Eyaleta Kurdistan Li ran

Amadekar: kram Balekan

Kurdistan ji aliy dagrkeran ve hatiye parekirin her welatek dagrker j bi awayek, desthilatdariy dike. Yek ji wan dagrkeran j welat ran ye ku pergala eyalet li wir serdest e. ran sstema eyalet bi kar tne Kurdistan j kiriye pnc eyalet: Eyaleta Azerbaycana Rojava, Eyaleta Kurdistan, Eyaleta Kirmanan, Eyaleta lam Eyaleta Loristan. Gelek rewenbr lkolner Eyaleta Hemedan j wek eyaletek ji Kurdistana parekir dihesibnin. Ger em w j bihesibnin, w ax dibin e eyalet.

Ev nivsa ku me amade kiriye, li gor nrna ferm ya ran ye di pirtkn Wezareta Perwerdehiya ran de bi nav 'Cuxrafiyay Ustan' (Erdnigariya Eyalet) hatiye weandin (ev pirtk her sal tne weandin). Me ev nivs j ji pirtka bi nav Cuhxrafiyay Ustan Kurdistan ku ji aliy Wezareta Perwerdehiy ya ran ve hatiye weandin, girt. Div ev yek j b gotin ku Rojhilat Kurdistan ten ev qas bik nn e. Ev dtina ferm ya ran ye ku Kurdistan wek Eyaleteke bik dibne. Ji ber v yek em li jr nav hem bajarn mezin n Rojhilat Kurdistan bidin.

iyayn Eyaleta Kurdistan

1- Di bea navend ya Siney de du rzeiya hene ku ji aliy bakur rojava ber bi bar rojhilat ve dirj dibin ji iyay il Kan dest p dike. Pit iyay aho ew bilindtirn iyayn herm ne. Nizmtirn cih w Gerdeneya Arz e ltkeya w j iyay Abder e ku ketiye bar rojavay Siney.

2- iyayn bakur bajar Bcar, yn ku ji bakur rojava ber bi bar rojhilat dirj dibin. Berztirn cihn wan rzeiyayan mamzade Eyb Ensar, Zirinx Siyah Mensr, ahnin (3320 m), Hemze Ereb ing Elmas ne.

3- iyayn Melqirn, Qizilwl, Hirmdil Digaga ku ketine nzk bajar Seqiz.

4- iyayn il Kan ji bilindtirn cihn bajar Merwan tn hesibandin. iyay Hezar Mirge ji iyayn il Kan avkaniy digire. iyay aho dikeve bar v bajar. iyayn Garan beek ji van berzahiyan in. iyay mam dikeve bar Merwan ku hn j na kelehek li ser dimne. iyayn Bran, Mr Hac, Oraman Srn j dikevin navbera Merwan bar Kurdistan.

5- iyayn Arbaba,, Babs, Cinre, Srkiyo j dikevin snorn bajar Bane bar Kurdistan.

6- iyayn ku snorn v eyalet ji eyaletn din cuda dikin bi v away ne: Ji aliy rojhilat, iyay Pince El ku dikeve bajar Qurwey dirjahiya w di navbera Eyaleta Kurdistan Eyaleta Kirmanan re derbas dibe. Ji aliy bar, iyay aho dikeve navbera Eyaleta Kurdistan Eyaleta Kirmanan. Ji aliy bakur rojhilat, iyay Siyah Mensr ahnin li bajar Bcar, Eyaleta Kurdistan ji Eyaleta Zencan cuda dike.


Heyama(Av hewaya) Eyaleta Kurdistan


Eyaleta Kurdistan bi git xwediy du cure av hewayn diyar e. Cihn iyayn detn bilind av hewayeke sar iyayn heye zivistan gelek sar e. Cihn nizim cihn ku ketine geliyan j av hewayeke sargerm iyayn heye. Myangna barana salane li v eyalet zde ye her sal digihje 500 mm'y. Li v eyalet bajar Merwan para her zde ji baran digire. Piraniya baran zivistan bihar dibare kmtirn baran j havnan dibare. Dijberiya di nava hewaya zivistan havn de gelek zde ye hin caran digihje 50 dereceya santgirad.
Serma qeagirtina herm di navbera 100 - 120 rojan de ye.


Bayn Eyaleta Kurdistan


Girngtirn bayn ku li Kurdistan diwezin, bayn ter n rojava bakur rojava ne. Ev ba di herdu werzn bihar payz de baranza di werz zivistan de j dibin sedema barna berfeke zor. Ev ba li hermn cuda bi nav cur bi cur tn nasn. Girngtirn bay eyalet bay bakur ye. Ev ba li herm wek bay bakur an j bay (emal) bi nav deng e.


Deryaeyn Eyaleta Kurdistan


Deryaeya Zirwar deryaeyek e, ku ava w rn e. Ew ketiye s klometreya rojavay Merwan. avkaniya w, kaniyn ku ketine nava w ne. Ne ten ku tu rbarek narije w deryaey, belku Rbar Merwan bixwe j avkaniya xwe ji w derya digire. Di zivistanan de bi sedema sarbna heway derya qea digire. Ji ber ku ava deryaey rn e gelek bi kr andin xwedkirina masiyan t. Li qiraxa deryaey gelek balinde hene, ku girngtirnn wan qaz, ordek, mrkn av, pilkan, anqut filamngo ne. Gelek giyanewern av j di w deryaey de dijn.


