“Tiştên Millî Divê Di Ser Siyasetê Re Bin”

Hevpeyivîn bi Abdullah Keskin re

Husên Duzen

Avesta,  di weşangeriya kurdî de mînakeke zaf balkêş e. Mîna dezgeha malbatê Abdullah Keskin û xanima xwe Rûken û xuşaka xwe Songul dest bi weşanê kirin. Yek ji wan weşanxaneyên ku bêyî gurûbeke siyasî dest bi weşanê kir û bi dûmahiya gelek salan gelek berhemên hêja weşandin. Ev tiştekî nuh bû ji bo weşangeriya kurdî, ji ber ku gelek caran weşanxane bi destê komên siyasî vedibûn, pirr dom nedikir, dihatin girtin.

 Ez bawer im ku ji asta profesyoneliyê jî Avesta mînaka herî balkêş e, bêyî ku ez keda wan weşanxaneyên ku berî wê di mercên zaf dijwar de xebat kirin nebînim. Kedkarên Avesta, neçarbûn ku her tiştî bi keda xwe ji tune ava bikin. Serketinên vê weşanxaneyê encamên sebreke mîna ya gêrgêrîkê ne. Belkî jî Peyvên Abdullah, ku dibêje „hêdî hêdî ez ferq dikim ku motîvasyonên min kêm dibin, ez diwestim“ jî vê rastiyê ji me re dibêjin.

Ez ji 1993 û vir de Abdullah nas dikim. Her ku ez diçim Stenbolê ez û wî bikêmanî heta 2 an 3 ê şevê şiyar dimînîn, gelak caran jî heta ronahiya sibê. Sohbeta ku ez pêşkêşî we dikim jî beşekî ji wan sohbetan e.

 Abdullah ne tenê dizane bê çi berhemên nuh li Tirkiyê derketine, ew li ser jiyana wêjeyî ya Kurdan û cihanê jî agahdar e.

 Her çû barê weşanxaneyê girantir bû, jijmara pirtûkên Avesta bêtir bû, pê re jî dema wî ji bo wêjeya cihanê kêmtir bû.

Ji ber ku „poşman nebûye û baweriyeke wicdanî li ser dadgehê nehştiye ku ew ê vî sûcî dubare neke“,  dadgerê tirk di dozeke li dijî Abdullah Keskin de hewcedariyê bi kêmkirina cezaya ku li wî hatibû birîn nabîne.

Serokê komiteya Azadiya Weşanê ya Navnetewî Hal Fessenden wisa nafikire:“Abdullah Keskin bi cesareteke mezin pirtûkên ku ji hêla siyasî ve hasas in, yên li ser Pirsa Kurd, pirtûkên ku li Tirkiyê demeke dûdirêj qedexekirî bûn, yên li ser babetên rojane, xebatên jinan, yên li ser çanda Mezopotamyayê û yên li ser wêjeya rojhilat û rojava weşandine. Ji ber ku baweriyeke Abdullah a qewîn ji bo azadiya ramanê heye û listeyeke pirtûkan a cihê weşandiye, em kêfxweşin ku em vê xelatê didênê.“

Ev peyv di di sala 2005an de ji bo dana xelata Jery Laber ku Yekîtiya Weşangerên Amerîka bi PENa Navnetewî re  dide, hatibûn gotin.

Beî ku ez dirêj bikim, min dil heye ku niha ez we tev li Abdullah Keskin bêhêlim, bila ew ji we re bahsa weşangeriya kurdî û xebatên Avestayê bike.

H. Düzen: Ka em ji avakirina Avestayê  dest pê bikin: Kengî we dest bi weşanê kir?

A. Keskin: Dawiya 1995, lê fermî destpêka 1996. Di 1997 de bû limîted şîrket.

KITÊB NE TIŞTEKÎ PÎROZ E

H. Düzen: Pirtûk ji bo te çi ye?

A. Keskin: Pêşî bo min kitêb e, ne pirtûk e. Giranî û cihekî mezin ê kevn ê kitêbê heye di bîreweriya kurdî de. Di zarokatiya me de, li ba me, du tişt pîroz bûn: nan û kitêb. «Kitêb» di nav qalikekî tozgirtî li ciyê mustesna yê malê daliqandî bû. Hemû rastî tê de bûn, lê kesî nizanibû bixwîne. Li ba me «kitêb» Qur’an bû. Di nav vê sêrê de ez nêzîkî kitêban bûm, dema min fam kir ku ew kitêba berê û ên em dixwînin ne eynî kitêb in, kitêbxaneyeke min a piçûk hebû, pêwendiyeke min a baş bi kitêban re çêbûbû. Di jiyanê de yek ji tiştên girîng ku ez bê wê nikaribim bijîm kitêb e. Demek dirêj kitêb ji bo min armanc bû, jiyana min pir kitêbî bû. Vêga ji wî qalikî derketime, kitêb wasitayeke ku pirî caran bi armancê re têkel dibe; jiyan bi kitêbê tenê nabe, bê kitêb jî nabe. Guhertinên mezin bi kitêb çêdibin, kitêb dikare rê li ber her «xeletî» û «xirabiyê» veke. Divê kitêb ji ezmanan dakeve jêr, çima pîroz be, bila bibe parçeyekî ji jiyana rojane. Di zemanên postmodern de jî ji girîngiya kitêbê tiştek kêm nebû, bo têgihiştin, rast û çewt, hê jî wasita herî girîng e, lê ne mutlaq e, wek ku me Kurdan di tarîxa xwe de nîşan daye, jiyanek bê kitêb jî «mumkin» e. Tu dikarî kitêbê red bikî, lê bi kitêb.

H. Düzen: Te karîbû wan vizyonên dema avakirina Avesta pêk banyana, yan bi demê re guhertin di vîzyonên te de çêbûn?

A. Keskin: Guhertineke zêde çênebû. Lê profîla weşanxaneyê ancex di 10 saliya wê de diyar bû. Vêga nêzîkî 30 seriyal kitêb di kataloga me de hene. Ji % 80yê van destpêkê em li ser difikirîn. Hin tiştê ku em difikirîn û me pêk neanîn jî hene. Wergera edebiyata dinyayê bo kurdî, me nikaribû em zêde bi pêş bixin.

H. Düzen: Tê bîra te me çawa hev nas kir?

A. Keskin: Ez ne şaş bim dema li Özgür Gündem,1993, min edîtoriya rûpelên kultur û huner dikir, tu hatî serdana rojnameya Welat ku destpêkê ez berpirsiyarê wê yê giştî bûm, ew jî li eynî avahiyê bû, me hev nas kir.

H. Düzen: Baş tê bîra min, piştî me hev naskir, pir di ser re nebuhurî, te dev ji Welat berda, û te her dixwest di warê weşangerîyê de tiştinan bikî. Çi cara ku rêya min bi Stenbolê diket babet her ev bû. Biryara avakirina Avesta çawa pêk hat?

A. Keskin: Berî ez dest bi karê rojnamegerî bikim, dema ez li Anqere di unîversîteyê de xwendekar bûm, min di avakirin û redaksiyona hin periyod û weşanxaneyan de cîh girtibû. Serpêhatiya min a bi Welat û Özgür Gündem re zêde dom nekir. Min nexwest di rojnameyên Tirkan de jî cî bigrim. Tu bi xwe şahidê gelek tiştan î, hevdîtinên me yên ji bo karekî muşterek negihîştin tu encamê. Wî çaxî me bi xwe xwest em riyekê deynin ber xwe û bimeşin.

H. Düzen: Li gor mercên Tirkî yên weşangeriya kurdî Avesta di nava çend salan de gelek berhem weşandin, ne xurû kurdî bin jî, ji sedî zêdetir ên kurdî jî di nav wan de derketin. Pirtûka we ya herî dawîn kîjan e û çendemîn e ji pirtûkên Avestayê?

