Navên Kurdî

Hüseyin Kartal

Çapa Duyemîn ya berfirehkirî

Adar 2008

Weşanên HAN

Xwîshk û birayên hêja,   pirtûka mine navan bi chapa duyemîn ya berfirehkirî derket. Chapa yekemîn xwedî 18 hezar nav bû û di sala 1992 an de ji aliyê Weshanên Kurdistan li bajarê Osnabrückê derketibû. Chapa duyemîn (nû 2008) ji aliyê Weshanên HAN li bajarê Berlinê derket û ji 60 hezarî zêdetir nav tê de hene.   Ez ji We re pêshgotina chapa nû û bergê pirtûkê dishînim, bi hêviya ku Hun di malpera xwe de belav bikin daku ev pirtûk bigîje destê dê û bavan ku navên kurdî  li zarokên xwe bikin.     Pirtûk ev e:   Hüseyin Kartal Navên Kurdî (60 Hezar Navên Kurdî)     Bihayê pirtûkê bi mesrefê postê re: 20 €     Navnîshana xwestinê:   Weshanên HAN Bülowstr. 56-57 10783 Berlin Tel.: 030-23 55 25 40  / Mobil: 0157 743 53 072  yan jî 0178 780 76 83 Fax: 030-23 55 25 41 E-Mail: han-grafik@hotmail.de   Hesabê Bankê: Gazîn Onur Han Deutsche Bank Berlin Kontonummer: 6287262 BLZ:  10070024     Bi silavên germ û biratî   Hüseyin Kartal

Navên Kurdî (60 Hezar Navên Kurdî) Hüseyin Kartal   WEŞANÊN HAN - 4 Ziman – 1     Çapa duyemîn ya berfirehkirî Adar 2008

Edîtor Zeynel Abidîn Han   Karê Grafîkê Gazîn Onur Han     Çap û Girêdan HAN-GRAFÎK Verlag&Werbeagentur Bülowstr. 56-57, 10783 Berlin

Tel.: +49 (0) 30 23 55 25 40/42/43 Fax: +49 (0) 30 23 55 25 41 Han-grafîk@hotmail.de       ISBN: 978-3-940997-03-6

 

Ji Dêvla Pêşgotinê

 

 

 

“Navên li vê pirtûkê hemû xwedî mane ne. Hemû nav ne pêşnav in, hin ji van navan dikarin mina paşnav yan jî cinav bên bikaranîn. Dibe, ku mane û avasaziya navan ji aliyê gelek kesan ve ne zelal bin. Ev nayê we maneyê ku nav bixwe di nav xwe de ne zelal in. Heta ji min hat min navên Erebî û biyanî nexistin vê pirtûkê. Dibe, ku hin nav wek erebî bixuyên, lê bingehên tu wekheviyên wan bi Erebî re tune ne. Gelek gotinên Erebî jî, ger bi bingehîn li ser bê kolandin mîrov dibine ku ne Erebî û ne jî ji familya zimanên samî ne. Piranî bingehên wan îranî(arî/awestî) ne. Mîrov Rojhîlata Navîn berî Îslamiyetî bîne berçavên xwe, wê bibine ku gelên samî dibin tesira çand û zimanên îranî(arî) de bûne. Zor biharûmetên çand-ziman û diyanetî ji gelî mezra botan girtine. Ev tiştekî zor baş e, ne xirab e; ger gel jî hev berjewendî bibînin. Divê di berjewendiyê de nankorî, xunmijî û zordarî tunêbe.

Navên tirkî di vî pirtûke de tûne ne. Gawa min li pirtûkên navên tirkî meze kirin, min dît ku zêdêtirî navê wan êranî û erebî ne. Yên êranî jî, bi taybetî piranî kurdî ne. Gelek navên tirkên „sosyete“ li metroplên mezin û bajaran bi kurdî ne. Haya gelek kurdan ji wan navan tûne û piranî haydar jî nizanin ew nav navên kurdî ne, ji ber vî jî wan navan li xwe nakin, diçin li kuderê navekî erebî hebe wî li xwe dikin.” (Ji pêşgotina çapa yekem).

