Ziman me mezintirn desthilata me ye

Xewna Drok Pirtka Dr. Zorab Bd Aloian


Husn Dzen, 12.12.2004

 

Carnan nav pirtkek ji danasna her biserket j tir w dide nasn. Xewna Drok j yek wisa ye. Pirtka Dr. Zorab Bd Aloian ber end hefteyan derket. Wek ku ji nav w j diyar e, pirtk bi agahiyn drok, xewnn drok dest p dike. Di ber re nivskar 10 rawjan rz dike. Rawjn di v pirtk de li ser ser xwe hatine ikandin: Gava neyar qira gel te bine, biratiya w bixwaze.,R nede xwenda zanyaran; bila ramana azad ge nebe.

Pitre xewn tn. Xewna Zemn avst yek ji wan e:

Zemn di xewna xwe de dibne, ku Zinarek li ber ava deryay hr dibe bedenn nefern mala w diqeline. Di bin pereyn keviran de ap Zemn y hezkir Bahoz Cengawer dinale di xwn xeder de li termn artevann xwe yn hikby dinre. Tu kes nikare v xewn irove bike. Giregirn Kurdan civnek dikin Zemn avst wek berdevk xwe dihnin ba hezret Muhammed ji bo ku daxwaza Kurdan a pejirandina dn slam ji w re bibje. Gava hezret Muhammed der vedike di cih de a dimne, li ber w merivek berz, mna iyayn Yemen, xweeng, mna bostann Xeyber, pitrast, mna helbestn Imrulqedeys, bihz, mna pehlewann rom sekinb. Hezret Muhemmed cara duwemn dipirse Te got, tu kurd ? Zemn awireke ji xemra sor tahltir davj dibje:Em Kurd in serbilind in! Hz. Muhammed bhna xwe teng dike v nifir dike:Ya Rebb, v civak di navbera xwe de negihne serketina u yektiyan!

Ji vir p ve,vebjer vedigere destpka rok. Ji destpk xwendevan dizane,ku Wezr Bexday di sala 267an de katibek andib ku efsaneyn Rojhilat yn li ser kurdan tomar bike veguhze ku hem vanokan yn bi kr Xelafet werin hilbijre, bi qelem bike destnivsn li dij siyaseta pxember me biewitne. Bila ser Kurdan heta-hetay kz bimne.

Lewra Katib li gor ku j hatiye xwestin byera jor diguherne. Nav berdevk Kurdan Zemn dike Baxduz, ji ber ku hem bilvkirina Baxduz nexwe e, hem j wateya w-kes ku mwn rezan didize ye. J p ve ew w wek kesek madetir, zaf sik kirt, bperwerde dilkevir ku mna noker Turkistan  y Tirkn Oguz n serser. nan dide.

Li iyay el-Cbal serhildana kurdan difetise Xewna Zemn avst neirovekir dimne.

Di be yekemn Xewna Drok de ev ar serphatiyn din hene, ku li ser byern drok hatine avakirin.Di pgotina pirtk de nivskar bi xwe dibje, Ev xewna ku li ser koka lkoln dersn droka Rojhilata Navn n bye, basa Kurdistana me dike. Li gor w Jiyana ro j, digel xrxwaz xrnexwazan, pismam kndaran, xewnek e.

Xewn,byern drok fantaziyn nivskr tev li hev dibin.

Di be duwemn de heft essay hene, ku nivskar bi berpirsiyariyeke zanyar gelek agahdariyn drok di wan de anne zimn. Bi alkariya portreyn kesn girng ji drok vegotin sivik bye, ku xwendevan bi hsan gelek agahdariyn zanist j werdigire.