A. Keskin: Di nav 11-12 salan de dor 240 kitêbî hatiye çapkirin. Kitêba dawî ku me daye çapê jimara 239 li ser dinivîse, şi’rên Şikoyê Hesen, «Payiz û Ba» ye. Lê 4 kitêbên Keskesorê û soraniya kitêba Jonathan Randal ne di nav vê jimarê de ne.

KES NIKARE ME WEK WASITA BI KAR BÎNE

H. Düzen: Bi dirêjahiya van salan re Avesta bê navber her sal bi dehan pirtûk weşandin. Li ser vê serketinê gelek caran, li gelek cîhan hat axaftin. Dihat gotin ku Avesta vî karî wisa kare bibe serî ji ber ku alîkariyê ji hin deveran werdigre. Ka em sirra karê Avesta ku ji tune dest pê kir û ewkqas biserket, ji te bibhîzin.

A. Keskin: Bi rastî ji bo min tim û tim zehmet bûye ku ez li ser karê xwe bipeyivim. Di van 12 salan de 12 hevokên min tune ne li ser Avesta. Gerek e kar bi xwe bipeyive. Lê gelek caran dema mirov bêdeng dimîne ev wek kêmasiyekê an jî wek qebûlkirinê tê famkirin. Bo wê wek agahî dibêjim. Em karekî entelektuelî dikin û li ber çav e. Ezê çi ji kê veşêrim? Her tiştê me eşkere ye, tiştekî bi dizî em nakin. Alîkariya ku ez bigrim ji bo ez nebêjim tu sebeb tune. Ew derûdorê ku dibêjin alîkarî didin me, ji herkesî bêhtir ji bo me problem derxistine. Bi dehan mînakên vê hene. Lê em tim bi mesuliyet hareket dikin. Em ne weşanxaneyeke angaje ne, di nav kurdan de notr in. Em destûr nadin ku kes me wek wasita bikar bîne. Ev ne ciyê propagande ye, lê ne yê heyfstandinê ye jî. Tiştekî baweriya me pê hebe, di cî da be, objektîf be, em qet jê tawîz nadin, li pişt disekinin. Şahmaran dema dest pê kir ji her 4 parçan nivîskar hebûn. Hin kes tenê Kejal Ahmed dibînin dibên ev Yekîtî ye? Hin Fatma dibînin dibên ev PKK ye, ê din Jîla dibînin dibên ev Komele ye, Axîn û Jana û Xelat dibînin me bi ser hin partiyên ku me navê wan nebihîstiye ve didin. Jula, Tirîfa û Selwa bibînin dibêjin ev Partî ne. Em ev hemû ne û ne yek ji wan e jî. Em weşanxaneyeke kurd in. Û di vî karî de «serkeftî» ne. Me ji 12 zimanan werger kiriye, bi seriyalên Kurdolojî bi taybetî tirkî mixabin bûye zimanekî herî enteresan, kesên ku li kitêbê kurdî nedixwestin binêrin, xelat dan bi dehan bergên kitêbên kurdî. Em çi çêbikin ji aliyê ticarî ve wê ji kurdî û tiştê li ser kurdan xirabtir nebe û em dikarin bikin. Roja pêşî yek ji argumentê me ew bû ku eger kesek jî kurdî nexwîne emê kitêbên kurdî çap bikin, bo xwe... Bo xeyalê zarokatiya xwe, bo peyvên ku me pê dinya nas kir. Tu bi xwe baş dizanî piştî çend sal bi çi awayî me komputer stand. Hê jî zehmetiyên me xelas nebûne. Li dinyayê li kîjan welatî tu 100 kitêb çap bikî problemek te namîne. Me 240 çêkiriye, bi rastî ez behsa probleman bikim kes bawer nake. Piştî wê kêfa min ji stûxwarî re naye. Bi xwe, bo xwe dikim, çi zehmetî jî hebe ne muhîm e. Lê bi yek gotinê bêjim, tiştê ku em li ser piya hiştine; hezkirin û heyecana kar e, objektivîzma prensîban û bi çi sebebî be bila bibe bêtawîzbûn e.

H. Düzen: Dawud Rêbiwar, di nivîsa xwe ya li ser pirtûkên di sala 2007 de weşyayî de, dibêje «bi zêdebûna pirtûkan re, hejmara berhemên qels jî her diçe zêde dibe». Gelo ev tê wateya ku her çû nîsbeta di navbera pirtûkên baş û xerab de bêtir bû, yan tê wateya ku hejmara pirr pirtûkên xerab jî pirtir kirin?

A. Keskin: Ez jî di wê baweriyê de me, kitêb pir bûn lê jimara kitêbên bê kalîte zêdetir bû. Vê kir ku mesafeya di navbera kitêb û xwendevan de dirêjtir bibe. Di destpêka avakirina Avesta de jî yek ji xalê girîng ku me serê xwe pê diêşand ev bû. Ne hewceyî minet û gazinan e, Xanî ji dêvla me hemûyan ew kiriye. Berî bazarê gerek e hizir bikî ku tê çi pêşkêş bikî. Baweriya min ew e ku «tiştê baş» wê di jiyanê de ciyekî ji xwe re veke. Ev cî ne pêwist e tim li gor maddiyatê bê pîvan.

ME TIM TEHAMMUL TERCÎHÎ SANSÛRÊ KIRIYE

H. Düzen: Belê, «tiştê baş» wê ber xwe veke; Nexwe vatiniyek  ji ya weşangêran jî ew e, ku berhemên baş derxin pêş û xwedî li nivîskarên biserketî derkevin. Gelo di vî warî de xwediyê Avestayê dikare çi bibêje?

A. Keskin: Di vî alî de li gor pîvan û îmkanên xwe tiştê ji me hatiye, me kiriye. Bi dehan nivîskarên kevn, ên nû, ji parçe û diyalektên din hatine çapkirin. Hemû dîwanên Cegerxwîn ku di 40-50 salî de bi rêkûpêk nehatibûn çapkirin, di mehekê de wek 10 cild bi hev re çap bûn. Tevî meseleyên giştî detay jî derketin pêş. Kitêbên tarîx û lêkolînê ji çarçoveya ansîklopedîk a «Kurd û Kurdistan» derketin. Ji antropolojî ta lêkolînên teorîk di her warî de lîteraturek çêbû. Hin mijarên derve, Rojhilata Navîn ku kurdan jî elaqedar dikin me xwest em derxin pêş. Wek ku em dibînin kesê di polîtîka dewletê de xwedî tesîr in ji van kitêban pir istîfade dikin, êdî ev çiqas baş e, ez nizanim. Em bêkompleks hareket dikin, rexneyê ciddî carna jî xirab li ser Kurdan çap dikin, lê xetê me yê sor jî hene. Em tehammulê her tim tercîhî sansurê dikin. Kitêb bo herkesî ye, divê ne kêmî standardên giştî be.

EZ AVESTA LI HEMBER XWE JÎ DIPARÊZIM

H. Düzen: Helîm Yusiv yek ji nivîskarên Avestayê î destpêkê ye. Berî bi dusê hefteyan wî jî nivîsek li ser babeta me nivîsand. Di wê nivîsê de hinek rexne li weşanxaneyên bakur girtibûn. Rasterast Avesta bi nav nekiribû, lê ew dananîbû cihekî cihê jî. Te ew nivîsa Helîm xwend?

A. Keskin: Belê min xwend û hinekî şaş mam. Fikra min ew e ku di nav nivîskarên kurd de kesê herî dawî heqê wî û gazinan heye Helîm Yûsiv e. Bi te jî ne tiştekî seyr e ku nivîskarekî dînê bajarê xwe estetîze kiribe, xistibe nav çîrokeke surreel, dema behsa hin tiştê konkret bibe, ewqas gotinên beloq bi kar bîne? Ez wan rexneyan qet nagirim ser xwe. Lê gotinên giştî û gilover jî dikarin qenaeteke xirab çêbikin. Li ser wê min jê re got ku di nivîsa wî de tenê cellad û qurban hene, ez kîjan ji wan im û bi herduyan jî ne razî me. Me kurt birî û qerar da ku pêwendiya me ya kar li vir bimîne bo herdu aliyan jî baştir e. Ji ber ku herdu jî ji hev ne razî ne.

