Berî Wergerê Xwendin Tê

Husên Düsen

HusenDuezen@aol.com

...............................................

„Eger hûn Kurd dixwazin bikevin nav miletên medenî klasîkên edebiyata dunyayê wergerînin.“ Ebdullah Cevdet

W: Werger çi ye, hunereke çawan e? Em dikarin wergera herî baş çawa bidin pênasandin?

Husên Düzen: Li gor gelek pîvanan werger dikare bê dabeşkirin. Ji bo bersîvandina vê pirsyarê, divê em pêşî wergerê bikin du beşan: Wegera devkî û ya nivîskî. Yekîtiya Wergêran a Navneteweyî, FIT(Fédération Internationale des Trakducteurs) wergerê dike sê beş: Wergera devkî, wergera teknîkî/zanistî û wergera wêjeyî. Ez bawer im, mebesta pirsyarê wergera wêjeyî ye. Merov dikare bi kurtayî bibêje ku werger veguhezandina nivîsekê ji zimanekî bo yekî din e. Lê divê pê re jî bê gotin ku werger, mîna karekî hizrî û hisî zaf kopleks e. Di karê wergerê de divê gelek hoyên ku carnan hevdû red dikin pêk bên, lewra gelek caran kesên di vî warî de kar dikin, an alaqedar in, gotin ku werger ne mumkun e.

Îcar gava ku hûn dibêjin werger „hunereke çawa ye?“, hûn diyar dikin ku werger hunerek e. Van salên dawî li gelek welatan gotûbêj hatin kirin, ka bê werger zanist an huner e. Belê, wergera wêjeyî hunrek e, lewra ji bo pêkanîna wê ji zimanzanan bêtir pêwistî bi hunermendan heye. Gelek caran ji bo wergereke biserketî zanebûna du zimanan têrê nake. Ez ji ezmûnên xwe dizanim ku zanebûna zimanekî ji cihê ku ahgahdariyên di ferhengan de têr nakin, dest pê dike.

Divê wergêr xwe bigihîne peyvên di nav peyvan de veşartî, peyvên ku nehatine gotin, yên ku di ser tevna hevokan re xwe didin his kirin. Divê hizrên ku hevokên zimanê resen anîne pê ne ji peyvan lê ji rêzkirin an bicîhkirina wan karibin bên xwendin.

Zimanzanê alman von Wilamowitz-Möllendorf hîn di sala 1891 de gotibû: „Tiştê rast ew e, ku merov guh nede tîpan û bide dûv ruh, ne peyvan ne jî hevokan wergerîne, belku hizir û hisan werbigre û wan ji nûve vebêje. Divê kiras nuh bibe, naverok jî wek xwe bimîne.“

Ji bo amadekirina wergereke baş divê wergêr herdû zimanan baş bizanibe. Ji bo ku merov zimanekî baş bizanibe jî divê merov civaka wî zimanî baş nas bike. Îcar ka gelo merov kengî civakekê ku ne ya merov e baş nas dike, çi pîvan ji bo vê yekê hene?

Dîtina pîvanekê ji bo bersîvdana vê pirsê zaf dijwar e, lewra ez dibêjim pîvana herî girîng encam bi xwe ye. Dibe ku hûn bipirsin bê encama biserketî çawa diyar dibe? 

Ya herî baş ew e ku piştî werger qediya merov wê bi dengê bilind ji dosteke/î xwe re bixwîne. Wergera baş dikare gelek xulekan bê xwendin; 10, 20 heta bi saetan jî, ya xerab nayê xwendin. Piştî çend xulekan merov dilikume, refleksên çav nikarin girêdanên di nav peyvan de pêk bînin. Awaza xwendinê û wateya peyvan ji hev dûr dikevin. Eger wergêr bi xwe bawer be, divê tavilê bêje ev xebat hîn ne kemiliye, divê ez hinekî din li ser kar bikim.

W: Wergêr kî ye, xwediya/ê çi hunerê ye? Ketina nav ziman û cîhana zimanên cuda kişfeke çawan e ji bo wergêr?

Husên Düzen: Wergêr kî ye, ger ez bi Novalis re vê pirsyarê bibersivînim, wergêr “niviskara/ê niviskaran“ e. Wergêra/ê wêjeyê ew kes e ku, berî her tiştî naveroka çanda gelekî vediguhezîne ser zimanê gelekî din.

