Navdr

I. Raweyn Navdran

Hozan Robar

 

 

 

Di ziman kurd de navdr birek sereke ye ji birn axaftin, jimara navdr bi git 40% ji axaftina me ye, lewra eger em navdr ba binasin em karibin pareke mezin ji rzmana kurd j binasin.

Navdr navlkirina zanyar Celadet bedirxan e, navdr heman wateya bjeya "nav" dide ya ku di devokn kurmanc de her wiha di zaraveyn kurd yn d de j t bikarann. L batir e, birek axaftin bi tgneke (zarawe, trm) taybet bte navkirin, loma me da p opa mr Celadet Bedirxan me navdr li ona nav hilbijart.

Danasna Navdr

Navdr heyberek candar an bcan an tgehek bel dike dide nasn, anku kesek, titek, lawirek, canewirek an tgehek bi nav dike ji cureyn d cude dike ku bi nav xwe nvnas dibe.

 

Raweyn Navdran

        Her kes ku bi zimn kurd mijl bye li ber raweyn peyvesaziya kurd carek rawestiye. Di aroveya daritina navdran polkirina (tesnf) wan de, rzimanzan zimanasn me nrnine nz hev dane, l bi git hin xal b bersiv mane.

        Hin zimanasan navdr daritine du paran: xwer nexwer yan xwer hevbend (hevedudan), hinn d j navdr daritine s paran: xwer, hevbend pkhat (darijt). Me daritinn herdu biran pejirandin ew komkirin ser hev, di encam de weyek n ji daritin bi me re derket, me hewl da em navlkirinn zimanasan j ber hev bikin by ti tgnan ji cem xwe de l zdebikin.

        Derbar navlkirin de, batir e ku tgna rziman wateya babet bide, ew bjeyeke taybet be, mnak tgna "nexwer" bi nandeka nehniy "ne" dest p kiriye ten ew "ne" herdu tgnan "xwer nexwer" ji hev cih dike, ev j qelsiya zimn nan dide, nemaze dema ku berdla w tgn di ziman me de ber hebe, lewma ji dl tgna "nexwer" me tgna "sazber" hilbijart, ew j navlkiria mamoste Red Kurd e.

 

Navdr ji hla ray avakirina rawey ve dibin du par:

1 -   navdrn xwer.

2 -   navdrn sazber.

her parek ji wan di nav xwe de li gor taybetmendiya navdr dabe dibe, dibe end par:

1.      navdrn xwer:

1.1.   navdrn salt.

1.2.   navdrn guhzok .

2.    navdrn sazber:

2.1.   navdrn pkhat.

2.2.   navdrn hevbend.

2.3.   navdrn hevgirt.

Bo ev dabe ptir akare bel be, em di wey jr de w rove bikin:

1.      Navdrn Xwer (xweber, sade):

        Di navdra xwer de, tpn bjey ten tpn ray resen in, ti car ew ji hev nabin, anku di navdra xwer de hn ti tp an pirtik bi ser navdr ve nebne. Navdrn xwer dibin du be, navdrn xwer n salt n guhzok.

 

1.1.   Navdrn Salt:

        Mamoste Red Kurd wateya salt di pertka xwe de wiha rave kiriye: "salt; bi ten, bi ser xwe"[1], anku ev navdr bi ser xwe ne, nahn daritin lker j nabin. Nexwe navdrn xwer yn salt nabin bingeh an kok di sazkirina radern lkeran de, ti car lker j nahn daritin. L ew dikarin bibin beek di navdrn sazber de. Navdrn salt ten kesek, titek, lawirek bi nav dikin.

Wek: mal, defter, r, evn, er, d, bav, ker, em, kevir

 

1.2.   Navdrn Guhzok:

        Ji nav w dixuye ku ew t guhastin daritin, ev navdrn xwer di koka xwe de  navdr in, l her wiha lker j j tn kirin daritin. Anku, navdra guhzok lkreke n dike, dibe bingeh kok di avakirina radera lkera n ya darit de. Ji v lkera n ya darit re "Lkera Afrnok" t gotin, ev j navlkirina Prof. Qanat Kurdo[2] ye, l Prof. Kurdo ew bi tpa "e" bikar aniye "efrmok"[3] .

 

Hinek ji navdrn guhzok n lkern afrnok dikin ev in:

Navdra Guhzok

Rader

Lker

Baran

Barn,  Barandin

Dibare

Kel

Keln,  Kelandin

Dikele

r

rn,  randin

Dire

Me

Men,  Meandin

Dimee

Rev

Revn,  Revandin

Direve

Liv

Livn,  Livandin

Dilive

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 Ken

Kenn,  Kenandin

Dikene

 

Xeyd

Xeydn,  Xeydandin

Dixeyde

Lerz

Lerzn,  Lerzandin

Dilerize

erxa

erzn,  erxandin

Dierixe

Ger

Gern,  Gerandin

Digere

 

 

 

Xur

Xurn,  Xurandin

Dixure

 