 

 

Dê û bav, keç û kur û xwendevanên hêja,

 

bi çapa duyemîn ya navên kurdî em dîsa bi hev re ne. Carekî din gelek serêşî û tevlîheviya serî dibe para xebata min. Daxwaz ew bû ku ev xebat mîna leksîkonek mîna ansîklopediyek yanî mîna ferhengeke navan bikete destê xwendevanan, destê dê û bavan daku navên li zarokên xwe dikin bi mane bizanin. Emê hêviya xwe ya derxistina ferhenga navan bihêlin çapeke din. Ez derxistina ferhengeke navan ya ji aliyê kesekî tenê rast jî nabînim. Ev yek karê saziyek e. Saziyeke ferheng û ziman dikare xebateke wiha bigire nav bernameya xwe û li bingeh û maneya navan ya; ji aliyekê etîmolojîk, ji aliyê din maneya rojane lêkolîn bike û pêşkêşî xwendevanan bike. Keda yek nivîskarekî têrî bingeheke xurtaniya bi vê yekê nake. Ez dîsa jî dixwazim, ger ramana xwe mîna projeyeke bidim pejirandin, li ser maneya navan û bingeha wan ya etîmolojîk bixebitim.

 

Di çapa yekemîn de nêzîkê 20 hezar nav di pirtûkê de cîh digirtin. Di çapa duyemîn de ev hejmar ji 60 hezarî bihurî. Nav di bingeh û awayên xwe de ji nûlêzêdebûnê bêtir li ser bingeha berê berfireh bûn. Bingeha berê li ser lêkolînên etîmolojîk bû. Bi etîmolojiya kîte û peyvên navçêker maneya wan ji aliyê avahiyê hatibû ronîkirin. Ji ber ku lêkolîna bingehîn û etîmolojî bi zimanê almanî bûn, zêde bala kesên me yên ku navlêker nekişand. Ji xwe ew lêkolîn ji bo wan kesên ku li ser nav û ziman dixebitîn, bû. Ji ser çapa yekemîn ve 14 sal derbas bûn. Di van 16 salan de gelek guhertin çêbûn, çanda kurdî ji firehiyê ber bi kûrahiyê çû. Lêkolîn û nivîs zêde bûn. Nivîskar û lêkolînvan gihiştin hejmareke hejayê peyvê. Navên zarokan xwe ji navên klasîk û dînî ber bi navên kurdî veguhestin. Ev yek jî ji bo çapeke duyemîn bû hewes, rê vekir.

 

Em hîn di destpêka lêkolîna navên kurdî de ne, em di destpêka komkirin û raxistina ser rûpelên reş de ne. Ev komkirin û pêşkêşkirineke firehî ye, divê ber bi kûrahiyê ve vegere. Lêkolîna navan ji du beşên bingehîn pêk tê: komkirin û afirandêriya serzemînê çand û zimanê kurdî û hûr û kûrahiya lêkolînî ji aliyê bingehzanistiyê ve. Vekirin, raxistin û zelaliya bingeha kîte û peyvên navçêker dikare maneya rast ya navan derxe holê. Ev yek xebatek e li pêş wan kesan ku bi mijûliya vê karê ve serêş in.

Derxistina maneya Navan

 

Bikaranîna vê pirtûkê û derxistina maneyên navan; navê ku ez li zarokê xwe dikim, tê çi maneyê?

 

Her kesekê/î ku zimanê kurdî baş dizane, maneya kîte û peyvên navçêker jî kêm zêde dizane. Mirov dikare li ser maneya kîte û peyvên navçêker hûr bibe û maneya wan derxe. Lîsteya ew kîte û peyvên navçêker ji aliyê maneya wan di vê xebatê de hatiye rêzkirin, lê dibe ku li hin deverên Kurdistan bi maneyên din jî xemilî bin, mirov dikare wan maneyan jî lê zêde bike. Mînak: Hatjînda. Ji van peyvan pêk hatiye: hat-jîn-da yanî ew kes hat û jiyan da. Mînak Gulperî ji gul û perî pêk tê, gelek maneyan di nav xwe de dihewîne, mîna gulê periyan, taca periyan, guleke ji cîhana periyan, gulek ji rewşa me dûr, em nas nakin yan jî periyeke gelek xweşik mîna gulek ûwd. Gelek nav yek mane ne yan jî xwediyê maneyeke diyar in, mîna Berfîn: kulîlka berfê, kulîlka spî ya zivistanê ku di nav berfê de derdikeve û tê maneya mîna berfê spî jî. Zozan: Havîngeh, ciyê mirov havînê derbas dike. Azad: serfiraz, serbixwe, sebest. Havîn: Tavistan, desmsala tavîn, germ. Zagros, Cudî, Agirî, Gebarî, Nemrût, Sîpan: navên çiyayan e ku hinek xwediyê maneyên din in jî. Ferat, Dijle, Aras, Munzur, Botî: navên çeman e û pirmane ne. Hin çem navên xwe ji herêm û çiyayan werdigrin û bervajî…