Wek mnak, ji bo vegotina pirsgirka bar Kurdstan nivskar portreya serokwezr ber y Macaristan bi kar aniye. Graf Pl Taleki yek ji endamn Komisiyona Civata Neteweyan (League of Nations) b. Di 30 lona 1924an de biryar ji bo andina komisiyon hat dan, ji ber ku hng hem Komara Tirkiy hem j Brtanya Mezin dixwestin bibin xwediy mandanta Wlayeta Msil(baur Kurdistan w hng wisa dihat bi nav kirin). Komisiyon die Msil, lkoln dike pniyariyeke drok pk Civata Netewan(Cemiyet Aqwam) dike:ji bona areserkirina dirjaxayan divt, dewleta kurd li Wilayeta Msil were avakirin naskirin. L ev pniyaz t red kirin ku bi salan dibe sedema komkujiyn li raq zimandirjiya regezperestn tirk. Nivskar bi gazin dibje, ku ro siyasetmedarn kurd bi yekdeng sond dixwin, ku em serxwebn naxwazin li gel ku ew rapora ferm ya Civata Neteweyan ku li ser bingeha zanistiy hatib amadekirin vekir dibje:Kurd ji ber drok, pergala civak, ziman, and demografiy gerek e, bibin xwediy dewleteke seraza.

Di gotara li ser pirsgirka Kurdn Kafkasiyay Kurdistana Sor de vegotin li dora portreya  Wekl Mustefayev digere.Peyv t ser gelek kirinn balk yn v Kurd ji Kafkasiyay p re j rewa Kurdn qafkasiy babeta Kurdistana Sor helwesta Ezeriyan, hin Kurdan j li dij t vegotin. zdat Kurdewer bye babeteke ku bi portreya Þx Ad kur Musafir ku ji am, ji malbata Ben Umeyiya-yan Emewiyan-b, l di damarn w de xwna kurdan j dikiiya. re hatiye hnandin.

V dema dawiy pirsgirka kurdan di aroveya peywendiyn Tirk Yektiya Ewropay de t nqakirin. Nivskar bi gotara Ewropa li himber Tirkan tev li v nqa dibe. Pit ew awirek davje sedsala 17an, dsa vedigere ser byern ro. Di wan salan de Imperatoriya Osman hin welatn xaparz (Ynanistan, Macaristan) dagir kiribn. Bi gelek deh salan welatn Ewropa di bdengiy de stratjiyeke hevbe n amade dikin. Di sala 1683an de arta Osmaniyan li per Viyanay tk die pitre rvebirn Kostantnopol mecbr dibin, ku pergala dewlet diguhernin.Mixabin, derebeg siyasetmedarn kurd berjewendiyn xwe di v guhertin de neparastin.(49) Ev aiya drok dibe sedem ku her asta serbestiya Kurdistan nizimtir b, lewra di sedsala 19an de mrekiyn kurdan dikarbn bn hilweandin. Ev pvajoya xwewindakirina siyaseta kurd ji genosda and re, ya li bakur di sedsala 20an de cih girt, r vekir. Nivskar peraleln balk di nav peywendiyn Ewropa Tirkan n sedsala 17an roja me de diyar dike t ser v teza bingehn:Kurd, ji ber nebna stratejiya xwe ya rasteqn, ji guhertina rewa chan re amade nbn dev ji tirkan bernedan. Pit ku ew bal dikne ser hoyn chan yn dema me(tkna kampa sosyalist, xurtkirina fundamentalistn slam) p ve sekreter PENa Kurd  rojhilatnas Dr. Zorab Bd Aloian pirseke zaf zelal ji kurdan dike:Gelo taqet zanebna kurdan heye ku car armanca xwe nan ewropiyan bikin siparaniya xwe ji durimn biratiya kurdan tirkan rizgar bikin?

Di be syemn de du Qewln ayin yn zdiyan li ser sofiy bi navdeng Mansr Hellac hene; yek ji nav zdiyn li Ermenstan ya din ji nav zdiyn li bar Kurdistan hatiye girtin. Nivskar herduwan dide berhev bal dikine ser ziman wan zelal li gel ji hev drbna herd hereman diyar dike b ziman wan iqas nz hev e, ku hza ziman Kurd r dide. Mna ben din li vir j nivskar peyvn xwe b irove nehitine: Zargotina zdiyan, awa pareyek wjeya kurdan, nan dide, ku gel me rza mirovn biyan j digire amade ye, ku ji hizrn nxwaz ciwan fr bibe.