H. Düzen: Qederê min ji Helîm fam kir, mebesta wî di wê nivîsê de ne rexnegirtin li Avesta bû. Îcar ku rewş ev be, çima we «kurt birî û qerar da ku pêwendiya» we ya karê bi hev re bidawî bê?

A. Keskin: Di hemû jiyana xwe ya nivîskarî de bi me re kar kiriye. Helîm Yûsiv yek ji mînakên «serkeftî» ê kurdî ye. Îmaj û têkiliyên nivîskar me jî elaqedar dike. Ev kar bi hev re ne. Tevî ku ji her kesî bêhtir li ser qelsiyên weşanxaneyan disekinim jî, bawer nakim yek ji wan biraderan bi niyeteke xirab dike. Rexne dikim, bi xwe karê wisa nakim, lê wan piçûk jî nakim. Nivîskarekî ku di şertên kurdî de tu problemeke wî ya cidî tune ye, ji bo çi ji herkesî bêhtir dike qarewar? Min jê re got ku em vê digrin ser xwe, hin kes wisa fam dikin. Got çawa dibe, ez jî dizanim ne em in, ji ber ku me tiştên wisa nekirine. Dikarîbû vê bi awayekî munasib îzah bikira. Ji dêvla rast bike, «qiseyên qor»tir kirin; «rexne ev cinayeta mezin.» Ez van tiştan li her ciyî, bi her awayî dikarim bipeyivim. Min heta niha bersiva yek rexneyê nedaye. Ez nabêjim neke, ez dibêjim zelal bike. Eynî wek dema kitêba wî dixwînim. Ev der ne çapxane ye, weşanxane ye; ji bo tiştekî pir piçûk em fedakariyên mezin dikin, tawîzê nadin û îcar bi awayekî pir xerîb bixwazin te bixin bin tohmetê. Mesuliyetên min ji yê kesî ne kêmtir in, min ev weşanxane li hember xwe jî parastiye. Di karê me de aqil û dil pêkve ye, gelek caran jî em didin pey dilê xwe, ji ber ku bi rastî ev kar ne karê aqilan e. Ez qebûl nakim tiştê di jiyana xwe de ji herkesî bêhtir min xwe jê dûr xistiye, bê û bi ser min de biqelibe. ‘Cinayet’a mezin ev e.

H. Düzen: Tu çi li ser wan rexneyên tê de dibêjî(mafê telîfê, mafê çapê, neçêkirina çalakiyan ji bo nivîskaran hwd.)?

A. Keskin: Me bi nivîskarê «malê» re peymaneke nivîskî çênekiriye. Lê heta niha yek rêz ku me bê destûra nivîskarê wê çap kiribe tune ye. Rast e, em li ser kitêbê dinivîsin ku bêdestûr nayê çapkirin. Ev ne ji bo ku em kitêbê ji nivîskarê wê biparêzin ji bo kesî din bêdestûr kopî neke. Sembolîk e. Piraniya nivîskaran jî ev nekiriye problem. Nivîsandina li ser kitêbê jî eger nivîskar nexwaze bi tu awayî hukmê wê tune. Ez bi xwe tu caran naxwazim nivîskaran bi peyman girêbidim. Heta vêga jî problemek bi vî awayî di navbera me û nivîskarên me de çênebûye. Ji bo çapeke nû ya kitêbeke kurdî bibe em pir kar dikin, lê pir bi zehmet dibe. Bi vî awayî her tişt rojek temam dibe. Destpêkê tîrajên me 2 hezar bûn, pişt re bûn 1500, vêga 1000-1200 e. Mesela çalakî bo nivîskaran ne tenê karê weşanxanê ye. Tevî wê jî me bi dehan konferans û îmza çêkirine. Dema em ne êmin bin ku wê elaqe bibîne em çênakin. Ji aliyê maddî ve ya herî baş jî xisar e. Lê gerek e îmajê xirab neke. Li vir dema nivîskarekî tirk elaqe nebîne ew kêmasiya wî ye. Lê dema kurd be, ev dibe kêmasiya hemû kurdan û zimanê kurdî. Vê bi salan e li dij me bikartînin. Dibên binêrin kurdî elaqe nabîne, nabêjin, organîzasyon xirab bû, reklamek baş nebû... Dibêjin serbest bikin, kes naxwîne. Moralê nivîskar û yê me jî xirab dibe. Tevî wê jî em dikin, çend hebê pir serkeftî jî bûn. Lê her tişt di wext û tama xwe de baş e... Tiştekî ez bawer bim ku fêde heye dikim, baweriya min pê nebe nikarim bikim, nakim jî. Me konsepteke pir taybet bo Şerefnamê çêkir. Çapeke taybet, çapeke normal, kokteyl-konferans-pêşengeha minyatur û çap û wergerên cihê yê Şerefnameye, kitêbek li ser minyaturan... Bo nasandin wek diyarî defter, bi hezaran afîş û tiştên din... Tenê ji bo em karekî nîşan bidin, em nakin. Li gor xwe pêwist bibînin û zanibin wê deng bide, bingehek jê re çêdikin, amadekarî dikin... Em naxwazin belasebeb rojevê bi tiştên pûç û vala îşxal bikin. Li ciyekî ku însan ji kar bêhtir hez ji behskirina kar dikin, dikine qerebalix ev yek çiqas tê teqdîrkirin, nizanim lê dizanim ku di vê helwesta xwe de em ne tenê ne.

H. Düzen: Hûn mafê telîfê çawa çareser dikin? Tê gotin ku pirtûkên kurdî gelek caran mesrefa xwe dernaxin. Ev ji bo hemû nivîskar û pirtûkan derbas dibe, an îstîna hene?

A. Keskin: Di karê ku em didin kirin de, pereyê ku em didin tu caran ne kêmî standardê Tirkiyê ne. Tenê masrefa em ji bo wergerê dikin, heta niha kê kiriye? Em hesabek bikin? Lê mixabin şertên kurdî û bi giştî şertên me destûr nadin ku em bo her kitêbê pere bidin. Ê ku em pere nadin jî em tu caran bi wan re hesabê kitêban nakin. Çend bo wan pêwist in, çiqas birine, bi rastî ew ji min bêhtir dizanin. Û heta niha derengî, meselê poste ne tê de tu problemek di navbera me û nivîskaran de dernetiye. Ji kerema xwe tu dikarî ji wan bipirsî, ez tiştek nabêjim; ezê jî ji vir hîn bim; ka Helîm Yûsiv çend heb kitêb ji „Mirî Ranazin“ standine? Eger ji her yek tîraja bi sedan kitêbê kurdî zêdetir nebe, eger negihîştibe 4 reqeman kî çi bêje ser seran. Ji Fatma Savci bipirsin, Fawaz Husên, E.Huseynî, Î.Colemêrgî (Hesenê Metê ne tê de) ka bê çend ji kitêbên xwe girtine? Lê ez vê jî bêjim em ji vir û pê de wisa nakin. Ji jimareke maqûl derbas nabin.

H. Düzen: Gelek caran jî gazin dibin ku weşanxane, sembolîk be jî, dilê nivîskarên xwe xweş nakin. Qe nebe piştî pirtûk derket, di dema xwe de çend liban ji bo wan û hezkiriyên wan naghînin nivîskaran.

A. Keskin: Di vir de, gerek e ez li xwe mikur werim; nizanim bo çi lê me dilê biraderekî xwe wisa şikandiye ku bi rastî li dinyayê tiştê herî dawî ez bixwazim dilşikestina wî ye. Îzahek jê re tune, bo wê xwe nasipêrim „qederê“. Daweyên tazmînatê yên demên dawî ku me der heqê postê de vekirin, ne ji bo nîşandana sebebekê ye, belkî dixwazim xwe îqna bikim, lê bi rastî carna dibînim ku her tişt derbas bûye, bûyî sebebê waz’eke nexweş. Ez ji xwe dizanim, nîvê şevê jî kitêb derkeve dişînim, tînim, kes nebe bi xwe diçim. Nivîskar jî belê bi kêmasî bi qasî me heqê wan heye. Lê rast e, carna kitêb me gêj dikin. Piştî kitêb derdikeve zêde rehet dibin, kes nebîne jî nabe derd ji me re. Aliyekî ê ’jiboxweçapkirin’ ê xirab î bi vî rengî jî heye.