 

Hin nav hene ji mirov re biyanî dixuyên, mîna: Rodîn, Robîn, Roder, Zara, Alale, Jînşeng, Jiyana, Lorya, Lora, Narînara, Walora, Walorya, Ramîn, Zarkava, Farna, Jînviya,Kenveda, Janmîra, Janja, ûwd. Lê mirov li kîte û peyvên wan yên pêk hatine binêre, dibîne ku ji gotinên bingehîn yên kurdî tên: Rodîn ji ro/j(tav û roj) û dîn(dîtin, ol yan şêt) pêk tê. Roder ji ro û der(derva, derketin) pêk tê. Zara dikare pircûre beş bibe: za(ja, jî, ji dayik za, derket, çêbû, roj jî dizê), ra(navê xudayê rojê ye û paşkîte ye jî). Lê Zara dikare wiha jî bi dabeş bibe: Zar(ziman, devok, girîn û ahûzarî), -a(pêvekek e, û mê(femînîn) pêk tîne, girêdayî, xwedîbûn e). Robîn: ro û bîn(tîne û dibîne). Narînara: bi gelek awayan dabeş dibe; narîn-ara, nar-în-ara, narî-n-ara, narîn-a-ra, narîn-ar-a, narîn-a-ra. Bi her dabeşbûnê re dikare maneyên nû bide. Alale: al-al-e, alal-e (tê maneya al al e, yan rengîniya belek, çav digire ûwd.). Jînviya: jîn(jiyan, temen), viya(bihurka vînê, îrade yan daxwaz). Kenveda: ken-ve-da, ken-veda (ken vekir, coşeke ken anî holê).

 

Bi awayê jorîn derxistina maneya navan hêsan e. Wekî din di çand wêjeya kurdî ev nav yan jî navçêker bi piranî hene, mirov dikare ji wan jî feyde bigire. Maneya navan afirandineke civakî û gelerî ye ku bingeh dide pêşketina lêkolînên zanist. Mîna ziman nav jî ji wê afirandêriya dîrokî ya bingeha avahiya çanda gelan tê. Nivîskar û lêkolîner li ser vê bingehê xebata xwe ava dikin, hinek ji wan tînin ba hev, hinekan dabeş dikin û rewşên nû diafirînin lê ew bi xwe ji xwe tiştek lê zêde nakin; li ser wê hebûnê dibin afirander. Ev xebata me jî wisa bê dîtin û pejirandin ji me re ji bo xebatên pêş dibe hêz û alîkarî.

 

Hin nav gelek biyanî û çêkirî bixuyên jî hemû li ser wê bingeha binavkirî ava bûne û me ji xwe tiştek lê zêde nekiriye; tenê wê bingehê li ser afirandêriya wê bi kar aniye û vê bikaranînê bi qasî zanîna xwe ya lêkolînane hunandiye. Hêvî û daxwaza min ji nivîskar û lêkolîneran û ji xwendevanan ew e ku bi çavekî rexnegirî, bi ramanên vekirî û wêrekiyeke sivîlane vê xebatê binirxînin. Tundiya rexne li ser xebatê zerar nade, xebatê xurt dike. Her kesek xwedîmaf e ku xebateke li ser çanda wî çêbûbe, rexne bike, kêm û kurtahî, çewtiyan sererast bike. Bi vê hêvî û bendemayînê navên kurdî li hemû zarokan pîroz bin; zarok dikarin van navan fireh û belav bikin û bidin jiyandin.

 

 

Hüseyin Kartal

2008

 

Maneya kîte û peyvên navçêker:

 

(Li vê derê tenê maneyên kîte û peyvên navçêker hatine danîn, lê ev ne maneyên bingeha lêkolînî ne. Ew beş dikare li ser etîmolojiya/bingehzanistiya ziman pêk bê).

 

 

a-: ‚-an’ pêveka pirhejmar, di peyva rojane de tîpa `-n’       dikeve‚-a’ dimîne; aîdiyeta mê, ya.