Bez

Bezn,  Bezandin

Dibeze

n,  ndin

De

Tirs

Tirsn,  Tirsandin

Ditirse

Werm

Wermn,  Wermandin

Diwerime

Xebat

Xebitn,  Xebitandin

Dixbite

ewat

ewtn,  ewtandin

Diewite

Lewat

Lewtn,  Lewtandin

Dilewite

Kar

Karn

Dikare

Gir

Girn

Digir

 

2.      Navdrn Sazber:

        Navdra sazber ji du paran an ptir saz dibe, bi gelemper parak navdreke xwer ye parey d yan bjeyeke d ye, yan pirtikek[4] e. Navdrn sazber li gor cureyn j saz dibin, dibin s par, (pkhat, hevben, hevgirt):

 

2.1. Navdra Pkhat (darijt, xurdezad):

        ew ji navdreke xwer pgirek an pagirek saz dibe, bjeyek bi wateyeke n dike, anku navdreke n ku titek an heybreke n bi navdike.

Pgir: pgir + navdra xwer = Navdra Pkhat.

Pgirn ku dikevin piya navdran km in, ji wan nandeka nehniy "ne", Wek:

Ne-: nexwe, neyar, nezan, nenas, neasay, neba, ne, nemir...

 

        Gengaz e, ku daekeke resen j wek pgirek navdra pkhat saz bike, bibe pareyek ji navdr, anku bi ser navdr ve bih nivsandin, daekn "bi, b" ptir daekn d bi v rol radibin, wek:

 

Bi-: birz, birik, bihz, bikr, bikar, biber, bic, bikul, bi,

B-: bwar, bmal, bkes, bkar, bnav, bcan,

Daxuyan: wateya "bi" dema daek be, tvel e ji wateya "bi" ya pgir.

"bi" ya daek t wateya (li gel, bi tev). Mnak:

        Zozan bi min re (Zozan bi tev min )

        Bi xwe bi rz, ew hatin n. ( li gel xwe rz)

L dema "bi" dibe pgir wateya w t guhartin t wateya (xwed), her wiha wateya pagira "-dar" dide bjey. Mnak:

        Birz Celadet bedirxan. (xwed rz, an rzdar)

Tbn:

v      Gengaz e, daek birn axaftin yn dtir j (wek ray lker) navdreke n saz bike.

Wek: bikir, bikuj, neman, birvebir, bidarvekirin,

v      Km caran, hin daekn d j bjeyine pkhat saz dikin, wek daeka "li" .

Wek: liberxwedan[5], lidarxistin, lixwekirin

Pagir: navdra xwer + pagir = Navdra Pkhat.

Pagirn ku navdrn pkhat saz dikin zor in, li gor Amed Tgrs[6] di gotarek xwe de gotiye bi git pagirn kurd 143' ne, ji lewra lkolnek taybet j re div, em nikarin gitan li vir rave bikin, l wek mnak em ten hinekan ji wan bel bikin:

-van: gavan, tembrvan, ervan,

-mend: hunermend, homend, dewlemend,

-bend: sazbend, kombend, hevalbend,

-bar: xembar, tewambar,

-baz: canbaz, serbaz, sihirbaz,

-dar: guhdar, maldar, birndar,

-kar: xwendekar, xebatkar, serkar,

-yar: hoyar, zanyar, cotyar,

-men: apemen, wekemen, xwestemen,

-: pale, zurne, kurtan,

-stan: Kurdistan, gulistan, daristan,

-er: nser, parzer, xwner, bner,

-ek: jimarek, wrek,

-ok: serok, girnok, rnok,

-k: rerek, xaxak, irirk,

-: kurd, behdn, nr, saz,

-ar: nivsar, guhar, xewar,

-as: kmas, kurtas,

Tbn: renge pagir birn axaftin yn dtir j (wek ray lker) navdreke n kin:

Wek: badek(badan), birek(birn), bjing(btin),

2.2. Navdra Hevbend (hevedudan, lkidraw):

Ev navdr ji du bjeyn xwer bi hev dikeve navdreke n bi wateyeke n saz dike. "Hevbend" navlkirina Prof. Qanat Kurdo ye, bjeya "bend" gelek wateyan dide, "peywend, girdan" wateyek ji wan e, hevbend anku hevgirday. Li beramber w bjea hevedudan heye, ew j navlkirina mr Celadet Bedirxan e, bi dtina me, hevbend ji hevedudan siviktir watedartir e.

Herdu bjeyn ku navdra hevbend saz dikin watedar in, l wateya bjeya n ji wan tvel e. Helbet yek ji herdu bjeyan navdra xwer ye, dibe ku ew ya d dsa navdreke xwer be, an hevalnav, hevalkar, yan ray lker be.

Nexwe, du bendn navdra hevbend ev in:

Nav + nav: cegerxwn, rziman, destav

Nav + hevalnav: hevalnav (rengdr) ku navdra hevbend saz dike carnan li p carnan li pa navdr t. Wek:  

Li p navdr: spdar, sorgul,

Li pa navdr: girsp, stxar, zikre,

Nav + hevalkar: hevalkara (hoker) ku navdra hevbend saz dike her dem li piya navdr t. Wek:  

Ber: bernav, berdevk, bermal, berpirs, bernas...