COGRAFYA NA KULTUR Û ZIMAN ESAS E

H. Düzen: Tiştê ku ji weşanên Avestayê her çû bala min bêtir kişand, kêmbûna berhemên nivîskarên bakur bi xwe ye. Gelek berhemên ji derve hatin weşandin, lê ligel ku di van salên dawî de bi dehan nivîskarên pexşanê li bakur derketin jî, kêm ji wan di nav weşanên Avestayê de derketin pêşberî xwendevanan.

A. Keskin: Nizanim çima lê bi rastî min heta niha bi vî awayî lê nenihêrtiye. Tenê di destpêka Şahmaran de me xwest her 4 parçe û hemû diyalekt hebin. Mixabin di zazakî de me nikarîbû tiştek bikira. Rast e, em bi sînoran ji hev veqetiyane, lê wek kultur na. Vêga ez difikirim bi dehan nivîskarên bakur ku cara yekem ji Avesta derketine hene. Meriv dikare ji lîste bijmêre. Lê tiştek ku ez lê dialiqim heye: Cegerxwîn, Celadet Beg, Kamiran Bedirxan ji Bakur in an ji Rojava ne? Ebdurreqîb Yûsif ji Bakur e an Başûr? Şerefxanê Bedlîsî Bakur e an Rojhilat e? Û Ehmedê Xanî ji kîjan welatî ye? Yek tiştê em lê dîqat dikin; nivîskarên kevn ê bêxwedî, kesên parçeyên din ku di şertên ji me xirabtir de dijîn, em karibin berhemên wan derxin. Parçeyê mezin wek birayê mezin e, tu mecbur î li yê «derveyî bazîne» bifikirî. Bo me parçe, cografya na kultur û ziman esas e. Mesele me nedixwest em dest bavêjin klasîkan. Lê di nav ewqas sal de ka çend çap û tefsîrê Cizîrî û Xanî hene? Kes nake, an jî pir kêm dibin. Ev 2 sal e em li ser Xanî û Cizîrî kar dikin. 6-7 versiyonên nû ê Mem û Zîn wê derkevin. Ev karekî giran e, ji her alî ve. Lê ka wê kî bike? Kîjan akademî û enstîtû? Klasîkên girîng ên kurdî wek ku me Şerefname bi kurdî çap kir, bi konsepteke taybet wê bên çapkirin.

H. Düzen: Gelo rewşa weşanxaneyên Kurdan ku pirtûkên kurdî derdixin li Tirkî çawa ye? Wek mînak pirtûkên kurdî  dikarin di ser hemû pirtûkfiroşan re bên  xwestin?

A. Keskin: Na! Hin zincireyên mezin ên kitêbxanan qet cî nadin kitêbên kurdî. Wek D&R û Remzi... Em bi xwe her çiqas ji aliyê ticarî ve rîsk jî be, şertê me yê bi belavkaran re ew e ku kitêbên me yê kurdî jî belav bikin, kêm an zêde. Lê dîsa kitêbên kurdî pir kêm tên belav kirin.

H. Düzen: Kêm tên belav kirin, ne bi wateya ku kêm tên firotin an xwendevanên wan kêm in ne wisa ?

A. Keskin: Di herdu wateyan de jî... Tiştê kêm bê belavkirin wê kêm bê firotin jî û tiştê kêm bê firotin wê kêm bê xwendin. Lê divê em qebûl bikin ku ji xeynî van sebebên ku em li ser dipeyivin problemeke cidî ya kurdî heye. Yanî kitêbên pir baş derkevin û baş jî bên belavkirin dîsa ev problem çareser nabe, karekî dûdirêj û sîstematîk divê ji bo ku kurdî encamên polîtîkayên asîmîlasyona dewletê ku hê jî didome, bertaraf bike. Vêga xwendevanê kurdî qet tune ye, kesê heyî bi xebateke şexsî ji xwe re fêr bûye. Kes ji mekteban hîn nebûye. Bo wê bawer im mînaka kurdî bo zimanzanan pir balkêş e. Seyyah û misyonerên ewrûpî hê sedsala 17an şaş diman ku ev ziman, kultur, wek civat kurd, çawa li ser piyan dimînin? Lê Kurdan bi awayekî xwe gihandin sedsala 21ê. Ev serkeftineke tarîxî ye, bo parastin; ji ber ku kesek di şertê îro de dikare bi qasî wezaretek kulturî ya berî 20 salan kar bike. Kurdî kefen qetand, lê bo jiyaneke «nû», bo ku em bigihîjin mustewa miletên din rêyeke pir dûdirêj hê li ber me heye.

WERGERÊN TIRKÎ DIVÊ WEŞANXANEYÊN TIRK BIKIN

H. Düzen: Van çend salên dawî gelek berhemên kurdî hatin wergerandin ser Tirkî. Hindik bin jî çend mînak di nav weşanên we de jî derçûn. Gelo çi bandora van wergeran çê dibe? Bandoreke neyênî li ser belavbûna berhema resen nake?

A. Keskin: Me tenê 2-3 mînak di nav „Doğu Rüzgarı“ (Bayê Rojhilat) de derxistin ku bi tirkî ye û ji edebiyatên modern ên zimanên Rojhilat pêk tê. Tevî wê me nexwest em seriyalek edebî bi zimanê tirkî çêkin. Tirkiya wan berê nedifikirîm ku tesîreke xirab li ser kurdî çêbike. An jî eger daxwazek hebe tu nikarî rê li ber bigrî. Piştî tecrubeya „Hawara Dîcleyê“ 2 fikrê min guherî. „Hawara Dîcleyê“ 1 berî tirkiya wê derket, di demeke kurt de me hewl da çapa duyem tev de 3 hezar çap bû. Cildê 2 û tirkiya wê bi hev re derketin, hetta tirkî berî kurdî bi hefteyekê derket, 1 berî bi 2 salan herdu çap jî xilas bûn. 2 heta niha ancex gihîştibe hezarî. Tu bixwazî nexwazî tirkî tesîreke xirab li ser kurdî kiriye.

H. Düzen: Gelo ev wergerên ji kurdî bo Tirkî çiqas belav dibin?

A. Keskin: 2-3 mînak ne tê de bi giştî xirab in. Gelek caran ji kurdî kêmtir belav dibin. Her kitêb ne yên Mehmed Uzun in. Bi tirkî xwendevanekî wî yê baş heye. Eger weşanxaneyên tirk bi xwe bixwazin edebiyata kurdî wergerînin tirkî qet îtîraza min tune. Baş dikin. Lê li ba me mixabin bi giştî nivîskar bi awayekî ne normal didin wergerandin û piştre derî bi derî digerin. Pêşî diçin ên tirkan, dema li wir rû nedin wan ew çax vedigerin ên kurdî. Me ji berê de ev dît, bo wê me nexwest em bikin. Wek prensîb kitêbek ku bizanibim pêşî ji weşanxaneyeke tirk re çûye, lê nanerim. Ji ber ku ez muamela duyemîn bi nivîskarên kurd re nakim, destûr nadim ku kes wê muamelê li gel me bike.

KURDÎ TENÊ EDEBIYAT Û FOLKLOR E?