Ab-: av, avahî jî ji bingeha vê peyvê ye.

Adar-: 1) meha adarê; 2) agir.

Ak- pêveka navçêker di devokên din yên îranî de:‚-ag’.

Agir-: agir, adar, atar, adir, atûr ûwd.

An-: 1) pêveka pirhejmar, binêre: ‚-a’; 2) ya / ya; 3) di nav       peyvê de: dostane, azadane…

Ar-:1) agir; 2) arvan, ard; 3) bê deng; 4) sade, xweşik 5) arî;       6) şerm, heya; 7) tam û bîna             tûj.

Aram-: bê deng, sukûnet, huzur, bêhnvedan.

Arî-: 1) ari, xweşik, hêja; 2) alî, kirax, tenişt; 3) sade, saf.

Av-: av, beriqandî, aramî, avadan.

Ava-: 1) avadanî, avahî; 2) çanda avdanî û xwezayê;

      3) şênî, xweşik.

Azad-: serbest, serbixwe, bêbend.

Asû-: berbang, rojê sibê, asûg

 

Ba-: 1) ba, hewa 2) li cem, tenişt.

Baha-: 1) fiyat, değer, kıymet; 2) ağırlık, değerli.

Bahar/Bihar-: demsalek, xweşik, reng û ronahî.

Bal-: haydarî, hayjêbûn, haydan, dîqet, li cem, li ba, bejn,             zihîn, aqil.

Bala-: bilind, berz; baldan, baldarî, haydan, b. bal.

Ban-: 1) xanî, banî; 2) mera, merge; 3) bang, gazî.

Bang-: deng lê dan, deng kirin, gazî.

Bar-: 1) bar li ser pişt 2) bar, (koka dema niha) ji baranê;

      3) derbarê; 4) berhem, mahsul.

Baran-: baran, dilopên avê.

Ber-: 1) beriya tiştek, pêş, bereyî 2) tenişt, li tenişt, alî;

      3) nifşe, qabîle; 4) fîşek.

Berz-: bilind, jor, pîroz.

Berzan-: ber zayînê, eşîr û herêma Berzan.

Bexş-: diyarî, koka dema niha ya lêkera bexşînê.

Bext-: bext, şans, qeder.

Bê-: ‚bê: pêvekeke neyiniyê; koka konjuntîv û fermanî ya             lêkera hatinê.

Bêj-: ji gotinê, gotinên çandî.

Bêrî-: 1) bendewarî, pan; hez û hesret; 2) pêşwazî, anîn ber;      3) bê hay; 4) chûna ber pez.

Biha-: biha, rûmet, hesabê bilind.

Bihar-: b. bahar.

Bihîşt/bihişt-: cenet, ciyê xweş.

Bira-: kurê dê û bav, bilader, kak.

Birîn- 1) birîn, pizik, êşa laşî û giyanî; 2) jê kirin, qut kirin.

Bîn- 1) bîn, bêhn, nefes, hilm; 2) koka dema niha ya lêkera   dîtinê.

Bîr- 1) hafiza, bîranîna tiştek, mejûyî 2) kûrahî, bîra avê.

Bor/a-: bihurk, bihurîn, koka dema niha ya lêkera             borîn/bihurînê, erdê neçandî, kon.

 

Can-: 1) can, jiyan, giyan; 2) jêhatî, bi can, taze, zindî.

Ciwan-: xortanî, ciwanî, spehî, xweşikahî, taze, nû.

Cî-: herêm, cî, war.

Cot-: 1) hejmarên cêwî 2) ajotina erdê.

Çav-: 1) çav, çaw, dîde; 2) çavik, kunik, pencere.

Çem-: 1) ava diherike, rûbar 2) çav.

Çen-: çene, gelek kêm û biçûk.

Çê-: 1) baş, rind, xweşik 2) hilberandin, çêkirin.

Çira-: ronahî, ronî, lambe.

Çiya-: ko, girêk, çiya.

Çîn-: 1) sinif 2) koka dema niha ya lêkera çandinê.

Çû/n-: rêwîtî, rêgirtin, çûn.

 

Da/n-: 1) dan/dayîn, tiştê hatiye dayîn; 2) dem, danê             sibê/êvarê, nîvroj; 3) dahn; 4) vala.

Dad-: yasa, adalet, huquq, qanûn.

