Dr. phil. Hussein Habasch 
E-Mail: HusseinHabasch@gmx.de

ROJA ROJNAMEGERIYA KURDÎ Û KONFERANSA BEDIRXANIYAN

Hevpeyvîn li gel Dr. Hussein Habasch

Bi bûneya cejna rojnamevaniya kurdî û bestina konfiransa Bedirxaniyan ya çaremîn peyamnêrê rojnameya Kurdistanî Nuê, berêz Şihab Osman hevpeyvînek li gel me kir. Em herdu jî yekraybûn, ku ev hevpeyvîna bi herdu kurmanciyan belavbibe; di rojnameya navbirî de bi ya başûrî û di malperên Internetê de bi ya bakûrî.

1-    Hûn yê rêzdar û wek pisporekî rojnamevaniya kurdî çawa rola rojnameya Kurdistan û 22-ê nîsanê di bizava siyasî û ronakbîriya Kurdistanê de dinirxînin?

Rojnameya Kurdistanê bingehên pûblîsîstî, siyasî, çandî, civakî û zimanî di dawiya sedsala 19-an û di destpêka sedsala 20-an de di dîroka rojnamevaniya netewî de numakirin; şaxine wan ta sedsala me ya 21-ê jî berdewam in. Ta em xwe ji rayên gelemper biparêzin û ewên di cuda jêderên liser wê çapemeniyê nivisîne dubarnekin, em çend hevokan ji rojnameyê temaşbikin û bi kurtî liser wan rawestin. Ev hevokina di gotara „Weten, welat“ de (hejmar 9, 1898, r.2) ji salan de bi mêjiyê me ve zemirî ne: “Welatê kurdan wek cismekî (govde; leş) birîndar, bêhal maye“. Wateya wê; Kurdistan welatekî birîndar e û çare ji dermankirina birînên wê re hîn ne hatiye dîtin. Ew birîna ji sala 1898-an de û ta nîsana 2007-an hîn xedar e û wê hîn demsaline din jî bimîne. Ev gotiya (meqole) tenga rewşa siyasî û ronakbîrî wê serdemê û ya serdema me raberdike. Em kanin li vir bibêjin, ku li Başûrê welêt ta radeyekê ew birîna sarêj bûye, lê metirsiya vebûnê tim heye; divê hewil bê dandin, ku ew li wir careke din venebe û li aliyên dine welêt  jî ew kû bibe. Rojname pir ramanên ronakbîrîyê belavdike, ji wana em liser vê ramanê hûrbibin; ew hizrên pêşketî ji ola îsalmî dike rajeya xwandevanên xwe, ku nabe kurd di bin zordestiya mamorên (femanber) zalim de bimînin, eger ew wê rewşê qebûlbikin, Kurdistanê ji dest wan biçe: „Divê hûn mamorên zalim ji welatê xwe derîxin“ (r.3), çinkê Xwedê edaletê emir dike û ji Quranê jî ayet aniye ta raya xwe pê bihêzîne. Ramaneke din balkêş raberkirî û ta niha jî ektuel e, ku rutbe û nîşanên xunkar (sultan) dide mîr û axayên Kurdistanê jiber dîn (ol; ayîn) û namûsa wan ve ye:“Heyfa min ji wî mîrî re têt ku dîn û namûsa xwe ber nîşaneke zalimî  difroşe. Ew bi wê nîşanê şad dibe lakên nizane ku ew nîşana mala wî re birîneke bê dermane“ (r.3). Giqas kurd hene, ku nîşanên xwe ji dijminan birine û ta niha dibin?! 22-ê nîsanê rojeke pîroz e di dîroka gelê Kurdistanê de. Li Tarawgeyê rojname bi serbestî tê belavkirin, lê paşê dijwariyên xunkar Elbdihemîd liser wê zêdedibin. Kurdistan mîrata koçeriya siyasî jî ji mera dihêle; her di nîsanê de jî (14-ê) sala 1902-an tê daxistin.

2-    Wek hûn dizanin bi saya azadî û hikumeta Kurdistanê rojnamevaniya kurdî gavine nû avêtine nav qonaxeke nû, hûn yê rêzdar wê guhartin û azadiyê çawa dibînin?

Rojnamevanî û her çalakiyeke zanistî û giyanî tenê di mercên azadîyê de geşdibin û pêşdikevin. Her diyardeyek jî erênî û neerêniyên wê hene. Eger rojnamevaniya kurdî bi cûr û klasîfîkasiyonên xwe di rajeya pêşketina gel de be, ew erênî ye. Eger bi vajayî wê be û bingehên hestên netewî bêne kûkirin û rexneya rûxandinî bibe deselatdar, wê çaxê peydakirina raya gişti ku yek ji fûnksionên serekî ye di rojnamevaniyê de bi nêgetivan te amêtekirin.

Pirbûna hejmara dezgehên çapemeniyê ne nîşana serketinê ye; ew di qonaxa niha de birçîbûna serbestîyê dinumîne, li meraqa li xwe xwedîderketinê digere. Piştî demekê ewê hêdî hêdî hindabibin, çinkê konkorêns çend biçe, wê ferehtir bibe û ew orgenên kêmdiravî wê rawestin, ew qanona bazara serbest e. Di vê biwarê de divê ev rastiya tal jî bê pêşber kirin; ew jî kêmaniya kadirên rojnamevanên profêsiyonal e. Kurdistan niha hewcedariyê wan e, divê ew bêne gihandin; tivinga pêşmergayetiyê bibe qelemê pêşmergayetiyê.