Di encama gotûbêjên van salên dawî de, pêwendiyên di navbeyna zimanê resen û yê wergerê de mîna întertextualîtêt ji nû ve hat tarîf kirin û pê re jî geş kirin. Monopola zankoyan û zimanzaniyê ji ser lêkolînên li ser wergerê hatin rakirin. Niha di nav karê zimanzaniyê de tene wergera pragmatîk(zanistî/teknîk) heye, herçû wergera wêjeyî li derveyî wê hat dîtin. Bêguman werger bêyî ferhengan, bêyî agahdariyên zimanzaniyê, ango bêyî alavên xebatê qet nabe. Lê ji ber ku, bêyî daxwazeke ji hundurê wergêr, bêyî îlhamê jî xebata wergerê nikare pêk bê, mirov dikare bibêje werger hunerek e ku bi zanistê re ji nêz ve têkildar e. Bi taybetî ji bo wergera wêjeyî pêdivî bi hunermendên wergêr heye.

Kesayetiya wergêr, xwendina wê/î, ezmûnên wê/î yên di jiyana civakî de zaf girîng in. Wergêr divê ji herkesî bêtir karibe xwe bixe şûna kesên din. Ez tim dibêjim: Berî wergerê xwendin tê, ji bo ku ew berhema ku tê xwendin karibe bê wergerandin jî divê wergêr ruhê wê fam bike, awaza wê nasbike. Ji bo karê wergera wêjeyî zanebûna herdu zimanan têr nake.

Wegera biserketî dikare ji aliyê wan kesên ku zimanê biyanî ewqas baş dizanin ku bi wî ve negirêdayî ne, bê pêkanîn. Kesên ku ji zanîna xwe ya zimên baş nebawer in, bi peyvan ve zeliqî dimînin, û gelek caran dibêjin ku ew ji ber prensîpên xwe wisa dikin, ne ji ber lawazbûna xwe.

Bi ya min, ne wergerekî tirsonek ne jî yekî bipaye dikare wegereke biserketî pêk bîne.

Gelek caran ji min tê pirsîn bê ez çi teknîkên wergerê pêşniyar dikim. Gava ez dibêjim çu tekînikên ku ez bêjim tune ne û ya herî girîng ew e ku her wergêr ezmûnên xwe bi xwe bike û ya girîngtir jî ew e ku merov di encamê de wergereke biserketî pêk bîne, ez ji awirên xwediyên pirsyarê fam dikim ku bersîva min ne bi dilê wan e. Ev helwest jî bi pirsyara ku me li jor qal kir, ka bê werger huner e an zanist e, girêdayî ye. Ger werger zanist ba - gelek salan li zanîngehên Ewropa wisa hat pejirandin - diviyabû merov bi hin teknîkên wê jî girêdayî bimaya û dê encam jî karîba bihata dubarekirin. Lê afirandina berhemên wêjeyî ne karekî zanistî ye, qe nebe piraniya nivîskarên dunyayê yên biserketî  ne li zanîngehan bûne nivîskar. Ez dibêjim, werger jî tiştekî wisa ye. Ji prensîpên teknîkî bêtir encam girîng e. Û rêya ku diçe wir jî ne yek tenê ye. Ma ku ji hemû hunerên din re prensîpa ku merov nikare hunerê bi xwendinê fêr bibe derbas dibe, çima ji bo wergêr û wergerê jî heman prensip derbas nebe? Di wergera wêjeyî de gelak caran ji teknîkên xebatê bêtir ew dengê ku ji hundurê merov tê bêtir dibe alîkar.
Karê wergerê, dibe sedem ku merov bi zimanê xwe re jî ji rewşên normal bêtir bikeve peywendiyeke nêzîk. Ku werger û hoyên pêkanîna wergerê ji merov nexwazin, merov li ser zimanê xwe pirr nahizire. Îcar ku werger ji merov dixwaze ku merov bikeve nav ruhê zimanekî din, hîngê merov derfetên zimanê xwe jî ji nêz ve nas dike. Lewra ez bawer im ku ji bo bipêşdexistina zimanekî wergera ji zimanên din ji her tiştî bêtir dibe alîkar.

Carnan jî dibe ku wergêr di berhema resen de pêrgî agahdariyên çewt bê. Di rewşên wisa de, divê wergêr karibe wan sererast bike û bi aweyekî destnîşan bike ku wî ew sererast kirine. Ji ber ku di berhemên kurdî de ez gelek caran rastî çewtiyên wisa hatime, min pêwistî dît ku vê xalê bînim zimên.