H. Düzen: Tu di mercên Tirkiyê de weşandina pirtûkên duzimanî çawa dibînî?

A. Keskin: Em civakeke pirzimanî ne. Dîasporaya kurdî li dinyayê tev de belav bûye. Normal e em bi gelek zimanan kitêban derxin. Lê ez bixwe pêwist nabînim tirkî û kurdî, eger ne „mecburî“ be, bi hev re derxim. Ji ber ku ne „du ziman“ in, zimanek û 0.1 in. Ji kovarên ku bi tirkî-kurdî derdikevin diyar e, haya kesî ji kurdiya wan nîne. Divê kurdî ji bin siya tirkî derkeve, pêwendiyeke normal ne mumkin e di navbera wan de. Xwendevanê tirk kitêbeke ku rûpelek jî kurdî tê de be nastîne, ê herî demokrat jî. Nivîskarê tirk jî nayên kitêbên xwe yên nû nadin weşanxaneyeke kurd ku tevî kurdiya wê çap bike, bi saya xwendevanên kitêba nû a nivîskar kurdî jî bikeve malên cihê. Kitêbeke kevn ku êdî li tu ciyî nayê çapkirin bo çi derxim hember xwendevanên kurdî? Potansiyela entelektuelî a kurdan dikare di hin zimanan de ji tirkî pêşdetir be. Ji dêvla wê em dixwazin tiştên ku di tirkî de tune ne wergerînin kurdî û kurdî jî ji çarçoveya edebiyat û folklorê derbixin; kurdî bibe zimanê lêkolînan, disiplînên cihê. Elaqa xwendevan mixabin zêde cesaret nade mirov. Di van mehên pêş de em weşanxaneyekê çêdikin, tenê bo kitêbên zarokan. Di wir de em difikirin bi kurmancî-soranî, kurmancî-zazakî kitêban derxin. Alfabeyên latînî û erebî biceribînin.

NASNAME Û KULTURA KURDÎ ZÊDE POLÎTÎZE BÛYE

H. Düzen: Di van salên dawî de ji aliyê siyaseta kurd ve jî hinek hewldan hatin kirin; hin kampanya ji bo zimên hatin pêkanîn, lê belê bi min wa tê ku eleqeya ji bo kurdî piçekî kêmtir bû, ma ne diviya bû zêdetir bibûya, an ez şaş im ?

A. Keskin: Rast e, li Bakur herçiqas hassasiyeta li ser ziman bilind dibe elaqe ewqas kêm dibe. Du tişt hene: Yek, gerek e herkes ji xwe dest pê bike. Tiştê tu ji civakê dixwazî tu çiqas dikî? Dido, hassasiyetek ne ji dil e, bêhtir bo siyasetê wek argumentekê bi kar tînin. Ev bi talûke ye. Tiştên millî divê di ser siyasetê re bin. Nasname û kultura kurdî pir polîtîze bûye. Hin tişt li gor şert û mercan gerek e ji nû ve bên tarîfkirin.

KURDÎ DIBE ZIMANÊ BAJÊR

H. Düzen:  Bandora van pêlên dawî yên nijadeperestiya Tirkan li ser belavkirina pirtûkên kurdî çi ye. Pirtûkfiroş dikarin pirtûkên kurdî li  Tirkiyê bixin vitrîna dikana xwe?

A. Keskin: Demên dawî rewş pir xirabtir bû. Berê kêm jî be kitêbên kurdî diketin vitrînan, vêga na. Eger weke 6-7 sal berê bûna, rewşa me gelekî baştir dibû. Hin ciyên ku 6-7 sal berê dema 40-50 kitêbê me hebû me bi wan re kar dikir, vêga em bi wan re kar nakin. Normal gerek e pêwendî pir xurttir bibûya, lê berevajî dibe. Kitêb 5 qet zêde bûne, elaqe zêdetir bûye, lê ciyê ku em ligel wan kar dikin kêmtir bûne. Hin kesê ku xwe li ber her tiştî wezîfedar û ji her tiştî re mafdar dibînin, mudaxele dikin. Dibên van kitêban nefiroşin. Ne kitêbê kurdî, jixwe ew tune ne. Nahêlin kitêbê bi tirkî jî belav bibin. Kitêbxane jî «ji tirsa» wan dernaxin pêş. Li ciyekî ku hê jî mirov ji ber ku li kolanê bi kurdî dipeyivin an zengilê telefona wan î destan bi kurdî lê dide beramberî êrîşa dibin, dibe ku ev tirs normal be. Lê ev aliyekî meselê ye, ê tarî, ê ronak jî ew e ku kurdî tu carî li vî welatî daxilî jiyana bajaran nebûye. Di gelek saetên rojê de li kolanên metropolên Tirkiye tu dikarî li bayê kurdî rast were. Pozîtîf û negatîf; herdu bi hev re ye.

QEDEXEKIRIN JÎ STATUYEK E

H. Düzen: Naveroka pirtûkên kurdî ji aliyê dewletê ve tê qontrol kirin, pirtûk tên qedexe kirin?

A. Keskin: Naxêr! Ne kurdî yê tirkî jî berî çapê nayên kontrolkirin. Ev ferqeke baş a Tirkiye ye ji dewletên totalîter î din ên Rojhilata Navîn. Piştî kitêb derçû li gor qanûna çapemeniyê gerek e 25 nusxe ji dezgayên dewletê re herin. Piştî wê dixwînin û qedexe dikin, biryara mahkemekirinê didin. Lê ji 91 ve pir kêm kitêbên kurdî hatine qedexe kirin. Mesele nêzîkî 20 kitêbên me hatine qedexekirin. Tenê 2 kurdî ne. Ew jî dawe lê venebû. Dîtina min ew e ku ji ber dewlet tu îtîbarê bi ziman û kultura kurdî nade, kitêbê kurdî qedexe nake. Hin kitêbên kurdî hene ku bi tirkî bin muheqqeq wê bên qedexekirin, lê nayên. Qedexekirin jî statuyek e, zimanê kurdî hê jî li vî welatî wek devokeke mahallî tê dîtin. 

H. Düzen: Pirtûkên we di medya Tirkî de mîna yên weşanxaneyên din tên danasîn, hûn dikarin reqlamên pirtûkên xwe di rojnameyên mîna Hürriyet an Radikalê de derxînin?

A. Keskin: Ba-lê! Kitêbên tirkî hin jê... Ên kurdî vêga me neceribandiye, lê berê ne mumkin bû. Sala 2000ê dema me ferhenga Salah Sa’dallah a ingilîzî-kurdî derxist, me xwest em reklam bidin Radikalê, qebûl nekirin. Dîrekt nabêjin na, ji wê xirabtir dikin, dûdirêj dikin, lê bêencam. Rojnameyên din bawer im wê dîrekt bêjin na. Bo wê em jî xwe naxin waz’ekî wisa de ku bêjin em we naxwazin. Na, em we naxwazin, ji ber ku eger em gavek ber bi we de bavêjin gerek e hûn dehan bavêjin. Hûn «sûcdar» in, ne em. Gelek kitêbê me yê ku şansê wan î danasînê jî heye, bi rastî em ji gelek ciyan re naşînin. Kesê tu îtîbarê bi kultur û zimanê min neke, hewcedariya min bi teqdîra wî nîne.

WEŞANGERÎ NEBÛYE SEKTOR

H. Düzen: Vê dema dawî çend nivîs li ser weşangeriya kurdan hatin nivîsandin. Min dil heye em kêliyekê li ser şêweyê xebata we rawestin. Pirsgirêkên we yî bingehîn çi ne?