Di be Hest Hesret de end helbest pareyn pexan hene.Li vir j diyar e b nivskar iqas bi hostayi zimn bi kar tne. Wek mna:

Xwezay hejiya

erbet rijiya

Deriyan

Steyrk heliyan

Ava kaniyan

ikiyan(110)

avn me dibnin, awa dar giya piyas dikin awa dewarn gundiyan bi ziman mirovan dipeyivin. Dewsa baqa gul-sosinan em gezgezik stiriyan pk kebaniyn xwe dikin. Dewsa rok ivanokan em gazinan ji zarokan re irove dikin. Ke xortn serfiraz li mizgeftan koma xwe xurt dikin, li Kaniya Sp dersn berxwedan distnin, li dr kenseyan gunehn bapran paqij dikin, li Baba Gurgur ji hza gir dadiqurtnin.(104)

Li gel ku Zorab Bd Aloian li bajar Rstav,Gurcistan hatiye dunyay, di km devern pirtk de devoka Kurdn Sovyeta ber derdikeve p. Kurdiya w standardizekir, zelal e. Bik dewlemendiyek ziman kurd ye, ku merov di Xewna Drok de rast hevokn mna v t:

Bidrketina evna w, nav kjan mejiyn w weke Riya Kadizan a ezmanan bi hv dikirin.(24),

Ev forma vegotin li devern din Kurdistan tune ye. Ev hevokn ku di Alman de j hene(Relativstze) diyar ku di nav Kurdn Kafkasiyay de belav bne. Dibe ku ew ber li devern din j dihat bikarann her ye km bye.  

Ji ber ku panav w li Ewropay a hate xwendin, ar-Rh dewsa ad-Dg, niha ew awa Alroy t nasn.(44)

Ev hevok j mnakeke din e ku cdabna bikaranna Kurmanc li Sovyetistana Ber nþan dide; ez bawer nakim ku peyva awa bi v watey li tu devereke din a Kurdistan t bi kar ann, ku ew j btir dewlemendiya zimn r dide.

L her iqas km bin j merov di Xewna Drok de prg wan hevokn b prposition t:

Baran aveke gur reande kon Hesen(27)

Diviyab li piya peyva kon prpositiona ser hebya.

Ji aliy xwe fadekirin ramann nivskr vekir ne. Ew bndern faktn neirovekir li ber xwendevanan nake. Ew ba dizane, ku dubarekirina agahdariyn ansiklopedik ji bo xwendevan barek b feyde ye; peyv ramann ne nirxand, yn li hewa daliqand di Xewna Drok de km peyde dibin. Pirtk weke koleksiyoneke netewey ye; gelek byern drok tde hene.Bar van agahdariyn drok di gelek deveran de herka vegotin dijwar kiriye. Wek ku nivskar gotibe ev hjahiyn me ne, div haya her kes ji wan hebe.

Mixabin mzah di pirtk de kmtemslby ye, li gel ku sernivsa be daw xewna Kenok e j.

Ez dixawzim bi hevokeke Xewna Tarx dawiya v nivs bnim ku beek ji w j re bye sernivs:

K i dibje, bila bibje, l ziman me mezintirn desthilata me ye!

--------------

Xewna Drok,115 r.

Dr. Zorab Bd Aloian,

Apec, Stockholm 2004

Buha:8,-Euro

Navnana xwestin:

Dr. Zurab Aloian
Grosse Krankenstr. 5-6
28199 Bremen
Tel: 49421/2233808 49173/1368171;

 

apkirin

copyright 2002-2004 info@pen-kurd.org