W: Pêwistiya wergerê ji çi sedeman derketiye holê, destpêka wergerê çawan û ji kijan demê dest pê dike?

Husên Düzen: Bi baweriya min ji cergî ku mirov bi hev re ketine dan û stendinê pêdiviya wergerê jî heye. Kengî mirovan dest pê kiriye û li ser zimên hizirîne, hîngê werger jî bûye babet ji bo hizirîna  wan. Lê bi demê re her naveroka wê, karê ku jê tê xwestin hatiye guhertin.

Werger û Ahîda Kevin gelek caran bi hev re tên bilêvikin, wek mînak cara pêşîn ew beriya Zayînê di sala 250 de ji Îbirî hatiye wergerandin bo Yewnanî. 

Çanda gelekî, adet, bîr û baweriyên wî gelî vedihewîne, ku paşbingehê civakê pêktîne. Wergerên wêjeyî, ku beşek ji jiyana çandî ne, paşbingehê civaka zimanê ku jê tê wergerandin nîşanî civaka zimanê ku bo wî tê wergerandin didin.

W: Rist û rola wergerê di pêşxistina wêje û civakê de, di hevnasîna netewe û çandên cuda de çi ye?

Husên Düzen: Bi rêya wêjeyê, mirovên ji dever û çandên cihê derfeta hevdû naskirinê dibînin; gelek caran statîstîk an agahdariyên lêkolînên zanîngehan nikarin jiyana rojane, his û nirxên neteweyekê derxin pêşberî mirovên ji neteweyeke din. Tenê wêje xwedî hêzeke wisa ye ku jiyana takekesên civakê jî raxe ber çavan û jê jî girîngtir bandorê li ser hisên mirovan bike. Agahdariyên ku xwe nikaribin bigihînin hisên mirov, di qada hişmendiyê, çarçeveya aqil de bimînin, ne karin civakê bipêş de bixin, ne jî dikarin wê xuşk û biratiya gelan pêk bînîn, ku gelek caran di dîrokê de hatiye daxwaz kirin. Pir pir ew dê wek duruşmeyên vala bimînin; „Bijî Enternasyonalîzim!“ û hwd.
 
Berî her tiştî dan û standina gelan bi rêya wergerên wêjeyî pêk tê. Wergera ji zimanên biyanî beşekî ji wêjeya netewî ye, lewra yek ji 5 komîteyên PENa navnatewî `Komîteya wergerê û mafê zimên` e.

Çarenûsa gelê polonî û Kurdan di gelek cihan de dişibihe bi hev. Bê çawa wêjeya Romayê bi rêya wergerê geş bûbû, ya Polonyayê jî bi rêya wergerê dest bi geşbûna xwe kir. Lewra min dil heye ku ez qala helbestvanê wan î netewî yî yekemîn, Jan Kochanowski(1530-1584) bikim. Kochanowski, ji bo ku xizmeta zimanê xwe bike gelek berhem wergerandine bo Polonî. Bizanebûn wî ji nivîskar û babetên cihê werger pêkanîne; ji „Carmina“ Horaz heta bi „Îlyada“ Homeros û gelek berhemên din. Taybetmediyeke Kochanowski jî ew bû ku gelek caran di wergerên xwe de ji berhema resen bidûr diket, ew sererast, kurt dikir û navên ku ji bo xwendevanên polonî dijwarbûn bi yên polonî re diguhertin. Bi vê rêyê heta jê dihat naverokên jiyanên welat û demên din nêzîkî xwendevanên polonî dikirin. Wer xuyaye ku N. Zaza jî wisa kiriye; Wek mînak çîroka nivîskarê fransiz Alphonse Daudet, „stêrk“ di hejmara 33´an a Hawarê de adepte kiriye, ku hevoka wê ya yekemîn wisa dest pê dike:“Gava li zozanên Sîpanê Xelatê min pezê xwe diçêrandin, carna hefteyin diborîn bêî ko ez dengê tu însanan bibihîsim.“  

Bêguman bandora van tiştan hemiyan li civakê dibe. Lê gava em bixwazin peywendiyeke raste rast di navbera wergerê û civakê de deynin, divê berî her tiştî werger dengvedana ruhê civakê û civak jî dengvedana ruhê wergerê be. Hîngê dê guhertin karibin di civakê de pêk bên. Mebesta min ne guhertinên sîstema siyasî an jî aborî ne. Mebest pê ew guhertinên ji binî de ku civakan daf didin, psîkolojiya wan a civakî diguherînin. Ji bo van karan divê takekes bên guhertin û bi baweriya min bi rêya wergerên biserketî jî ev kar dikare gavên baş bi pêş de bavêje.