A. Keskin: Pirsgirêka bingehîn em nebûne sektor. Ev jî dawiya dawî bi statuya Kurdan ve girêdayî ye, meseleyeke siyasî ye. Herçiqas ez bi xwe li dijî têkelbûna siyaset, îdeolojî û vî karî me, lê bi rastî meseleyê ku em bi salan e pê re rû bi rû dibin ne meseleyên weşangerî ne, meseleyên kurdayetî ne. Em wek weşanxane li dinyayê li çi cihî me ji %20ê karê heta vêga ku me kiriye kiriba, rewşa me sed qet baştir dibû. Ne wek gazin wek tesbît dibêjim; ji ber ku tevî hemû zehmetî û xireciran jî, «ji halê xwe razî» me. Em ne sektor in, ne bi serê xwe ne, parçeyek ji sîstema Tirkiye ne, sîstemek ku tu qîmet bi hebûna me nade. Û em nikarin sîstemeke xweser çêbikin, wek dema salên 60-70yî entelijensiya û siyasetvanên kurdî cî di nav FKF, TİP de nedîtin, ji tirkan veqetiyan, rêxistinên serbixwe ava kirin, an jî di salên 80yan de derûdorên îslamî ji ber ku nikaribûn kitêbên xwe bi riya sîstema heyî belav bikin, alternatîfek nû çêkirin, bi xwe kitêbxane û şirketên belavkirinê çêkirin. Me ji zû de mecbûrî vê dikin, çêkirina wê jî ne zehmet e, 99 dema li Diyarbekir me Avesta ava kir, me dixwest em bêjin 1 û dewama wê jî were. Lê avakirin ne zehmet e, meşandin û domandina kar zehmet e. Potansiyela kulturî ya kurdan bi qenaeta min têra sîstemeke nû nake.

H. Düzen:  Qederê min ji van çend nivîsên vê dawiyê ku li ser weşangeriya kurdî hatin nivîsandin fam kir, bi navê cihê hatibe zimên jî rexne li tunebûna editörên weşanxaneyan tê girtin. Rewşa Avesta çawa ye?

A. Keskin: Belê, bê edîtorî ev kar çawa dibe? Yek kitêba ku me çap kiriye û bi kêmasî 2 caran nexwendiye nayê bîra min. Jixwe ji %60-70 kitêbên ku em çap dikin ne ku ji ciyekî ji me re tên, em bi xwe biryar didin, program çêdikin, gelek jê werger in, gelekê kevn hene, nivîskar qet nikare bibîne an jî werger e ji zimanê wê fam nake. Bê amadekariyek ciddî ev çawa dikare bibe. Bi taybetî wergerên Kurdolojî ên ku bo tirkî me kirine, karek pir ciddî dixwazin. Tu li ser piya lê binêrî jî ev diyar dibe. Herkes li gor şertê xwe sîstemek bo xwe çêdike. «Edîtor» û «şêwirmend»ên endîrekt ên li derdora me, li welatekî din weşanxaneyek ne mumkin e bi pere karibe çêbike. Ev jî taybetiyeke kurdî ye ku di hin halan de dezawantaj dibe awantaj. A girîng ku meriv zanibe û karibe bilivîne...   

KURDISTAN HIN CARAN BO JINAN GORISTAN E

H. Düzen: Vê dema dawiyê we dest bi rêza pirtûkên jinan “Şahmaran» kir. Mixabin keda edîtora vê rêzê Rûken derneket pêş. Wek ku ev rêz ne ji aliyê jineke ku bi kêmanî em wê ji du pirtûkên wê yên wergerê nasdikin, derketibe li ser vê rêzê hat axaftin. Tu ê karibî  hizra derxistina rêzeke pirtûkên jinan piçekî vekî ?

A. Keskin: Rûken ji ber karê xwe yên din nikare wek berê elaqedar bibe, lê dîsa jî bi taybetî li ser Şahmaran pir cidî disekine. Dema me nû weşanxane ava kir, dixwest kovarekr jinan a kurdî bi navê Şahmaran derbixe. Weşanên periyodîk zehmet in. Pişt re bo xwendinê çend sal ji vir dûr ket. Piştî vegerê me xwest dîsa aktuel bibe. Me berê jî kitêbên nivîskarên jin çap kirine lê ne cihê. Şahmaran tenê berhemên edebî yê nivîskarên jinên kurd çap dike. Di şertê normal de bi baweriya min pêwist nîne nivîskar wek jin-mêr ji hev veqete. Lê ji bo kurdî pêwist bû û ev li gelek welatên dinyayê heye. Mesela jin di civaka kurd de pir girîng e, piştî mesela millî yek ji meseleyên me yê herî dijwar e. Rol û statuya jinan pir kêm e di civakê de. 10-15 salên dawî «cinayetên namûs»ê bûne problemeke mezin. Herçiqas ev mesele li hemû welatên Rojhilata Navîn hebe jî, em nikarin dilê xwe bi vê rehet bikin. Divê em problemên xwe bibînin, carna xeberên em dibihîzin nîşanên pir xirab didin. Hin deverên Kurdistanê wek mezbehe ne, ne Kurdistan e goristan e ji bo jinan. Potansiyeleke ewqas mezin ku nîvê civakê ye, çawa dibe qet roleke wê nebe. Edebiyata kurdî jî edebiyateke bi simbêl e, nêr e. Di civakeke tradisyonel de dezawantajên jinbûnê pir zêde ne li gor mêr. Bi Şahmaran me xwest em deriyekî nû vekin, resmekî din nîşan bidin. «Jinbûn » girîng e, lê tu caran ji bo çapkirina kitêbekê têr nake. Ji bo hemû kitêbên ku em çap dikin, tiştê bo me herî girîng berhem, tekst bi xwe ye. Nasnameya nivîskar zêde ne girîng e, dikare travestî jî be, ew tercîhên şexsî ne. A girîng berhem e. Û belê bo me ji çi gotiye zêdetir çawa gotiye, yek ji xalê herî girîng ev e. Şahmaran cesaret da gelek jinan ku nivîsên xwe ji bin balgiyan derxin. Kovar jî bawer im wê hinekî din texîr bibe.   

H. Düzen:  Heta niha çend pirtûk derketine? Wer xuya ye ji bidestxistina agahdariyên çewt derxistina vê rêzê jî bû babeta rexneyê.

A. Keskin: Heta vêga 12 kitêb derketine. 10 şi’r, 1 çîrok, 1 ceribandin. Heta dawiya salê gerek e li dor 20 kitêban çêbibe. Şahmaran yek ji seriyalê me yê ku herî zêde reaksiyonên pozîtîf hatine. Gelek ji wan tên wergerandin, dosyayên taybet çêdibin di kovarên tirkî de. Ne ku em çêdikin, ew kovar bi xwe qerar didin, çêdikin. Li unîversîte mumkin e 2-3 tez li ser bên amadekirin. Vê adarê li Diyarbekir û Stenbolê çend aktivîte çêdibin, kurtefilm ê durust bibin. Eger temayek xurt nebe ewqas tişt nabin. Ji ber ku mijara jin bi serê xwe têra xwe xurt e, hewce nîne nivîskar be. Mesela rexne, zêde tiştek min nebihîstiye. Tenê dibêjim, xwezî! Çi dibên mesela?

H. Düzen: Berî bi çendakî Qado Şêrîn gotarek li ser weşangeriya kurdî li bakûr belev kir. Di wê gotarê de tê gotin ku «Avesta tenê helbestên jinan çap dike» û bi tundî li dijî derxistina rêzeke li ser navê pirtûkên jinan radiweste. Mixabin bi aweyekî ji firaxan derketî. 

A. Keskin: Ne rast e. Heta niha li Avesta 60 kusur kitêbên şi’rê çap bûne. Tenê 10 jê yê jinan e, ji 6an 1. Hemû kitêbê Şahmaran wek rûpel bi qasî «Dîwan»a Ehmed Huseynî nakin ku 6 kitêb me wek 1 kitêbê çap kiribû. Nivîseke ku behsa mustewa dike û bi xwe pir bê mustewa û bê nezaket e. Di wir de ji xeynî fantaziyên demode behsa çi dike, nizanim. Bi du awayî weşanxaneyan rexne dike. Ên ku 600 Euro ji nivîskar werdigrin û yên ku 600 Euro ji berhema nivîskar qezenc dikin. Bila yek derkeve bê we ji filankesê/î 6 cent wergirtine! Me herdu jî nekirine, me bi hev re kar nekiriye, kitêbên wî bi riya biraderekî ji me re hatin di demeke pir xirab de ku wê salê me tenê kitêbek kurdî çap kiriye. Şertên weşanê nebûn. Mineta me ji kesî nîne, hê berî ez Avesta ava bikim, min go ez dixwazim ji kurdî pere qezenc bikim. Dema ez ji kurdî pere qezenc bikim ezê xwe serkeftî bihesibînim. Ev ne qusur e. Lê bi rastî eger ez bêjim li firotinê dîqat dikim, wê ne rast be. Kitêba kurdî ya herî baş bê firotin jî heta tê firotin çavê mirov derdixe. Şahmaran jî yek ji projeyê me ye ku bi rastî pê şanazî dikim û xwe pê serbilind dibînim. Ji xwe fantaziya wî ya cinsî û maço nîşan dide ku ev kitêb bo kurdî çiqas pêwist in, bi taybetî bo psîkolojî û sihheta aqlî. Naxwazim li ciyekî ku bêkarakterî bûye karakter, wijdan û haysiyet ewqas nizm bûye bibim aliyek.    