Daristann Eyaleta Kurdistan


Demek daristana Kurdistan berahiyeke fireh hebye. L mezinahiya w ya n di navbera 200,000 heya 300,000 hektar de ye. Daristann Kurdistan ji darn; kurosk (ekoke/hirmiyn bej), darn maz, darn b, behv(badem), pite (fistiq), qa, zalzalk, rhik, tewrzl ... hwd. pk tn.

Div b gotin ku bi git mezinahiya herm yek nv mlyon hektar e.


niy Eyaleta Kurdistan


Li gor serjimareya sala 1996an niy Eyaleta Kurdistan 1,346,383 kes bye.


Ziman gel Eyaleta Kurdistan


Ziman Eyalet kurd ye, ku ji malbata zimann Hindo-Ewrop ye xwed rziman gramereke taybet e. Ziman kurd bi ser ar zaraveyn bingehn t dabekirin: Kurmanciya bakur (kurmanciya jorn), kurmanciya rojhilat (kurmanciya jrn), zazak (dimilk) lor.


Xetn gel Eyaleta Kurdistan


Pit tkna xetn mx derketina xetn pehlew, neteweya kurd j wek hem neteweyn din ji wan xetan sde girt. Niha gel kurd xet elfabeyeke taybet bi xwe, ku ji tpn ereb tev faris pk t, bi kar tne.


Nijada gel Eyaleta Kurdistan


Tit ku diyar ev e, ku kurd ji nijada aryay ne. Cild duyem be yekem pirtka 'ran-name' yan 'Karnamey raniyan der esr Ekaniyan' (Karnameya raniyan di sedsala Ekaniyan de) bi awayek berfireh li ser gel kurd radiweste, droka wan dinirxne wiha dibje: "Neteweya kurd yek ji bi rmettirn kevntirn aryayiyn ran t hesibandin. Dibe ku aryayiyn ku hezar e sed salan ber zayn li Babil bi desthilat bne bi nav 'Kas' yan 'Kast' di drok de bi nav deng in, kalikn kurdn royn bin." Di pirtkn asriyan de ew wek 'kurtk' 'kurdkurt' hatine binavkirin. Hekm mer Xeyam di Newroznameya xwe de dinivse: "Roja ku Ferdon Kurd Zehak dl girt ran ji zilm stema w rizgar kir, gel ew roj wek cejn proz kir." Selahedn Eyb Sultan Misir ku bye sedema serfiraziya chana slam, bi esl xwe Kurd bye. Byera camriya w di er Ersf de bi nav deng e. Di w er de Rard rdil paah ngilisan bi sedema ku hesp w birndar bb, li erd er dikir. Bi fermana Selahedn hespek ba ji w re andin. Rard traf dikir ku: "Ez proziya xwe deyndar bexia mezinahiya ruh Selahedn dizanim."


Peyn gel Eyalet


Piraniya gel Eyaleta Kurdistan mijl kar andin ajaldariy ne. Her wisa karn bazirgan, dar xizmetkirina ji gel re j xwed girngiyeke taybet e. L tkona di warn senetkariy de ewqas bi p neketiye. Di hla peyn dest de kar ristin hnandina xaleyan xwediy girngiyeke mezin e. Pit pketina karn neatan d piraniya gel ber xwe da w kar. L hejmara kesn teknsiyen li w Eyalet pir km e. Piraniya gel herm b tevger e ji kar ketiye.


Berhemn drok yn Eyalet:


Eyaleta Kurdistan xwed berhemn drok yn hja ye ku girngtirnn wan ev in:

1- Mizgefta Cam'i (Medreseya Darlehsan): Yek ji girngtirn berhemn drok yn eyalet ye ku di mjya 1653'y zayn (1232'y ko ya hetaw ) de li bajar Siney hatiye kirin. Bi kevirn mermern hatiye neqiandin gelek kener e.

2- Mzeya Siney: Avahiya mzey di serdema Qacaran de hatiye kirin. Di wir de berhemn drok yn herm karn dest yn binirx tn xwedkirin.

3- ikefta Kirft: Ew ikeft ketiye 76 klometreya rojhilat bajar Seqiz. Di nava ikeft de du xan hatine kirin ku ji kevirn neqiand pk t. Hatiye diyarkirin ku ew xan di serdema Ekan ango sedsala syem a ber zayn de hatine kirin.

4- Gencne Zwiye: Ev di sala 1947'an de hatiye keifkirin. Ew ketiye 42 klomerteya rojhilat bajar Seqiz. Droka w sedsala 9'em a ber zayn diyar kirine ku li wir paahek Skay hatiye veartin.


Berhemn andiniy


Beeke mezin a xaka Eyaleta Kurdistan ji bo andiniy hatiye veqetandin. Bi git girngtirn berhemn andiniy li w herm ev in:

1- Genim (av bej), ceh (av bej) birinc.