W: Di paşeroja kurdan de têkiliya nivîskar û civakê bi wergerê re çiqas bû û hûn niha rewşa wergerê di çi astê de dibînin?

Husên Düzen: Qederê ku ez dizanim dîroka wergerê di nav Kurdan de ne pirr kevin e. Lê dîsa jî em dibînin her ku derfeta wan çêbûye, Kurdan bi rêya wergerê daxwaza xwe ya dan û standina bi zimanên din re, dîyar kirine. Wek di gelek zimanên din de bi kurdî jî wergera Incîlê bi tîpên ermenî hîn di sala 1872´an de bi navê „Peymana Nû“ li Stenbolê hatibû çapkirin.

Komara Tirkî, piştî şerê cîhanê yê yekemîn hemû kesên ku di nav sînorên wê de man, Tirk hesibandin û bi hemû alav û derfetên xwe Kurdî qedexe kir. Piştî avakirina Komara Tirkî, gelek ronakbîr û xebatkarên çanda kurdî ji neçarî derbasî Sûrî bûn. Di kovara Hewarê de ne tenê hîmên rêziman û alfabeya kurdî ya latînî hatin danîn, ligel gelek nivîsên wêjeyî hin mînakên wergerê jî ji zimanên din hatin belav kirin. Bi wergera Kamûran Bedir-Xan hin beş ji seyahetnameya Ewliya Çelebî, Çarînên Xeyam, Hedîsên Pêxember û hwd. derketine. N. Zaza jî çend mînak ji Fransizî adapteyî Kurdî kirine. Her weha di kovara Gelawêj de a ku di sala 1939 de dest bi weşana xwe kir û heta 1949´an dom kir, 114 kurteçîrok hatine belav kirin. 82 ji wan  wergerên ji zimanên din(Wilde, Balzac, Cehov, Tolstoi, Ehrenburg û hwd.), 32 yên nivîskarên Kurd bûn. Piştî damezirandina Yekîtiya Sowyetê,  Kurdî li wir derfeta xwe derbirînê dît, gelek mînakên wergerê jî derketin holê.

Xebatên herî berbiçav ên wergerê jî li derveyî welêt, bi destê wan kesên ku piştî cûnteya leşkerî ya 1980 ji Tirkiyê reviyan çûn Swêd û gelek welatên din, hatin kirin. Di van 25 salên dawî de bi sedan berhemên wêjeyî ku di nav wan de ji klasîkan bigirin heta pirtûkên zarokan cîh digirin, hatin wergerandin. Piştî guhertina hin yasayên Tirkiyê gelekan ji wan derfet dîtin, ku li Tirkiyê jî bên belav kirin. Û gelekên din jî hatin wergerandin. Ji Tirkî bo Kurdî û ji Kurdî bo Tirkî her diçe hejmara wergeran bêtir dibe.

Derfetên Kurdan ji bo wergerê ji yê hemû gelên din bêtir in; ji ber ku welatê wan li çend dewletên cihê hatiye parvekirin, Kurd ji xwe zimanên wan dewletan, Erebî, Farisî û Tirkî dizanin. Qe nebe gelek ji wan van zimanan zaf baş dizanin, û civakên van zimanan jî nas dikin. Jê pê ve gelek Kurd li welatên Ewropayê dijîn. Di van çend deh salên dawî de derfeta fêrbûna zimanên van welatan bi dest xistin; li gelek welatan nivşê 2. an 3. gihîşt ku hem Kurdî hem jî zimanê welatê ku lê dijîn baş dizanin. Li Rûsyayê, hin komarên Sowyeta kevin jî gelek Kurd hîn jî dijîn, qe nebe li gel Kurdî bi Rûsî û zimanên mîna Ermenî baş dizanin. Gelekên ji wan piştî herifîna Sowyetê, neçar man ku biçin welatên din, lê wan ew zimanên ku fêr bûbûn jî bi xwe re birin.

Îcar gava ku merov vê neqşê dide ber çavan diyar dibe ku kêm ziman dimînin ku Kurd bi wan re ne di têkileyeke aktiv de ne. Dibe ku wergerên ji zimanên mîna Çînî an Japonî niha bo Kurdî nikaribin bên kirin.