3-    Di van mercên Kurdistanê de ta çi radeyê rojnamevaniya kurdî havil (sûd) ji konsêpta azadiya derbirînê diye û li prosêsa dîmokratîzekirna Kurdistanê çiqas ew erka mêjûyî hatiye berpakirin?

Pişka yekemîn ji vê pirsyarê bo ew pisporên li Kudistanê dijîne, lê eger em çend peyvan liser porsêsa dîmokratîzekirina Kurdistanê bibêjîn, emê weha bibersivînin, ku dîmokratîzekirin peyveke devkî ye, lê bilêvkirin û navandina wê jî serketinek e, çinkê ew di roja peydabûna xwe de ne li Kurdistanê û ne jî li navçeyê bicih ne bûbû, bê war bû, her di nav rûpelên kitêban da bû, ew govdeyekî biyanî bû di hemî serdemên borî de. Rast e dezgehin bi nav dîmokratîyê li Kurdistanê peydabûne, lê mixabin ta niha formaliteta wan deselatdartir e. Gi demê qanon bibe deslatdar û dezgehên medenî bêne avakirin, wê çaxê binçîne ji dêmokratîzmê re tên danan û paşê xelk hêdî hêdî hîndibe bi wê bête perwerdekirin.

4-    Dinyaya rojnamenvaniyê pir fereh bûye…di vê serdema global û têknolocî de rojnamevaniya kurdî jî di biwara malperên êlêktronî de gavine baş avêtine. Di vê babetê de em çawa kanin baştir wê destketina mezin bêxine berjewendiya netewa xwe?

Berî hemî gelan kurd dêndarê vê pêşketinê ne; li gor raya me qezenca me tê de ye, jiberku tu gel li  dinyayê tune ye, wek kurdan  ewqas zordestî û sinorên siyasî di nav axa wî de ji aliyê kolonyalîstan de hatibine danîn. Kurd jî bi pêşketî wê bikartînin, ji her aliyên zanînê de mera agahdariyan liser kurd, Kurdistanê û liser kesayetiyan dibîne, ew kurdan ji aliyên giyanî û moralî de jî dewlemendike, sînor diçirîne, di çend saniyan de mera dikeve quncên tewrî dûr ji Kurdistanê û li dinyayê, her wê tenê sedsala 21-an kire mala piraniya kurdan, berî  wê kurd pir dûr bûn ji aliyê ramanî de ji hevçerxa xwe.

5-    Wek hûn dizanin îsal 109 sal di ser derketina rojnameya Kurdistan re (22-ê nîsanê cejna rojnamevaniya kurdî ye) derbasdibe û fîstîvala çaremîn ya Bedirxaniyan li Berlînê tê bestin. Di demekê de ku rojnamevan, sendikaya wan û kenalên rageyandinê li Kurdistanê bê beş in ji wê fîsttîvalê û ji bilî wê hin pisporên rojnamevaniyê û bi taybetî yên li Elmaniya dijîn vexwandî wê fîstîvalê ne kirine; di vê biwarê de raya cenabê we çî ye?

Rojbûna rojnamevaniya kurdî berî 109 salan li her kurdekî pîroz be. Ew rojeke pîroz e li ba kurdan; her çalakiyeke dilsozane bi wê bûneyê bêtê kirin, ew cihê rêzdariyê ye.

Garemîn konfiransa Bedirxaniyan li Berlinê bi pişgiriya hikumeta  Herêma Kurdistanê tê bestin û ji aliyê „Kurdische Studien“ (Berlin), Havîbûn (Berlin) û dezgeha Bedirxan (Dihok) hatiye birêvexistin û çar kesan pilana amadekirina wê hildane ser milên xwe.

Em nizanin ji bo çî ew bûneya li Berlînê tê şahînetkirin. Kî zane, belkî siba fîrmeke tourîstî li Kurdistanê derkeve û pêşniyaz bike, ku bûneya 110 saliya rojnamevaniya kurdî liser hêvê bike. Em nikanin tê bigîhinin, jibo çî li Kurdistanê rojnamevan xemgîn in û nikanin bi wê bûneyê şabibin; ji xwe Kurdistan nikane bê Berlin, yan sala tê biçe ser hêvê. Wê çiqas başbuya, ku Kurdistana tarawgeyî li Kurdistana Azad bihata hemêzkirin.

Me kerta vexwandinê di 13-ê nîsanê de wergirt, ku em kanin di konfiransê de çawa guhdar pişkdar bin. Ji aliyê êtîkî de pêdivî bû em yek ji gotarvanên konfiransê bana, jiber van du hoyên sakar: Em yekemîn kes in di dîroka rojnamevaniya kurdî de, ku tîtileke zanistî Dr. (ph.D) sala 1983-an wergirtî. Ya  duhemîn jî; ji sala 1980-T em mjijûlî kovara Hawarê û Bedirxaniya ne.

Ji 40 Mîlyon kurd em 8 kesan- çi bobelatek e ji neteweyekê re, ku ewna kêmpispor be!!- dinasin, ku lêkolînên xwe liser rojnamevaniya kurdî kirine û tîtilên Dr. (ph.D) wergirtine û ne yek ji wan rêzdaran vexwandî konfiransê nebûye; ji wana 3-ê jî li Elmaniya dijîn.

Em vê hevpeyvînê bi dawî bînin û jibo dîrokê weha biencimînin ku di 21/22-ê nîsana 2007-an li Berlinê konfiranseke tourîstan hate bestin. Bila ev nifira Kurdaxê jî dawiya zêrînî be: „De mila çavên dijminan birijin“ û yên kurdan geş bibin, daku baş hevdi bibînin û kanibin li çavên hevdi temaşbikin.

Bonn 16-ê nîsana 2007-an

                                                                                         Dr. Husên Hebeş

çapkirin