwe de weha dîtinê, ku Kurdên cotkar û niştevanên bajaran, yên ku (Goran) têne navandin, bi piranî gwer in, lê yên bejindirêj bi ( Kurmanc ) têne navandin. Xuya ye rewşa Arî, ji her warên zimanewanî, çandî û reh ve, ji duwemîn hezar salên b.z de, li ser gurûpên qefqasî hukardar bû, û weha jî bi berdewamiya koçên gurûpên hind-ewropî re, ku ber bi roavayê Asiyayê de diçûn, dom kir, ew gurûpên wek Mîtaniyan (Mitannis), Hissiyan (Hittites), Medan (Medes), Sagartiyan (Sagarthians), Sikîs (Scythians), Farisan (Persians) û Alan (Alans). Hinek ji wan koçan bi hejmarên pir bûn, ta radeya, ku karîbûn guhertinên berbiçav di bingeha çandî de pêk bînin, lê ew guhertin ne gîhan bingeha reh(21).

Mehrdad hîn jî pê de diçe, ku mirov dikare weha biçe, ku lihevhatina rehî ya tewaw di civaka Kurd de nîne, ev yeka jî dê were xuyakirin, gava mirov cidahiyên navbera Kurdan de li her cihwarên wan bide ber çavan. Tiştê piştrast ew e, ku pêkhata Kurd ji destpêkê de li ser pircûreyiyê rabûye, mirov dikare koç û hêrişên pir, yên ku bi rêveçûna hezarên salan re bi ser Kurdistanê de hatine, wek sedema yekser ya vê pircûreyiyê bibîne. Wek nimûne, rûçikekî mongolî, ku jê re ( apeppering ) tê gotin, li hin deverên Kurdistanê heye, wan deverên ku hinek Tirk ji duwazdemîn sedsala. z. de lê bi cih bûbûn. Lê êthniya Kurd ew kesana di xwe de pişaftin(22).

Li ser xwûnê jî Mehrdad weh diçe, ku xwûn li Kurdistanê, bi gelemperî, ji cûreyê (B) ye, ewayê ku berxwedana sirûştî li hember nexweşiya pirrikê (Kolêra), ya ku carcaran dide ser Kurdistanê, li gel mirov peyda dike. Lê cûreyê (A) yê xwûnê li hember nixweşiya reşemirinê / reşemergê, berxwe dide, ev nexweşî di sedsala çardemîn de  bi hêz dabû ser Ewropa, lê hukariya wê li ser Kurdan kêm bû. Cûreyê (O) yê xwûnê li Kurdistanê kêm e, ew jî li hember nexweşiya Gurriyê, ya ku bi gelemperî li rohilatê navîn pir e, berxwe dide. Kêmbûna vî cûreyê xwûnê li kurdistanê dide xuyakirin ku ewê nexweşiyê (Gurr) damarên xwe bernedane çiyayên Kurdistanê. Gava lêkolîneke dîrokî li ser dîmografiya Kurd, nemaze ji warê hijmara niştevanan û têkiliya vê yekê li gel nexweşiyên giran, were kirin, divê ev agahiyan li ber çavan bin, û neyêne ji bîrkirin(23).

 

Encam:

Ev zanyariyên derbas bûne, me digihînin van encamên jêrîn:

Yek: Lihevhatina rehî ya tewaw (%100) di civaka Kurd de nîne, lê tevî vê jî taybetmendiya êthniya wan heye. Ariens Kappers vê yekê teqez dike û dibêje: „Tevî çûrbecûriya Kurdan ji hêla Anthropology de, rastî ew e, ku ewana hêmanekî /rehekî xweser pêktînin“(24).

 

Du: Teybetmendiya Anthropology ya Kurd a gelemper tev liheviya rûçikên rohilatnavînî û ewropî ye, û ew çûreyê Kurd, yê bejindirêj, rû spî û çîl, û çavşîn jî, bi piranî, li deverên bakurê Kurdistanê heye, lê cûreyê bejinkurt, rû gewr û çavres, bi piranî li başûrê Kurdistanê tê dîtin, li deverên navenda Kurdistanê jî her du cûre tev lihev dibin.