Lê mixabin qederê em dibînin Kurd ji van derfetên di destê xwe de kêm sûdê werdigrin. Gelek wergerên ku van salên dawiyê pêk hatin jî ji zimanê duwemîn an sêyemîn hatin kirin, hin ji wan jî ji zimanên ku wergêr di têkiliyeke bisînor de ne. Wek mînak S.B.Sorekliyê ku li Awusturalyayê dijî û bi Ingilîzî re di têkiliyeke xurt de ye, romaneke H.Böll ji Almanî wergerandiye bo Kurdî.(Ez vê dawiyê agahdarbûm, ku S.B.Sorekli ziman û edebiyata almanî di zanîngehê de xwendiye û bi salan wek mamosteyekî zimanê almanî kar kiriye) S.Roşanê ku li Swêdê dijî pirtûka nivîskarê fransiz Guy de Maupassant ji Swêdî wergerandiye. Di salên destpêka surgunê de li Swêdê, nivîskarên wek H. Metê F. Ceweri, S. Demir û gelekên din jî ji Swêdî yan jî ji Tirkî gelek mînakên wêjeya dunyayê wergerandin bo Kurdî.

Bi navê „Stille Post“ (posteya bêdeng) lîskeke zarokan li Almanyayê heye, ku piçekî dişibihe bi „Kenê Masî“. Zarok rêz dibin an dibin xelek, yek ji wan dest pê dike û di guhê cîrana/ê xwe de peyvekê an hevokekê bi kurpistî dibêje. Cîranê wê/î jî çi bihîstibe di guhê ya/ê kêleka xwe de dibêje. Gava dor tê kesê dawiyê, ew jî bi dengê bilind tiştê ku bihîstiye dibêje. Hîngê hemû civak ji kenan li ser piştê dikeve, ji ber ku her yek ji wan tiştekî dibêje û cîrana/ê wê/î tiştekî din fam dike û ji cîrana/ê xwe re dibêje. Gelek caran tu pêywendiya peyv an hevoka destpêkê û ya dawî bi hev re namîne. Îcar ku hemû zarok tiştên ku bihîstibûn bi deng dibêjin kenê zarokan hîn jî bilindtir dibe.

Wergera ji zimanê 2. an 3. jî tiştakî wisa ye, lewra ez dibêjim ku ne ji neçarî be divê ji zimanê berhemê yê resen bê wergerandin. Kesê ku li Swêd dijî ji Swêdî, yê li Fransayê ji Fransizî, yê li Almanya, Siwîsre û Avusturyayê ji Almanî û hwd., ji xwe li Tirkî, Iran, Sûrî û Îraqê têra me Kurd hene ku ji wan zimana wergerînin. Berî bi çend salan M. Aydoğan romana O. Pamuk „Navê Min Sor e“ (Benim Adim Kırmızı) ji Tirkî bi kedeke pirr wergerand bo Kurdî. Mala wî ava. Lê ez bawer im, ne şert bû ku yekî wek Mustefa - qederê ez dizanim Swêdiya wî jî têra wergerê heye - wegeranda. Kesên ku li Tirkiyê dimînin û hem bi Kurdî û hem jî bi Tirkî re di pêywendiyeke aktiv de ne, dikarîbûn wergerînin. Ku Mustafa ew dema xwe dabaya wergeradina berhemeke ji Swêdî dê hem pirtûkxaneya kurdî dewlemendtir kiriba û hem jî ji bo geşkirina peywendiyên di nav Swêdî û Kurdan de karekî baş kiriba.

Wer xuyaye ku bi demê re hin nivîskarên ku wergerê jî dikin ev tişt dan ber çavan; H. Metê berî bi du salan novela nivîskarê swêdî Göran Tunström “Jiyana Rastîn” ji Swêdî wergerand, herweha F. Cewerî jî van salên dawiyê çend pirtûkên ciwanan ji eslê wanî swêdî wergerandin, yên Astrid Lindgren û hwd. Swêdî zimanê resen î gelek pirtûkên zarok û ciwanan e. Bi taybetî van salên dawiyê gelek ji wan hatin wergerandin. Kesên wek Evin Anik, N. Zaxuranî, Serkan Brûsk, Mustafa Cizîrî û Mehmed Dehsiwar bikêmanî pirtûkek ji wan wergerandine bo Kurdî. 