Dank-: çêkerê (pêveka navçêker) cî û war ji bo tiştan, mîna             xwelîdank, guldank ûwd.

Dar/dara-: pêveka îktîdarê, hukumdariyê; qudret, tewan;             baston, şekil, zengîn

Das-: aletekî ziraî, orax.

Dem-: 1) wext, dem bi dem 2) bê av, bostanên demî;

      3) dewir, demsal; 4) dema çay.

Deng-: deng, veng; gotin, şan, nav, xeber.

Der-: derva, cî, mewkî, mehel, war, derî, narehetî.

Dest-: 1) organa dest; 2) komek cil, dane, komik, qelîte, .

Deste-: deste, dozdeh, hejmarek ji tiştan.

Deşt-: rez û erdê rast, bê girêk, firehî.

Dev-: organa peyv, xwarin û ramûsanê.

Dê-: dayik, mak, mayik

Dêw-: 1) dev; 2) dîva (xudawend); 3) mezin, qirase,gewre.

Dil-: organa dil, maloka êvîniyê.

Dî-: 1) koka dema bihurkê ya lêkera dîtinê; 2) yekî din, ya             din.

Dîl-: kole, bende.

Dîn-: 1) dîn ji daena, ol 2) şêt, dîwane, bi çolê ketî 3) ji             lêkera dîtinê.

Dot-: 1) keç, qîz 2) koka dema bihurkê ya lêkera dotinê.

Doz-: dawa, pirs, şop, mîkdar, çiqasî

Dûr-: dûr, li ciyekî din.

 

Em-: em, pronavê pirhejmar yê yekemîn.

Endam-: 1) endam, bejn(a xweşik), xweşikahiya balkêş,             spehî; 2) endam, uye, aza.

Ev-: bernavê kesîn yê hejmara seyemînî nêzîk, bernavê             destnîşanî.

Evîn-: eşq, hez û zewq.

Ez-: bernavê kesîn yê yekhejmara ewil.

Êş/în-: sinc, êş, eziyet, keser; koka dema niha ya lêkera             êşandinê.

Êvîn-: b. evîn.

 

Far-: berîqîna raman, xweşî û ronahiya mejî, rengê çav yê             diberiqe.

Farna(h)-: beriqîna navdar, navdarî, çîrûskvedana mejiyê mirov.

Fer-: ronahiya çav, beriqîn, hêz, taqet.

Fêr-: hîn(bûn), têgihiştin, fêr bûn, tewana mejî.

Fir-: koka dema niha ya lêkera firînê.

Fire(h)-: fireh, firewan, dirêjahî, firehî, pahnî.

Firaz-: pîroz, azad, serbest, berz, bilind, payebilind, dilberz.

 

Ga-: ga û heywanên-(pîroz), hêz.

Gah-: 1) car, carna; 2) rawestgeh, ciyê bêhndanê;

      3) cî, cîwar, warê mirov.

Geh-: în, pêveka navçêker, geha dest, b. gah.

Ger-: 1) ger, peyase, koka lêkera gerîn ya dema niha;

      2) eger, şayet; 3) gîrdap.

Germ-: germ, samîmî, dostane, germa laş.

Gewr-: rengek, gewrî, lêhatî, spî, spehî; gewre: mezin, bilind, ristîn.

Gir-: mezin, qerase, girê migro, gurî, kîn, pêveka navçêker,             koka lêkera dema niha ya girtinê.

Giran-: giran, giraniya karakter, cidî, bi hêz.

Gîn-: pêvekeke navçêker, binêre: `în´.

Gor-: 1) goristan, gora aramiya dawî; 2) anegor, li gora     min; 3) gorîn, guhertin.

Go(t)-: koka dema niha ya lêkera gotinê, peyv, guh.

Guh-: organa bihîstinê, guh, tenişt, qirax.

Gul-: gul, (çîçek), şên, bi kêf; nexweşiyek.

Gur-: lawirek dirinde, soz, sift, tehdît, şuphe.

 

Hat-: koka dema bihurkê ya lêkera hatinê.

Hem-: hem, ev û ew, girêdankek.

Her-: her, hertim, daîmî û koka dema niha ya lêkera             herînê(çûn).

Hev-: pê re, bi hev re, hev, yên hev, lêhatî.

Heval-: heval, hogir, dost, yaran; cot, cêwî.

