Rewanbj Rexne

 

Heyder Omer

 

                                                                      - 1 -

 

Peyva ( Rewan ), ji war zimanewan de, gelek wate hene. Yek ji wan: Xwendina pirtk, an berhem b at ye. Eger em away xwendin; li gor siyaqa deq nivsn, pdiviyn hewildann, ku dikarin hest agehn nivsevan di navbera xwendin re diyar bikin, ji bo xwendina b at derbirn bikin deyaq bingeh, hng em d zanibin, ku ev wate dide xuyakirin, ku xwendina berhema wjey ne karek hsan e, bel gelek cefa jhatbn j re divin. Ev cefa di navbera bidestxistina zanna usln wey gotin derbirn re diyar dibe, lewre j zimanzann Kurd peyva ( Rewan ) bi ser ya ( bje ) xistine, tgeheke hevedudan j peyda kirine, ( Rewanbj ) bi mebesta ciwan xwikbna gotin derbirn xebitandine.

Rewanbj di ziman ereb de belaxet e, ji lkera ( belexe ) pkhatiye, wateya gihtin hildigire,l zimanzann Ereb, wateya ev peyv, fireh kirine, weha ne, ku mebesta trmn ya w ew e, ku gotin axiftin bi away tewaw, numa ciwan bigihne guhdar xwendevanan.

Di ziman elman de j peyvn ( Deutlich , Deutlichkeit )  wateya numabn hildigirin, l peyva elman ( Beredsamkeit ) di v war de bi wateya ciwan xweikbna derbirn t xebitandin, p re j wateya ( Rewanbj ) ya kurd, ( Belaxet ) ya ereb bi temam hildigire.

Di zimann ewrup de; y elman j di nav de, peyva ( Rhetorik -Rtork )*, ku bawer im ji bermayn Girkan e, t xebitandin, dsan wateya ewan her du peyvn kurd ereb werdigerne, p re j yekser li gel ciwan xweikbna gotin derbirn t girdan, lewre  gava derbirna kesek, kesek ciwan ayk be, t gitin: Ev kes rewanbj e, belx e, rhetorisch rtor e.

Xebitandina evan tgehn derbasbne dide xuyakirin, ku di navbera gotin an j derbirna normal ya ciwan de cidah heye, eger ev cidah nebwa, zimanzann wan zimanan j d xwe ewqas ji bo afirandin wan tgehan newestandibana, ne j d sern xwe bi irovekirin diyarkirina hmann rewanbjiy bandana.

Tev ku gengee gotubjn, ku di war wje de li ser zibann nivsevann me digerin, an j mirov wan di alavn weann kurd de dibne dixwne, ji v pirs ne b par in, l pirtkxaneya kurd, wek ji min ve xuya ye, ji v war de vala ye. Ti berhemn tor, ku ev mijar gengeekirine, an hmann rewanbjy irovekirine, di destan de nn in. lewre j mirov, ku v war bilivne, d prg gelek astengn pak bibe. L tev v yek, div mirov berxwe bide.

Li gor bona me ya jorn, ku wateya rewanbjiy ciwan xweikbna derbirn ye, em dikarin bjin, ku rewanbj zanisteke xwed snor tuxb e, rdaw axn w hen in, hem j li gel hmann wey derbirna huner bestand ne.

Rewanbj, ji hlek de, li ba wate ramann deq nivsn radiweste, wan vedikole, lihevhatina hevokan helwesta ramyar dern dipelne, r li p nivsevanan dz dike, da karibin hevok wneyn lvane, ku ji bo ramann ku di sern wan dene, layiqin, bafirnin, taqetn ( tecrbe ) xwe p biderbirnin, lewre j rewanbj ne ten li her hevokek bi tenha dinre, bel bi ser de j tkildariya hem hevokan li gel hevdu, hevkariya wan hemiyan ji bo diyarkirina helewsteke ramyar dern, ku deq nivsn berxwe dide, da w helwest wergerne, xem qisaweta rewanbjy ye.

Ji hlek de j, hest, ageh wneyn guhz ( xeyal ) mijara rewanbjiy ne, awaniya hestan agehan, away avakirin xebitandina wnyn huner dipelne, ka ewana li hevdu dibanin yan na, ji ber ku hest ageh jdera guhz wneyan e, bi ser de j imitandina peyvan bala rewanbjiy gelek dikne, lewre her tim awayn mecaz rola wan di avakirina deq nivn de dipelne.

Ji hla din de j, rewanbj raxistina peyvan di hundir hevokan de diplenne, wateyn ku ji pa pketina peyvan di hevok de peyda dibin, raxistina hevokan li gel hevdu, tkildariya wan ya hevbe, nn daekan, her titn ku ciwaniya wey derbirn diyar dikin, ustbarn rewanbjiy ne.