Van 20 salên dawî gelek berhemên wergerandî derçûn, divê hejmara wan hîn jî bêtir bibe. Heyf e ku kontrolkirina qalîteya wan tê ji bîr kirin. Ka gelo wergera çend berheman ji van biserketî ye, kêm tê gotûbêj kirin. Gelek caran merov dibhîze ku berhemên wergerandî qet nayên xwendin, lê sedem çi ye, heta niha li ser nehatiye rawestandin.

Dema ku di salên 80´yi de gelek pirtûkên zarokan li Swêdê hatin wergerandin, wergera wan di destpêkê de ewqas xerab bû ku kêm dihatin bikaranîn. Wer xuyaye ji tirsa guhdarvan an xwendevanên biçûk ên rastgo, herçû wergera wan çêtir bû. 

Gelo heman tişt ji bo pirtûkên mezinan jî pêk hatiye an na, em nizanin. Mixabin rexnegiriya kurdî - ku bisînor be jî - li ser berhemên wergerandî qet ranaweste. Ji bo ku werger karibe bi karê xwe rabe, divê ev rewş jî roj berî rojekê bê guhertin. Divê berhemên wergerandî bêyî kontrola edîtorên xwedî ezmûn qet neweşin. Ji bo ku gotûbêj li ser wan karibe bê kirin divê di çalakiyên wêjeyî de cihekî taybet ji wan re bê veqetandin. Û ji her tiştî jî girîngtir divê bê pejirandin ku werger karekî zaf dijwar e, û li rêya ku keda wergêran bê bedel nemîne bê gerîn. Ger ev tişt pêk neyên dibe ku hejmara wergerên ku nayên xwendin pirr bibin, lê yê bi kalîte dê her kêm bin û wergêrên jîr î profesyonel jî dê qet çênebin. 

Van salên dawîyê gelek berhemên kurdî li Tirkî hatin wergerandin. Rewş gihîşt wê asteyê ku carnan berhem û wergera wê ya tirkî bi hev re derdikevin bazara pirtûkan. Ev rewş piçekî me ber bi aliyê wergerê yê siyasî de dibe. Di dîrokê de werger, bi armancên cihê hatiye pêkanîn; wergerên Romayê ji Yewnanî xwedî karektereke dagirkerî bûn, wergerên bo Fransizî yên kilasîk aliyên wan î neteweperî hebûn, wergerên di dema romantîka Almanya´yê de pêk hatin dikarin lîberal bên dîtin, û gelo ev wergerên ji Kurdî bo Tirkî tên kirin aliyekî wan î berdewamkirina asîmlasyonê tune be? Ji bo avakirina nasnameya gelên mîna Kurdan ziman zaf girîng e, lewra divê cûdatiya zimanê Kurdî ji yê wan dewletên ku Kurd li wan dijîn, bê diyar kirin. Em dizanin, ku peywendiyên di navbêna Kurdî û Tirkî de ne mîna yên du zimanên din in. Qedexekirina Kurdî ya gelek dehsalan, û fêrkirina Tirkî mîna zimanekî serdest, rê nadin ku danûsandina di nav van herdû zimanan de, mîna ya di nav du zimanên wek hev de bê dîtin. Ji bo pêkanîna wekheviyê, divê alîkariyeke pirr mezintir li zimanê qedexebûyî bê kirin. Lewra ez dibêjim ji bo ku berhemên Kurdî li Tirkî bên belav kirin û xwendin, yan divê hinek ji wan qet wernegerin ser Tirkî, yan jî piştî bi çend salan. Mercên bazara pirtûkên herdû zimanan ne wek hev in. Newekhevbûna gelek salan ne bi wekhevbûnê, lê belê bi newekhevbûnê dikare ji holê rabe.

Bêyî pêkanîna an liberçavgirtina van xalan dê wergera wêjeyî nikaribe watinya xwe ya bingehîn bicîh bîne; ew ê nikaribe paşbingehê civaka zimanê Kurdî nîşanî civaka zimanê Tirkî bide.

Berî bi çend hefteyan wergera hêja Recep Dildar ya romana rahmetî Syit Alp “Dewran” gihîşte min. Ez pê zaf dilşad bûm. Ez bawer im Recep kedeke baş dayiyê. Mamoste Seyit ji Kurdî zaf hez dikir. Wergerandina van berhemên ku bi destê Kurdan û bi ruhekî kurdewarî lê bi zimanekî din hatine afirandin, zaf girîng e.

Mixabin hîn jî Kurd giraniya ku pêwist e, nadin wergerê. Ez hêvîdar im ku ev rewş jî bê guhertin. Amadekirina dosyayeke wergerê karekî zaf binirx e. 