Hew-: êdî, hîç, qet, heb.

Heyv-: hîv, meh.

Hez-: eşq, hez, kêf; heyelan, herî.

Hêvî-: bendewarî, lava, daxwazî, xwestek.

Hêz-: qiwet, qewî, stûr, alîgir, piştgir.

Hiş-: aqil, mantiq, fikir, hîs, tewana ramanî, hafiza; bê deng             be!.

Hîv-: b. heyv, peyka dinyê.

Ho-: baneşana bangê(ji bo nêr/mêr), deng û bang dan, aha,      hîn, fêr.

Hov-: wehş, derveyi, dirinde, nedîtî.

Hozan-: kilambêj, stranbêj, dengbêj(gelerî); serhişk,             kêrnehatî.

Hûr-: biçûk, parçe û parî; organên hindurîn.

 

Jan-: êş, sinc, keder, nexweşî.

Jar-: zeyif, bê taqet, feqîr, hejar, ciliz; jahrî.

Jen-: dema xwarinê, firsend, ji lêkera jendinê: lêdan, deng             derxistin.

Jeng-: jeng, pas.

Jêr-: jêr, li bin.

Ji-: ji, ji tiştek, ciyek; pêşpêveke rêzimanî.

Jin-: jin, pîrek, afrat, mê.

Jî-: 1) jiya/n; 2) tiştekî din bi ser de(pêvekeke rêzimanî);

      3) yay ji ûrê heywanan ji bokeman ûwd.; 4) koka dema       bihurkê ya lêkera jînê

Jîn/jiyan-: jiyan, emir, temen, heyat.

Jîr-: xebatkar, bi aqil, bi ceht, zeka tijî.

Jor-: ser, banî, menzel.

 

Ka-: 1) kanî, li kuderê; 2) rengdêra biçûkiyê; 3) ji qeselê ka, heywan dixwin.

Kam/a-: bejin; daxwaz, xwestek, kî, bextewar, dahn lê dan, rê li ber avê girtin, nem, kif.

Kanî-:1) ka li kuderê(?); 2) kaniya avê; 3) metalîk

Kar-: 1) xebat, mijûlî; 2) koka dema niha ya lêkera karînê;        3) qezenc; 4) lehîm, qeynax; 5) karik, pêveka navçêker;        6) amadebûnî.

Kej-: 1) çûr, zerik; 2) bilindahiya çandiniyê; 3) tiftik.

Ken-: ken, koka dema niha ya lêkera kenînê.

Ket-: 1) koka dema niha ya lêkera ketinê; 2) nefel, argud, once.

Kew-: 1) balindeyek, çivîkeke xweşik; 2) baca; 3) ji hiriyê    ben; 4) daxa birînê.

Kezî-: hunandina por; memika guh.

Kêm-: kêm, ne temam; îltîhab, birîn.

Kur-: 1) law(ik), ciwan; 2) nehêja, 3) tiraş; 4) bayê tund;

      5) bejî; 6) bihaya dowîzê.

Kûr-: 1) kûrahî, bin, bingeh; 2) karik.

 

Lav/an-: bendewariya hêvîtijî, arezû, niyaz, daxwaziya             tund.

Lerz-: hejok, hejîn, koka dema niha ya lêkera lerzînê,             erdhej, zelzele.

Lez-: zû, ecele; koka dema niha ya lêkera lezînê; hez û    tahm.

Lêv-: lêv, leb; aliyê tûj, tenişt.

Lîz-: lîstik; koka dema niha ya lêkera lîstin/leyistinê.

Lor-: 1) eşiretek; 2) lorandina zarokan; 3) awayekî             stranbêjî; 4) penîrekî nerm; 5) gilover.

 

Ma-: man, rawestan; koka dema bihurkê ya lêkera mayînê;             peyva pirsînê.

Mal-: mal, milk, xanî, hêlîn.

Man-: b. ma; man, mayîn.

Mana-: 1) mane, wate; 2) bahane, xapînok.

Med/ya, mîdya-: împaratoriyek, bav û kalanên kurdan tên             pejirandin; mesafe.

Meh-: hîva tijî, meh, meaş.

Mend-: 1) pêveka navçêker; 2) giyayê penîrê; 3) ji taqet             ketin, westan, bê tevger, sakîn.

Mêr-: mêr, nêr, maskulîn; wêrek, leheng.