Her weha rewanbj li gel awayn weyn gotin, pirsane, matmay ,ferman  her wek din, radiweste, imitandina wan, wateyn, ku ji ber w imitandin peyda dibin, irove numa dike. Wek nimne, gava mirov pirsek dike, dibje: ev ye?, te i kir?, w/w i nivisand?, hng ev wey pirsane ji arewa pirs bi dernakeve, bel mirov wan pirsan dike, p re j her tim li benda bersiv dimne. Yan balkiya rewanbj di v wey de nne, l eger em van nimneyn jorn bidin klek ev pirsa Ehmed Xan, li wan binerin, hng em d bibnin, ku wey pirsane awa diimite, roleke din di ciwaniya derbirn de dilze, p re j   delameteke dine, ji ya pirsa normal cida ye, li p ev wey pirsane peyda dibe. E. Xan dibje:

 Aya bi i wech mane mehrm?!..

Blcumle ji bo i bne mehkm?!..(1)

Diyar e, ku ev her du pirs li benda bersiv namnin, bel ewana hestn Xan werdigernin, didine xuyakirin, b ka ew iqas dijber rewa tehl dijwar, a  ku gel w dorp dike ye, w napejirne. Bi ser de j pjna germkirina giyan berxwedan di dernan de, ji wan pirsan t. P re j t xuyakirin, ku awa wey pirsane diimite, delameta xwe ya normal bi pa de xwe dihle, yekeke dine ciwan distne.

Bi v away t xuyakirin, ku nn peyvan away xebitandina wan di her hevok, ango di siyaqa hevok de, wate mebesta wan peyvan diyar dikin, p re j say xuya dibe, ku karnn peyvan ji bo afirandina wateyn curbecur gelek in, wateyn ferheng, ti caran, nikarain wan karnan gem snor bikin.

Ev yeka, bona, ku ji bermayn Eristotals e, ku dibje, her peyvek ji bo wateyek peyda bye, bi pa guhn xwe de davje, ji ber ku, li gor bona rexnevan ngilz Richards.I.A, ten tpn peyvan cihgirtn e nayne guhertin, l wate li ti cih nan ranawestin, bel ewana (wate) berhema zayandinina rewanbj ne.   

 

                                                                    - 2 -

 

Tgeha ( Rexne ), bi wateya ( Nerxandin ), dsan dide xuyakirin, ku usl pdiviyn w, wek karek wjey ye, hen in. Ev kar zann naskirina  taybetmendiyn ew tit, ku mijara nerxandin ye, pwst dibne, ji ber ku tit ne nas nayte nerxandin. Lewre j rexneya wjey xwed rbaz e, gava rexnevan deq wjey dinerxne, xwe bi ser wan rbazan de pal dide. Ev bon me ber bi delameta rexneya wjey de dikne.

Du delametn rexneya wjey hen in, hem rbazn rexn, her yek li gor baweriyn xwe, hewldidin da wan delametan pk bnin.

 

Delameta ciwan huner:

Wje li gor v delamet cureyek huner e, lewre j rexne li ba durv naveroka deq, an berhema wjey radiweste, wan irove dike, hmann wan diyar dike, wan hmanan li gor taybetmendiyn her celebek wjey gengee dike, di d re j nerna xwe numa dike, ka ew deq, an berhem serkeft ye, yan na.

Rexne, ji hla durv berhem de, li ba ziman wjey radiweste, li peyvan dinre, ka ew peyvan hsan in an giran in, pjindar in an b pjn in, helbest ne yan na, jiyan ne an ferheng ne, her wek din. P re j li ba wey nivisandin radiweste, numabn ne numabna w, hz qelsiya w, lihevhatina hevok wateyan, hman tevger, xebitandina lkeran (buhrek, niho mande ), dipelne, di w navber re derbas ba wneyn huner hem cureyn axaftina mecaz dibe, wan irove dike, curyn wneyan diyar dike, lihevhatina wan ramann, ku werdigernin, dipelne, dalametn wneyan rola wan di war wergerandina taqeta nivsevan dihehgihtina aferner xwner diyar dike.

Her weha rexne celebn wjey, li gor durv alavn avakirina wan, ji hevdu cida dike, hmann her yek ji wan ji hevdu vediqetne, wek nimne, ew gotar li ser s hmanan( pgotin, hundir pagotin ) datne, pdiviyn serkeftina her hmanek diyar dike. Her weha j hmann rok yn ano ji hevdu ji yn gotar cida dike, robjiy, byer, kes, hevpeyvn, girk, areserkirina girk, armanca rok, gengeekirina wan li gor rbazn rexn yn curbecur, wek sedemn serkeftina v celeb wjey dibne, ji bo ano, li gor pdiviyn rexneya kevin, s cureyn yektiy ( yektiya dem, ya cih ya mijar ) diva dibne, bi ser de j hmann huneriya w, wek byer, kes, hevpeyvn, tevger ji bra nake.  

Ji v bi n de, rexne, di meydana helbest de, li awaz ritma (إيقاع ( w dinere, ka ew lezok e, an giran e, ka ew helwesta dern ya helbestvan li hevdu dibanin, yan na, her du awayn awaz, dervey hundir, rola, ku ewana di war wergerandina heyama dern, ya helbest de dilzin, diyar dike.