W: Gelo wergera di nava zaravayên kurdî de çiqas cihê wê heye? Ger ku cihê xebatê be dikare roleke çawan bilîze û çi barî di yekgirtîkirina zimanê kurdî de sivik bike?

Husên Düzen: Werger dikare gelek karan werbigire ser xwe; ew dikare ji zimanekî mirî(mîna Latînî) wergerîne bo yekî zindî, dikare berhemeke heman zimanî wergerîne zimanê hevdem ku pê tê axaftin û nivîsandin. Bi tevahî behsa wergera interlingual dibe, lêbelê wergera intralingual gengaz e û di rewşinan de pêwist e jî. Wergera di nav zaravayên heman zimanî de jî intralingual e. Bêşik wergera di nav devokên Kurdî de jî dikare bibe. Li gor karê ku jê tê xwestin werger dikare pê rabe.

Ez nizanim bê mebest bi „zaravayên kurdî“ çi ye. Ku mebest pê peywendiya di navbeyna Zazakî û Kurmancî de be dê bersiva min cihê be ji bersîva ji bo peywendiya di nav Kurmancî û Soranî de. Ez dibêjim di vê dema ku em tê de ne, ku bi Kurmancî gelek berhemên wêjeyî hene û yên Zazakî zaf bisînor in, divê bi Zazakî jî hîn gelek berhem bên nivîsandin. Lê ji Kurmancî bo Soranî û ji Soranî bo Kurmancî divê gelek ji berhemên hene bên wergerandin an adaptekirin. Bi ya min adaptasyon dê çêtir be. Divê cûdatiya rêzimanî ya di nav zaraveyan de bê destnîşan kirin, lê bê rewşeke wisa ku xwînerên herdû zaravayan jî ji tiştên ku hatine nivîsandin fam bikin. Wek mînak bi rêya jêrenotan, ferhengokan an jî agahdariyên kurt yên li ser rêzimaniyê, dikarin adaptasyonên bikêrhatî pêk bên.

W: Bi dîtina we ferqa navbera wergêrê/a baş û serkeftî û yê/a kêm û qels çawan diyar dibe?

Husên Düzen: Voltair dibêje, werger mîna jinan in, ya ew xweşik in, lê ne sadiq in, yan jî sadiq in lê ne xweşik in.

Ji ber ku li cihekî din bersîva beşeke ji vê pirsyarê hatibû dayîn, ezê li vir kurt bibirim.

Wergera, ku dîyalektîka di navbeyna form û naverokê de li ber çavan bigire, ku ne peyv bi peyv lê wateya, ruhê nivîsa resen veguhezîne, dikare wergereke biserketî be, lê belê tiştê herî girîng encam e. Ji bo wergera pragmatîk(zanistî û teknîkî) naverok berî her tiştî tê, lewra teknîkên wergerê, an wergerandina peyvan dikare ji bo wê zaf girîng be. Lê ji bo wergera wêjeyî, mijûlbûna bi teorî û teknîkên wergerê re dikare rê li ber wergereke biserketî bigire jî.

W: Dema hûn dest bi wergerandina berhemekê dikin, hûn alikariyê ji çi û ji kê digirin?

Husên Düzen: Heta niha alîkara min a herî sadiq telefona min e. Gelek caran, gava ku ez li peyvekê digerim ew peyv ji hemû ferhengên li ber destê min difire, nebedîr dibe. Di refika ser maseya min a xebatê de bi dehan ferheng hene, lê mixabin gelek caran peyva ku ez lê digerim di tikan ji wan de tune ye. Gelekê caran di rewşên wisa de ez bi telefonê li dosteke an dostekî xwe digerim û jê wê peyv an biwêja ku pêwîst e û di tu ferhengan de peyda nabe dipirsim.