Mîhr-: dostî, yaranî, roj, êvîn, navê xwedayek.

Mîr-: b. mîhr/mî(h)r/mêr, mîrza, prens, beg; mîrê kapê.

Mor-: reng, mor, mohr; mêş, morî, moristang; muhur, moriya laşî.

Morî-: rengê mor, morî (moristang), morî: morîk, meherk,             dane.

 

Na-: na, nabe, ne belê.

Name-: reşbelek, name, nivîs, dokuman; pêveka navçêker.

Nar-: 1) hinar; 2) agir; 3) mêr(<nayr/nairi); narîn.

Narîn-: narîn, nazik, xweşik, zarîf.

Nas-: kesên nêz, ne biyanî, mirovên nêzîk, aşîna, pêveka             navçêker.

Nav-: nav, nam; navîn, navend, hundir; kêlî, navber, bere.

Navîn-: tê de, nawîn, mîna nav, di nav de, ne alî, bê alî.

Naz-: naz, cilwe, xwe giran kirin.

Nerm-: ne hişk, milayim.

Nêz/îk-: ne dûr, bê navber; birçîtî.

Nîv-: ne tam, nîv.

Noş-: li ba vexwarinê tê gotin, afiye, vexwarin.

Nû-: ne kevn, nû, taze; nenas.

 

Pa-: 1) ling; 2) parastin, nobedarî, ji lêkera pan/payînê.

Pak-: pak, paqij, baş, dilxweş, rind.

Pal-: xwe dan ser, alî; çiyayê bilind, pişt, mû.

Pale-: karkerê erd û ziraî, irgat.

Pan-: b. pa-, pahn, rawestan, li hêvî man, întizar kirin,             bendewarî bûn.

Par-: 1) pay û par; 2) sala bihurî; 3) piştvan; 4) hinek, hin             alî.

Pare-: pirî perçe, qet; bi êş.

Pel-: 1) pelê darê, talaş, koma tezek, 2) beş; 3) cilê kevn; 4)             rûpel.

Pembe-: rengek, pembe.

Per-: 1) per û bask, çeper; perê aşê; 2) pel; 3) stû; 4) pere

Perest-: bi bawerî girêdayî, secdeker, secdeyî

Perî-: 1) perî, cin, hûrî, spehî; 2) ventîlator; 3) ronahî; 4)             hezkirî, berçav; 5) bela wela.

Perwaz-: per lê dan, firîn

Perwer-: hezker, terbiyeker, li dor ger, bi per, xwedîker, n.

Pê-: 1) bi wî/wê re; 2) ling, pî.

Pêş-: ne li paş, pêşeka navçêker, rûyê beriyê, nas û mirovên             nêzîk

Pir-: gelek, zor, zêde; pireh; biha, pirdana çivîkê; hember.

Pîr-: bi temen, bi emir, zana, pêşeng, edet, teqelîd.

Pîroz-: mibarek, pîroz, lêhatî, miqedes.

Por-: por, kezî, mû, pirç; girtî.

 

Ra-: 1) xudayek; 2) rê; 3) pêşekek lêkerçêker; 4) tamar;

      5) kok; 6) şanîdan.

Rah-: kok, rê; b. ra.

Ram/a/n-: 1) hiş, mejî, fikir, îde; 2) stûxwarî, belengazî.

Reng-: reng; koka sor.

Reş-: 1) rengek, tarî, kabûs, kêrnehatî; 2) pîroz (mishefa             reş).

Rev-: bazdan, dûr çûn, têk çûn.

Rê-: rê, ciyê meşê, xet û ciyê avê.

Rêz-: 1) peyhevî, cemhevî; botanîk: rexa tiriyê; 2) rûmet;

      3) dor, dûvik.

Ro/j-: tav, roj, spehî, germî.

Rona-: ronahî, zelalî, spehî

Ronî-: ronahî, zelalî, spehî.

Rû-: rû, rîş, çehre, sîma.

 

Sal-: sal, temen; dem; kevirê pahn.

Sar-: ne germ, sar; pêveka navçêker.

Saz-: 1) avahî, sazî; 2) enstrumanê muzîkê; 3) nîzam, xebata bê ariza; 4) pêveka navçêker.

Sed-: hejmara 100.

Ser-: li ser, bilindiya li ser beden, serê mirov, pêşeng, jor.

Sê-: hejmara 3.