EM NE FÎGURAN IN

H. Düzen: Di Cotmeha 2008 de Tirkî mîna „Welatê Mêvan“ beşdarî Pêşangeha Pirtûkan a Navnetewî ya li Frankfurtê dibe. Tu dibêjî wê bi weşanxane û nivîskarên Kurdan re beşdar bibe an bêyî wan?

A. Keskin: Wek ku ez dizanim weşanxane û nivîskarên kurd beşdar nabin. Bibin jî bi serê xwe, ne di bin siya Wezareta Kulturî ya Tirkiyê de. Hemûyan nizanim lê ji çend weşanxaneyên ku min pirsî re vexwendname neçûye.

H. Düzen: Nexwe ji we re, wek Avesta, vexwendname hat?

A. Keskin: Belê, hat. Wezareta Kulturî ya Tirkiye komisyonek ji Yekîtiya Weşangerên Tirkiye çêkir. Bi dirûşma «Tirkiye bi hemû rengên xwe ve» li dor 100 weşanxane beşdar dibin. Hemû masrefên wê wezaret digre ser xwe. Lê me nexwest em beşdar bibin.

H. Düzen: Çima?

A. Keskin: Ji ber ku di bin siya Wezareta Kulturî de çêdibe. Elaqeya wê bi YWT ve nîne, em bi xwe jî endamê YWT ne. Wezaret parçeyek ji hikumetê ye, polîtîka hikumetê diyar e ya ji bo ziman û kultura kurdî. Em ne fîguran in ku herin li wir me nîşan bidin û kirêtiyên 80 salî veşêrin. Polîtîka Tirkiye ya li ser ziman û kultura kurdî bi rehetî dikare çawa ku zimanzan dibêjin wek «jenosîda zimên», «jenosîda kulturî » bê bilêvkirin û ev polîtîka di eslê xwe de hê jî neguheriye. Di van şertan de beşdarbûn, bi hev re dîtin bo me şerm e. Pêşî gerek e wek mirov, wek dewleteke medenî muamele ligel zimanê me bikin. Hê jî herfê alfabeya me dikin problem. Di van şertan de helwesta me ji bo wan çiqas girîng e, nizanim; lê ji bo me bi xwe, girîng e.

H. Düzen: Sala 2007 cara yekemîn welatekî ne xwedî dewleteke serbixwe beşdarî pêşangeha Frankfurtê bû. Ew jî Katalonya bû. Ne wek «Welatê Mêvan» lê disa jî li ser navê «Çanda Katalanî»  wek welatê mêvan beşdar bû. Berî Pêşangehê û di rojên pêşangehê de gelek nîqaşên balkêş pêk hatin. Gelek  niviskarên bi esil katalan lê bi Sipanî dinivîsin beşdarî pêşangehê nebûn, ji ber ku ne mîna  mêvanên sereke hatibûn vexwendin. Katalanan bi xwe jî got îsal Katalonya mêvan e û ne Spanya, lewra divê kesên bi katalanî dinivîsin li pêş bin. Çapemeniya Tirkan jî beşdarî vê gotûbêjê bû û tirsa xwe ya ku ev lîstikek e, û dibe piştî çend salan Kurdistan ji mîna Katalonya beşdar bibe, anîn zimên. Gelo ji bo vê Tirsa Tirkan sedem hene?

A. Keskin: Şertên Kurdan û yên welatên din cihê ne. Ez bawer nakim di demek nêz de Kurdên bakur dawet bikin, şertê ku rojava û rojhilat bên dawetkirin tune ne. Lê eger xebateke baş bibe parçeyên din mumkin e çend salê din bi başûr re beşdar bibin. Eger em berê xwe bidin başûr û xebateke cidî bikin, ew çax Tirkiye jî mecbûr dimîne formuleke din bibîne. Ew çax ev dibe mesela desthilatê. Em tabi’ê kê ne? Ji bo me ev ne meseleyeke nîqaşê ye, lê ez ne êmin im ku plan û projeyeke dezgayên kulturî yê Kurdistanê (Başûr) hebe. Ji bo vê hê zû ye.

H. Düzen: Qederê min rewşa standa wezareta rewşenbirî ya Kurdistana azad îsal li Frankfurtê dît, tu hêviya ku di van çend mehên pêşiya me de xwe amade bikin neda min. An ez reşbîn im?

A. Keskin: Min nedîtiye lê ji gelek kesan bihîstiye. Intibayê min jî bi wî awayî ne. Beşdarbûna bi vî awayî bêmane ye. Mumkin e ji fêde bêhtir zerarê bide wek gelek tiştên din.

H. Düzen: Gelo tu xebatên ji bo avakirina yekîtiya weşanxaneyên kurd hene?

A. Keskin: Na. Divê pêşî bingeh jê re çêbibe. Zehmet e.

H. Düzen: Çawa, mebesta te bi „bingeh“ çi ye? Ma birastî jî zahmetînin ku nikarin bên çareserkirin hene?

A. Keskin: Mebesta min wek ku me berê behs kir, weşangerî bibe sektor. Li ciyekî ku ji %60-70 kitêbên ku çap dibin bi perê nivîskar çap bibin, behskirina yekîtiya weşanxaneyan hinekî luks e. Emê yekîtiya çi çêkin? Divê pêşî weşanxane hebin, ev xurt (bi)bin. Pişt re tiştên din. Hê jê re maye.

H. Düzen: Ma ku xebateke wisa tune be, Kurd dikarin bi aweyekî birêkûpêk beşdarî pêşangeha îsal bibin, an qe nebe beşdarî nîqaşên ku li ser vê babetê bibin?

A. Keskin: Rêxistina Efûya Navnetewî(ai) ji bo panelekê ez dawet kirime. Em çend kesên ku „li Tirkiye bi zimanên din weşanê“ dikin beşdar dibin; kurd, ermen, cihû... Dîsa jî emê hewl bidin ku bi awayekî, bi serê xwe beşdar bibin.

H. Düzen: Rewşa weşangeriya başûr çawa ye? Gelo weşanxaneyên wir, dikarîbûn di bin mercên azad de bingehê weşangeriyeke ku ji bo perçeyên din jî bibe mînak daynin?

A. Keskin: Baş û xirab e. Baş e; ji ber ku tiştên 20 salan dernediketin vêga di mehekê de derdikevin. Bi sedan kes kar dikin. Bi milyon dolaran pere serf dibin. Karê pir baş tên kirin. Lê mixabin weşangerî li wir jî nebûye sektor. Hetta em hinekî ber bi sektorbûnê ve carna diçin û tên, li Kurdistanê ev qet tune. Ger hikumet pere nede ji %70-80 tiştê ku derdikevin, wê nikaribin derkevin. Alîkarî gerek e bi şert be. Ji bo demek dirêj jî pêwist e lê divê li gor plan û program be. Hedefek weşanxane hebe ku piştî çend sal bi xwe, bi karê xwe karibe li ser piyan bimîne.