Ez niha romaneke almanî werdigerînim bo Kurdî. Berî bi demekê kurdiya navê çûkê bi almanî « Lerche » ji min re lazim bû. Min dîsa ferhengên xwe tevdan, lê tikan ji wan ez razî nekirim. Min ji çend dostên ku ez bi wan bawerbûm pirsî, wan jî babet baş tev li hev kir; hinekan got « bet » e, hinekên din gotin « qitik » û hwd. Piştî bi çend rojan hevalekî ku min jê pirsîbû bikêf ji min re got: »Min dît, navê wî çûkî,´kolke´ ye! » Kolke, ket serê min, lê ji bo ku ez dilê xwe bixim cîh, min li ferhenga Rizgar Baran ya Kurdî-îngîlizî jî mêze kir, « kolke » di beşê kurdî de tunebû, min rabû li beşê îngîlizî li « lark » mêze kir, li hember wê jî « tîtî » nivîsandî bû. Pê re şika min ji « kolke » re jî çêbû. Min bi telefonê tika ji Firat Cewerî kir, ku li ferhenga Reşo Zîlan ya bi Swêdî-Kurdî mêze bike. Firat got di wir de « çûkê zeviyan » û « Kolke » nivîsandiye. Mesele mezin bû, min li hejmara kovara Kurmancî ya Enstîtuya Kurd a Parîsê mêze kir. Di wir de jî ev agahdarî hebûn: »Kolke=çûkeke wek beraşê ye, sînga wî deq deqî ye. » Ez serê we neêşînim ferhenga Avesta ya « Selahedîn » jî nebû alîkar ; tê de « şivankuj » û çend peyvên din hebûn, lê neketin serê min. Dawiya dawî min ji înternetê wêneyê « Lerche » daxist û ji Enwer Karahan re şand. Mala wî ava, Enwer yek nekir dudu û tavilê li min vegerand û bi sûndeke cêrikiyan re got ku ew « tîtî » ye. Min jê bawer kir û Lerche ya almanî kir tîtî, bi tirsa ku sibe dusbe yek rabe bêje na bavo ev ne tîtî ye.

Mixabin qalîteya ferhengên ku hene jî hîna ji bo ku karibin bibin referenz dûr in. Di vî warî de jî divê karên kollektîv bên kirin; wek mînak ferhengên biwêjan û ji bo wergerên zanistî an teknîkî jî ferhengên di derheqa wan disîplînên zanistî de pêwist in, wek ferhenga mafnasiyê, ya teknîkî yan jî ya tendurustiyê.

Ez gelek caran jî alîkariyê ji heval û dostên xwe yên alman werdigrim.

Di dema înternetê de bi destxistina alavên ji bo wergerê pêwist hêsantir bûne. Ji ferhengên baş pê ve divê di kêliya wergerê de çavkaniyên dîrokî, yên erdnigariyê û neqşên welatan û gelek caran jî planên bajarên ku bûyer lê derbas dibin li ber destê merov bin.

Berî ku em bên dawiyê, min dil hebû ku ez çend peyvan ji hemû hevpîşeyên xwe yên wergêr re bêjim: Mîna hemû pîşeyên din karê wergerê jî hin prensîpên etîk ji me dixwaze ku divê em rêzê li wan bigrin. Bi tevahî karê wêjeyê û bi taybetî jî werger û lezgînî qet li hev nakin. Ku hûn ji berhema ku hûnê wergerînin hez nekin, ku hûn ji zimanê ku hûn jê werdigerînin an bo wî werdigerînin hez nekin, çêtir e ku hûn karekî wisa nedin ber xwe.

Di salên 90´î de rêxistineke amerîkî hin beşên Încîlê bi mesrefeke zaf mezin dan wergerandin bo Kurdî. Tê bîra min, ji çend dewletan kurdînas dibirin Bulgarîstanê û li wir ji Yewnaniya kevin werdigerandin bo kurdî. Her ku beşek jê diqedandin ji bo kontrolê ji min re dişandin. Beşê yekemîn încîla Lûqa bû. Îcar bê înellah! Min ew li gel pêşniyariyên xwe ji wan re şand. Piştre herçû wegera paqijtir hat. Nizanim bê wê komê karê xwe cidîtir kir an hinekî din ew kar dom kirin. Ew xebat dawiyê bi navê Încîl(mizgînî) li Stenbolê hate weşnadin. Ez bawer im ku ew mînakek ji wergerên Kurdî yên herî paqij e. Mixabin ez heman tiştî nikarim ji bo wergera quranê ya li ba min heye bibêjim.

Bi hêviya ku mînakên biserketî ji me re bibin alîkar di xebatên me yên dahatû de.

(Ji ber ku beşin girîng ên vê hevpeyvînê di kovara W(hj.12)de nehatibûn weşandin û piştî nivîsa min a Netkurdê „Pîvanên Werger û Qusandinê“ gelek kesan li tevahiya bersîvên min pirsîn, ez dixwazim tevahiya pirsên Fatma Savcî û Dilawer Zeraq li ser navê W û bersîvên xwe pêşkêşî we bikim. HD)  

çapkirin