Ser: serleker, serdest, serdar, serbajar...

Bin: bindest, binav, binerd,

Nav: navav, navbj, navbir, navdest, navlep, navdet, navmal...

Pa: paeroj, paguh, pav,

P: pgotin, pniyaz, pbirk,

Nav + ray lker: xwnmij, zemblfro,

Tbn: Renge ku herdu bjeyn ku navdra hevbend saz dikin ne navdr bin, renge ew du hevalnav, an  hevalkar ray lker an ...

Wek: serhildan, keskesor,

2.3. Navdra Hevgirt (bargiran):

        ew ji navdra pkhat an hevbend pagirek pk t bjeyek bi wateyeke n dike ku titek an heybreke n bi navdike. Anku navdra hevgirt ji s paran bi hev dikeve hevdu digire, du pare yn navdra pkhat an hevbend in, par sy pagira ku bi ser ve dibe.

Navdra pkhat + pagir = Navdra Hevgir

Wek: rbert, girtgeh, oreger,

Navdra hevbend + pagir = Navdra Hevgir

Wek: rewenbr, serfiraz, rziman,

        Renge ku navdra hevgirt ji s bjeyn xwer j saz bibe.

Wek: berxwedan,

        renge ku navdreke pkhat  yan hevbend bjeyeke d navdra hevgirt saz bike.

Wek: (pkhat) serok + komar = serokomar,

          (hevbend) rzman + zan = rzmanzan,

Tbn: Pgirek j dikare tkeve piya navdra pkhat, bjeyeke n bi wateyeke n bike.

Wek: Newrek, bbin,

Daxuyan: bo tevlehev nebe di nav her s parn navdrn sazber de (pkhat, hevbend, hevgirt), em dikarin bi van tbniyan wan ji hev cih bikin:

1.      Navdra Pkhat ji 2 paran saz dibe, parey ku p ve dibe (pgir pagir) b wate ye.

2.      Navdra Hevbend ji 2 paran saz dibe, herdu pare watedar in.

3.      He navdra ku ji 3 paran an ptir saz dibe Navdra Hevgirt ye.

PUXTE:[7]

Em nikarin bi rpvaneke teng nz polkirina navdran bibin, jiber ku ziman bi dem re p ve ye gelek bjeyan wey xwe y resen guhartine weyek n standine, wek gelek navdran wey navdra xwer standine, l bingeha wan bjeyeke sazber e, gelek pagir di koka xwe de bjeyine serbixwe watedar in. Lewma  merov nikare evan bjeyan bi hsan pol bike ji hev cih bike.

 

Wek: (bjeyn xwer) pirtk, rok,

Berav e, ku ev navdr nz navdrn xwer ne, l bingeha wan sazber e:

        Per(t) + ok = Pertok = pertk = pirtk

        r + ok = rok = rok

    (pagir) -dar, -yar,

       Pagira "-dar" di koka xwe de raya lkera datin e, ya bi wateya xwemal edgariy ye.

        Pagira "-yar" di koka xwe de navdreke serbixwe ye, yar: yara min.

Polkirin dabekirina navdran girng e, bo em peyvesaz avahiya bjeya kurd binasin, movikn bjeyan bibnin. Her wiha ew girng e, bo kirin rastkirna ferhenga kurd.

 

Bi hv me ku ti kes li a kmasiyn me nebore, bersiv bide, unk armanca me ten pxistina ziman kurd ye, rizgarkirina w ji piaftin.

 

 

D bidome, be duyan

II -             CUREYN NAVDRAN

 



[1] Red Kurd, Rziman a ziman kurmanc, 1990- beyrt apa duyem kombenda Kawa.

[2] Qanat Kurdo, Gramera zman kurd, 1990 Stockholm apa yekem weann ROJA N:26.

[3] Afrnok ji lkera "afrandin" hatiye daritin, lewma me ew bi tpa "a" bikaran.

[4] Pirtik: pareyek ji bjey ye an bi ser bjey ve bye, me ew batirn bje hilbijart beramber bjeya ingilz "morfem" ew j navlkirina prof. Qenat Kurdo ye, hin nivskar bjeya "kt" bi v watey dixebitnin, l mr Celadet Bedirxan "kt" bi wateya "syllable" a ingilz bikar aniye, lewma em pirtik bi wateya "morfem" kt bi wateya "syllable" bi kar bnin

[5] Bingeha bjeya "berxwedan", "liberxwedan" e, anku (li ber xwe dan). L bi egera sivikiy daeka "li" ji bjey ketiye.

[6] Amred Tgrs: lkera "d" li daekn ziman tirk nae, li lkern alkar n Hindewrop dice - 19. Cotmeh 2005 - malpera Amdakurd: www.amidakurd.com

[7] Puxte: encama gotin, xulasse (bi ereb)

 

 

  

 

 

apkirin

copyright 2002-2006 info@pen-kurd.org