H. Düzen: Te got „Alîkarî gerek e bi şert be.“, tu karî piçekî vekî?

A. Keskin: Dewlet prensîb û qaîde ye. Lê li ba Kurdan, mixabin bi vî awayî kar nabe. Vêga tu ji çi zimanê ewrûpî wergerê bikî çend fon hene ku tu serî lêbidî. Ev ne alîkarî ye, hevkarî ye. Tu tiştekî dikî; li gor „menfaet“ û prensîbê wî be, dibe şirîkê bar. Li Kurdistan ev ne mumkin e. Wezareta Kulturî ya Tirkiye sala 2006 bo wergera bulgarî ya kitêba Orhan Pamuk, „Kar“ (Berf) 6 hezar dolar da weşanxaneyeke bulgarî. Pamuk yek ji nivîskarên li dinyayê ku herî dawî ihtiyaciya wî bi vê yekê hebe. Lê ji bo hin tişt cîbicî bibin wezaret dike û li ser Orhan Pamuk nake minet. Hikumet gerek e hevkarî li gel projeyan bike. Armanca wan projeyan diyar be. Çawa dema îhaleya rêyekê dide mutahidekî li her tiştî dişopîne, gerek e vê jî bişopîne. Li dinyayê li tu welatî nabe ku hemû kitêb û rojname... ji %100 li ser hesabê dewletê bin. Kurdistan ji welatê ewrûpî ne dewlemendtir e. Alîkarî bike ku weşanxane an rojname di nav 5-10 sal an jî çend pêwist be, çerxek ji xwe re çêbikin. Sîstemekê ava bikin. Li dinyayê tev de ev zêde karekî ticarî nîne lê bi kêmasî gerek e karibin piştî demekê li ser piyê xwe bimeşin. Ev mecburî ye.

ŞERTÊ ME Û BAŞÛR CIHÊ NE

H. Düzen: Tê gotin ku vê dema dawî xebatên weşanxaneyên bakur bi weşnxane û dezgehên başûr re bêtir bûne. Ez bawer im tu jî gelek caran diçî başûr û têyî, heta niha projeyên ku we bi hev re birine serî hene?

A. Keskin: Pêwendiya me ya bi Başûr re ne tiştek zêde konkret e, bêhtir romantîk e û hê jî di merhaleya hevnaskirinê de ye. Bi vî halê xwe jî pir girîng e lê li ser navê xwe, zêde nikarim bêjim ku têkiliyeke xurt a kulturî di navbera me de heye. Wek proje nîne, baweriya min tune ku zêde bibe jî. Problemên siyasî, kulturî... rê li ber vê digrin. Zêde girîngî bi bakur nayê dayin û wek ku êdî „em“ wek „bar“ekî tên dîtin. Kurdên bakur bo başûr ne bar in, hetta destê başûr li hember Tirkiye xurt dikin.

Abdullah Keskin li Hewlêrê

 Em problem û mesuliyetên serokatiya kurd a siyasî dizanin, ev tişt ne hêsan in, lê dîsa jî tiştine din dikarin bibin. Problema alfabê pir cidî ye. Kurdên bakur ku pêwendiya wan ji aliyê siyasî ve bi başûr re xurt e gelek caran roleke negatîv dilîzin. Girîngiya ku li Hewlêr-Silêmanî bo weşanxaneyeke xirab a ereb didin bi hemû weşanxaneyên kurd nadin. Pêşengeha minyaturên Şerefnamê li Diyarbekir me tevî DSM vekir, eger li Yozgat bûna şaredariya bajêr bêhtir elaqe nîşan dida. Ez wek tesbît van dibêjim, ne wek gazin an ku hêviyeke min ji van tiştan heye. Derûdorên fermî çiqas ji vî karî dûr bin ewqas baş e. Herçiqas aliyekî vî karî yê siyasî hebe jî karê kulturî di nav Kurdan de, gerek e di ser siyasetê re be. Ev meseleyên herkesî ne. Aliyekî pir taybet ê vê pêwendiyê nîne. Wek ê welatên din e. Tenê ferq ew e ji ber bazar kesat e, lihevkirin bêhtir bi devkî ye, ne bi peyman e.

H. Düzen: Bila pirsyara dawî jî ji te re be. Gelo tu xwe çawa his dikî, piştî ewqas sal û pirtûk, hestin çawa bi weşangerekî xwedî vizyon re dihêle?

A. Keskin: Ez xwe wek Albay Buendia, lehengê romana “Tenêtiya Sedsalan” a Marquez dibînim. Piştî jiyaneke bi bahoz û tofan çiqas ber bi “şoreş”ê ve diçe, têdigihê ku dişibe ew kesê li dij wan şer kiriye. Piştî dibin desthilat dibîne ku hevalê wî yê „şoreşvan” ji zalimên dîktatorya xirabtir in. Dev ji her tiştî berdide, diçê gundê xwe. Tenê masiyên ji zîv çêdike, difiroşe turîstan. Diya wî Ursula şaş dimîne, ji ber ku Buendia tiştekî nake, ne maleke nû, ne tiştekî din, tenê bi perê zêde, zêdetir zîv dikire û masiyan çêdike. Pişt re fam dike ku tiştê kurê wê li ser piya dihêle ew mijûlbûna kar e, rûtîn e.

Eger ne hezkirina ji vî karî bûna, ez bawer nakim ku min bikaribûya li ser piyan bimama. Lê hêdî hêdî ez ferq dikim ku motîvasyonên min kêm dibin. Diwestim. Û dizanim ku tu kes nayê hawara min. Di nav civakeke bêwijdan de bêdengî dengê herî berz e gelek caran. Kitêbên „min“ î ku me ji qalik û nivîştên stûyan daxistin, ew peyvên sade û kevnar, ewê jî nikaribin me biparêzin. Zimanê me yê ku nikare xwe li derve biparêze wê çawa karibe me li hember bêbextiya „mal“ê biparêze? Wek wî feqiyê hê di çaxê zarokatiyê de gotibû, „bi van herfan nenivîsin, ev herfên şeytanî ne, ji zêdekirina guneh“ên me pê ve wê bi kêrî çi bên, ez nizanim.

H. Düzen: Evdila, te dît em dîsa negihîştin dawiya sohbeta xwe. Piştî van peyvên te yên dawî min dixwest em hîn jî dom bikin, lê belê em neçarin ku berdewamiya vê sobetê bihêlin rojeke din, belkî di mercin din de. Sipas ji bo ku te dema xwe ya bi nirx ji min re veqetand.

 Husên Duzen  Mehemed Uzun Abdullah Keskin (Stenbol 1997)

A. Keskin: Ez jî pir spasî te dikim. Cara yekem e ez jî li demên buhurî vedigerim. Tu bi xwe şahidê her tiştî yî. Mumkin e li ser karê me, tu hin tiştan ji min baştir jî bizanibî. Bo min zehmet bû “ta bi derzî vebikim.” Mihemed bûna digot, “Serê xwe neêşînin, emê şevbuhêrkeke din li darxin!” Bi vê munasebetê ez wî bi hesret bi bîr tînim. Tu baş dizanî, her tim ji bo me kaniya moral bû. Spas!

22.02.2008

Abdullah Keskin: 1967, Nisêbîn. Xwendina destpêkê li Nisêbînê. 1986an  li Unîversîteya  Anqerê dest bi xwendina beşa Turkolojiyê kir. Hîn wek xwendekarê  unîversîtê de dest bi karê rojnamegerî û weşangeriyê kir.  Destpêka 1992an ji bo rojnamegeriya kurdî li Stenbolê bi cî bû, di destpêkê de berpirsyarê  giştî yê Welat bû. Di 93yan de li Özgür Gündem edîtoriya rûpelê “kultur-huner” û “Medya” kir. Di 96an de tevî Rûken Bağdu û Songül Duraker Avesta ava kir. Avesta heta niha dor 240 kitêbî çap kirine. Nêzîkî 20 pirtûkên wê  hatin qedexekirin. Gelek cezayê heps û pere wergirtin. Abdullah Keskin, xelata Navnetewî 2005 a Azadiya Weşanê a Jery Laber ku Yekîtiya Weşangerên Amerîka bi PENa Navnetewî re  dide wergirt. 

çapkirin