L gava rexne t, war naverok dinere, hng wate, raman hest ageha nivsevan dibine xem qisaweta w, ka ev wate ramanan n ne, an bermayn kesine din in, hindik tn gerandin, an pir hatine tne ctin, ta i radey dikarin hestn nivsevan hilgirin wergernin, ew hestan xweyt tekane ne, an tevay ne, rast in, an derew in ( mebest rastiya huner ye, ne ya heyn ye ), i akama wan li ser wey derbirn heye, gelek pirsn dine li derdora naverok digerin, li p rexney sern xwe hildidin.

 

Delameta tor:

Mebesta me ji v delamet ew e, ku rexneya wjey hukariya berbiav heye, dikare ji bo nivsevan, xwner tevaya tevgera wjey sdar be.

Rexneya wjey, ji hlek de, karmendiya nivsevan dike, ji ber ku wje berhemn w dixwne, vedikole, hz qelsiya wan, an j warn serkeft ji yn ne serkeft di berhemn w de diyar ji hevdu cida dike, dikare asoyn fireh li p w veke, w ber bi p de bikne.Ji ber v j gava rexne bala xwe nede berheman, pir caran xwediyn wan berheman gil gazindan dikin. Bi ser de j rexne siha xwe li nivsevann n ghay behreya wan dike, wan ber bi p de dikne.

Her weha xwner j ji sda rexney ne b par e, ji ber ku rexne dikare ji bo tgihtina berhema wjey alkar w be, bala w ber bi berhemn hja de bikne, ja rexney ciwan ya w perwede bike, karnn vebjartina berhemn serkeft li nik w xurt bike.

Bi v away para rexney di pvebirina tevgera wjey de mezin fireh dibe, imk dikare ja wejey, bi gelemper, dewlemed bike, da ku wje na xwe ya layiq di civak de bistne, rola xwe ya hukardar bilze, nerxn mirovane; wek maf, azad ciwaniy biparze.

 

- 3 -

 

Tev ez bawer im, ku ev mijara me gelek fireh e, kurtegtarek mna v gotara min nikare bar w hilgire, l dikarim weha biim, ku ew pareke mezin ji v bar hilgirtiye, ghaye snor giringtirn pirsa ku li vir ser xwe hildide: Gelo ev her du trm ( rewanbj rexne ) li gel hevdu tkildar in, ya na?. Eger tkil di navbera wan de hebe, ew ye?.

Ez bawer im, ku danasna herduwan bi v away jorn, delametn wan didine xuyakirin ku tkiliya hzdar di navbera wan de heye, ku her du j hevdu tewaw dikin.

Mirov dikare bje, ku rewanbj zanisteke ciwan tor ye, dikare zanna mirov di v war wjey de xurt dewlemend bike, dikare ji bo nivsevanan bibe hnker weyn nivsn, dikare awaniya derbirna wate ramanan li p nivsevanan say bike, bide xuyakirin, ku awa naverok ( wate raman ) derbirn li hevdu dibanin. P re j xuya dibe, ku sd hukariya rewanbjiy ji beriya nivisandin dest pdike; ango div nivsevan rexnevan, beriya nivsn vekoln, xwediy sermiyan rewanbj bin.

L rexne, tev ku ew j zanist e, usl rbazn w hene, berhemn wje li ber ronahiya wan rbazan dixwne vedikole, nerna xwe ya daw dsan li gor bonn wan rbazan diyar dike, ku ev berhem serkeft hzdar e, ya din j ne serkeft qels e, l nikare ne ji rewanbjiy bi dr de bikeve, ji ber ku bermayn w di war piratk de dixebitne, sd j werdigire, ne j dikare xwe ji ja xweyt ya xwner ya rexnevan biparze, lewre j pareke huner dikeve v zanist, ango giyann zann huner her duwan j di rexney de roln xwe dilzin.

Ev bona me ustbariya zimanzann Kurd giran dike, ji ber ku dide xuyakirin, ku zimanewan, an zimanzan ne ten alfabt, cidakirina dengdr dengdaran, lker, kirar, bireser, ristina hevok her wek din e, bel weyn nivsn gotin; ango rewanbj, li klek rzimn, dikeve tepela kar divtiyn, ku li benda wan in.     

 

__________________________________

 

* Ji bo wateyn her peyvn elman, ya ewrup, biner: Ferhenga elman ereb ( Deutsche Arabische Wrterbuch ) ya Gtz Schregle, Bi hevkariya Fahm Abu l-Fadl, Mahmoud Hegaz, Tewfik Borg, Kamal Radwan. Weana Macdonald & Evans LTD London, Librairi du Liban, Beirut 1977, r 284, 172, 958.

(1) E. Xan: Mem Zn. Vekoln irovekirina Mihemed Emn Osman. apa yekem, apxan Elcahiz, Bexda 1990, r 51.

 

 

 

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org