Sêv-: mîwe, sêv, xweşik, şîrîn.

Sî-: 1) siya tiştek 2) hejmara 30; 3) nota; 4) cîger; 5) nefret             kirin.

Sor-: 1) rengê sor, 2) agirîn, disotîne, 3) tûj.

Soz-: 1) koka dema niha ya lêkera sotinê(şewitîn),

      2) peyman, peyvdan, soz.

Spas-: teşekur, şukranî, mersî.

Spî-: 1) reng, ronahî; 2) kurmikê laş û serî.

Stan-: pêveka cî, war û welatan diyar dike, mîna Kurdistan,             standin; zivistan, erd.

Sêr/k-: 1) stare, stêrk, li asîmanan diberiqe; 2) hêstir/rondik,             3) dan ser hev, ciyê nivînan.

 

Şa/d-: bi kêf û xweşî, bextewar, dilxweş, şad.

Şah-: hükümdar, xanedariya civakên îranî, payebilind,             b.şad.

Şan-: 1) nam, meşhûrî, navdarî, şohret; 2) pizikên rû;

      3) alamet, îşaret, diyarde; 4) şanîdan; 5) mil(organ);

      6) malhingiv, petek.

Şar-: 1) bajar, zivîl, belediye; 2) şal; 3) mêtin

Şen-: bi kêf û ken bûn, şên û xweşî.

Şeng-: 1) şên, coş, bi cîlwe, şox û şeng, 2) jiyangeh, mal,             xanî; 3) rûyê bizinê nêr.

Şer-: ceng, şer, xirabî.

Şev-: şev, tarî, dijberê rojê.

Şên-: 1) şen, kêf, moral, xweş, bi can; 2) tewan, karîn,             qudret.

Şêr-: heywanek dirinde; wêrek, leheng, bêtirs.

Şîn-: 1) rengê şînê mîna av û derya 2) xemgînî, yas, matem;             3) çember; 4) sewz.

Şîr-: 1) vexwarin: şîr, şîre; 2) şûr; 3) cahniya yek salî.

Şîrîn-: 1) şekir û hingiv şîrîn in; 2) bi coş hêrîş, qêrîna   hespê.

 

Ta-: 1) ji ciyekî ta ciyekî din, dirêjî û dûrî 2) agirê nexweşî       û sermagirtinê; 3) ben, pembû; 4) qat, tebeqe; 5) alî,       alîgir; 6) reh, kok; 7) yek, tenê, dane; 8) bejn û bala; 9)   telîsek tijî sêv.

Tac-: sembola hükümdariyê, kumê serê xanedanan, taç;             taca kulîlkê, taca serê jinan.

Tar-: 1) pêveka navçêker; 2) çembera nexşandinê; 3) tax;       4) şalgam; 5) pêçeka serî; 6) baçe, komkirina pere;

      7) aletekê muzîkê; 8) kortika stû; 9) rêya di berfê de;       10) taze, nû; 11) meger; 12) xafik.

Tarî-: 1) tarî, reş; 2) şêniyên taxê; 3) taze.

Tav-: ro/j, ronahiya rojê, tîrêjên rojê.

Ten-: 1) ten, beden, laş; 2) tenê, tenahî, bêkes.

Teng-: 1)ne fireh; 2) eynî, mîna yekê/î; 3) tenişt, rex, cem;             4) tax; 5) kindirê pahn û fireh.

Tev-: 1) hemû, giş, bi hev re, yek; 2) tevlî, têkildar.

Tilî-: tilî, pêçî (organ); tilîliya kêf û zemawendî.

Tov-: tov, toxim, sperm, nifşeyên dahatû.

Tu-: 1)hîç, qet 2) bernavê yekhejmar ya duyem; tu.

Tû-: mîweyek e li ser darê çêdibe, dara tûyê.

 

Vala-: 1) vala, tê de tiştek nîne 2) bala, bilind.

Van-: 1) pêvekek e ku pîşe diafirîne; 2) bernavê pirhejmar             yê sêyem û yê şanîdana nêzîk.

Veger-: ji ciyek şûnek bi paş ve hatin, vegerîn.

Veng-: deng.

Vîn-: 1) daxwaza pêwîst, îrade 2) pêveka navçêker;

      3) Leker.

 

Wan-: bernavê pirhejmar yê seyem; bajar û goleke navdar             li Kurdistanê,.

Wer