Sê: Ji hêla ethnography de, di nav Kurd û gelên cînarên wan ( Ereb, Faris, Ermen ) wekhevî heye, bi ser de jî rûçikê mongolî (Tirkî) di nav Kurdan deli hindik deveran heye, lê gelekî kêm e, ew jî bi sedema cihgirtina hinek êlên Tirkmenan li welatê Kurd di dema sedsala duwanzdemîn de bû, lê ev rûçik di nav taybetiya kurdî ya xweser de hema hema wenda bûye.

Çar: Destkeftiyên anthropology nikarin ji bo naskirina kesayetiya Kurd, ji hêlên giyan, hizir (raman), ciwanî û civakî ve, bibine riya zanistî ya durist. Bi gotineke din: Taybetiyên anthropology nabin kilîtê kesayetiya Kurd, û ji hêla zanistî de çênabe em, wek nimûne, bibêjin: Kurd jîrek in, an jî ne jîrek in, ji ber ku pozên pirên wan dagerî ne, û mirûzê Kurdan tirş û tûj e, an jî ji ber ku simbêlên pirên wan pehn û gurr in, her weha çênabe em bibêjin: Jina Kurd xwedî kesayetiya xurt e, ji ber ku rengê gewr, di dû re jî yên spî û çîl li ser wê hukardar in. Lêkôlinên zanistî yên hemdem rê nadin wê yekê, ku kesayetî li gor taybetiyên reh were naskirin, belê ewana, bi piranî, balê dikşînin ser cîgeh û çandê.

 

Ravakirin:

Dawî em van ravakirinan pêşkêş dikin:

Yek: Hemî gotin û boçûnên, ku lêgervanan li ser Kurdan ji hêla anthropolgy de gotine, ji ber gelek kêmaniyên zanistî dikulin; pirên wan dîtin û nerînên kesîtî ne, ji warê vekolîna genan û pîvana qulafetê qehfan û beşên gewde yên din de bê pêwr û mêzîn in, ji wan kêmaniyan ew e jî, ku lêkolînên zanistî tevî kêmbûna wan, hemî beşên welatê Kurd negirtine, belê tenê li ser kesên hindik û li hinek beşên sînorkirî hatine kirin, Bi gotineke din, û li gor zanîna me, nexşeyeke tewaw ya genên kurdî tune ye, her weha lîsteya ethnography ya berfireh û hûr, ji bo şirovekirina (tehlîl) kesayetiya Kurd, li gor nerîn û boçûnên anthropology yê, jî tune ye.

Du: Nebûna lihevhatina reh ya tewaw (%100) di civaka kurdî de tiştekî sirûştî û normal e, û pêre jî nabe sedema tunebûna netewe ( Gel / Milet )ê, ku xwedî teybetiya xweser e, navê wî (Kurd)e, belê mirov dikare bibêje, ku civaka kurdî, nemaze ya Kurdistana navend, ji hêla anthropology de, ji gelek civakên rohilat û roava zelaltir û lihavhatîtir e; ji ber ku gel û milet pergaleke dîrokî,çandî, civakî û agahî ye, bêtirî ku pergaleke rehî û geneyî be.

Sê: Ew lêkolînan, bi piranî ji realîteyê bi dûr de neçûne, ji ber ku mirov, hema bi çavan dikare cûrbeçûriya durvên Kurdan bibîne, bi rastî Kurdên reng-gwer pir in, û yên çîl hindik in, û bejnên wan navend jî hene û dirêj jî hene, û piraniya wan bejin dirêj in, û bi rastî jî durvê pozên wan bi piranî dagerî ye, û hindik jî raste rast e, û hindiktirîn kûr e, û durvê serên wan direj e, û yên hinan jî pehn û gilover e, û beşê gewdeyên wan, ji newqê heya bi ser milan hinekê dirêj e, û porê pirên Kurdan gurr e.

Çar: Ew lêkolînan li hember rastiyên dîrokî rû bi rû nabin, belê ew û zanyariyên, ku li gel (pêkhatina Kurd) di rêveçûna serdemên kevin de têkildar in, li hev dikin/ li hev dibanin.Eger em careke din vegerin wan rastî û zanyariyan, em dê bibînin, ku ew cûreyê ser-pehn û gilover, bejin-navend, û rengegewr, cûre yê pêşiyên Kurdên Zagrosî bû, ewên bi şaşîtî ( Qefqasî ) tên navandin. Nîşana vê yekê, ya dîrokî û belgehane ew e, ku serên Someriyan pehn û gilover bûn, û pozên wan jî dagerî bûn, peykerê şahê Somer, yê navdar ( Godiya ) vê yekê baş rava dike(25).

Berê jî hatibû gotin, ku Somer niştevanên çiyayên Zagros bûn, û ewana şaristaniya Helef  di dema navbera ( 4400 – 4300 b. z ) de bi dest xwe xistibûn, û ji deverên çiyayî, yên ku paşê bi navê ( herêma Kurdistan – Îraq ) hate naskirin, ber bi başûrê Mezopotamya de  dagerîn. Ev jî li kêlek nîşana zimanewanî, dibe nîşaneke din, ku Somer şaxekî pêşiyên Kurd, Zagrosiyên pêşîn bûn.

Careke din em bangê li pisporên arkologiyê ( Archaologie / zanista bermayan ) dikin, ku ev mijar bala wan bikşîne, ji ber ku ez bawer im dê ji bo çespandina bingeha zimanê Somer, çareyekê ji wê şêtmêtiya xwe re bibînin.

Pênc: Lêkolînên Anthropology ya kurdî teqez kirine, ku du cûreyên komnifşan li ser pêkhatina kurdî hukardar in: Cûreyê rengegewr, bejn-navend, seriyê giloverê ber dirêj, dêmê pehn, û cûreyê çîl, hinekî bejindirêj, seriyê hinekî dirêj û dêmê gilover. Her weha em dibînin, ku ev lêkolînan teqez dikin, ku Kurdên vê serdema nû neviyên paqij in yên herdu şaxên pêşîyên xwe yên kevn in; şaxê Sagrosî yê nijad ( Somer, Lolo, Gotî, Sobarî ), û şaxê Arî (hind-ewropî), yê ku ji du hezar salên berî zayînê de li çiyayên Zagros û kêlekên wan çiyayan cihwar bûne ( Kaşî, Mîtanî, Man-nay, Xaldî û Med ), ev şax tev li şaxê Zagrosî bû, û pêkhata Kurd ya dîrokî ye dawî ji wê tevlihevbûnê peyda bû.

 

Ev xelek li ser bingeha anthropology ya kesayetiya Kurd bû, xeleka, ku wê were, li ser bingehan ecology ye ( êkologî /cîgeh ).

 

                                             ********      ****      ********   

 

Jêder û çakanî:

(1)   Nikitin: Kurd, rû 204.

(2)) Cemal Reşîd: Diyarbûna Kurd di dîrokê de, 1/243, 246.

(3)   Susan Meiselas: Kurdistan in the Shadow of history ( bi zimanê îngilîzî), rû 8.

(4)   Susan Meiselas: Jêdera berê, rû 8.

(5)   Nikitin: Jêdera berê, rû 65.

(6)   Nikitin, Jêdera berê, rû 65.

(7)   Nikitin: Jêder û rûpela berê.

(8)   Lady Drower: Tawos Melek ê Ezdahiyan, rû 41.

(9)   Minorsky: Kurd, rû 35-36.

(10) Minorsky: Jêdera berê, rû 35.

(11) Nikitin: Jêdera berê, rû 63- 64.

(12) Dana Adams Schmidt: Gera li nav mêrên mêrxwas, rû 264.

(13) Jonathan Randl: Miletê perçe bûyî, rû 34.

(14) Jonathan Randl: Jêdera berê. Rû 85.

(15) Munzir El-Mosillî: Ereb û Kurd, rû 133.

(16) Munzir El-Mosillî: Jêder û rûpela berê.

(17) Munzir El-Mosillî: Jêdera berê, rû 134.

(18) Mehrdad Îzady: The Kurds, (bi zimanê îngilîzî) rû 73.

(19) Mehrdad Îzady: Jêdera berê, rû 73.

(20) Mehrdad Îzady: Jêder û rûpela berê.

(21) Mehrdad Îzady: Jêder û rûpela berê.

(22) Mehrdad Îzady: Jêdera berê, rû 74.

(23) Mehrdad Îzady: Jêder û rûpela berê.

(24) Cemal Reşîd: Jêdera berê, 1/246.

(25) Biner: Samî Seîd El-Ehmed: Somer û kelepûra wan ya şaristanî, rû 42. Mihemed Beyyomî Mehran: Dîroka Îraqê ya kevin, rû 164.

 

çapkirin