2- Nok mae (fasulya).

3- Guleberojk

4- Silk titn

5- Xiyar, gundor, zebe badincann sor (tomates)

6- Glaz (kraz), ale, zerdele (mimi), sv, hinar (nar), hejr, tir, eftal xox  

7- Piyaz svn erd (petat/kartol).


Li Kurdistan ajaldar


Pit andiniy aboriya herm li ser pita kar ajaldariy ye. Ligel andiniy gel herm kar ajaldariy j dike. L bi git xwedkirina ga, pez, balinde mn hinguv li p e.


Madenn Eyaleta Kurdistan


Heya niha piraniya madenn herm hatine keifkirin bikarann. Ev gelek di karn binsaz avakariy de tn bikarann. Madenn ku niha li herm tn bikarann ev in: Kevirn Ehek, Mermert, Tirawitun, Filorn, Antmowan, Zirnx, Pomays, Xaliya gileser (ros), Bkst, Mka Hesin.


Senayiya Eyaleta Kurdistan*


Ji ber poltkayn dewleta pn (li gor pirtk) senayiya (binesaz) herm gelek li pa maye. Li tu cihek eyalet karxaneyek girng tune ye. Piraniya karn karxaneyn li herm girday karn avasaziy ye. Mirov dikare senayiya herm bi end waran dabe bike:

1- Senayiya avasaz: Mozaksaz, kevirbir, kelpsaz, llesaz, lleyn sman (mento), bloksaz ( tugla).

2- Senayiya hesin: Hesinkar, tirakar, kirina der pencereyn alomnyom hesin ku li kargehn hesinkariy tn kirin.

3- Kargehn xwarin: Ardhran, qeasaz, patina nan rn patina nan man.

4- Senayiya man: Karxaneya titnsaz igareyan a Seqiz, Karxaneya kincsaz ya Siney.

5- Senayiya dest: Xale, cacim, fer, kulav, paqijkirin destkariya daran, terzt dirnkar, karxaneyn ristin, kirin neqiandina pareyan, polikkirin kirina xemln herm.

*Dewleta Cumhoriya slam ya ran j tu titek di der heq pketin senayiya Kurdistan de nekiriye.


Cil bergn gel Eyaleta Kurdistan


Cil bergn gel herm ji pareyek nzk hiriy ango nvhir t kirin. Dirna wan j girday reng anda gel herm taybetiya wan heye. Cil bergn mran yn jinan li Kurdistan xwed taybetiyn cih ne.

1- Cil bergn Mran: Kincn mran bi du awayan tn dirn:

a) aket b berest, b bikok b berk ku du aliyn w bi arkariya alek (pit) bi al ve tn girdan. Bi away kincn zivistan havn tn dirn. Parey aket havn ji hiriya pez an ji myn bizinan bi destn perekeyn herm t ristin ku j re 'oxe' dibjin. aln mran j bi git delingn wan teng in pareyn wan j ji hiriy ne ku ji wan re 'Rank' t gotin. Di havnan de ligel oxe li xwe dikin.

b) aket b berest ku ji jorejr bi bikokan t girdan. Li her aliyek berkek heye. Ku li herm j re dibjin: 'Melk'. Mr xawikek j didin ser xwe ku j re dibjin: 'Camane'. Her wisa li pita xwe j pitiy gir didin. lekek li xwe dikin ku j re 'Firenc' dibjin. Ew xwed du miln kurt e. L 'Pesk' b mil e. Di zivistanan de Firenc Peskan li xwe dikin. Mr kirasn sp yn b berest li xwe dikin. Soln bi nav 'Kila' dikin p ku li herma Hewraman tn kirin.

2- Cil bergn Jinan:

Kincn jinan dirj fireh in heya ser piyan digirin. Ji bil kincn nazik rengsar derpiyn teng j li xwe dikin. Titek j didin ser xwe ku j re po t gotin. Kincn jinn bajar Seqiz ji pareyn xweik rengn ku buhatirn pareyn herm ne pk tn. Ew kincn dirj xweik li xwe dikin. Jinn bajar Sine j kincn dirj b polik hin j yn bi polikn rengn dirj ligel xavikek li xwe dikin. d piiyan gir nadin. Di rojn taybet di cejnan de jin bi titn giranbiha zr zvan xwe dixemilnin. Li gel wan j kumn ku bi zran hatine neqiandin didin ser xwe poiyeke dirj ku bi polikn rengn hatiye neqiandin davjin namiln xwe ku heya ser paniyn wan dirj dibe.


Rbarn Eyaleta Kurdistan


Mirov dikare rbarn eyalet bi s cureyan dabe bike:

a - Rbarn ku dirijin Deryaya Mazenderan

Rbar Qizil Uzun: Ev rbare beek bingehn rbar Sifdrd (em Sp) ye. Ev rbar ji iyayn il Kan ji hermn bilind n Kurdistan yn wek Hezar Kan Kaniya Saral li Dwanderey dest p dike diherike, pit ku ji Kurdistan derbas dibe digihje Eyaleta Zencan. Li cihek bi nav Micl digihje em ahrd bi hev re em Sp pk tnin, ku ew j dirije Deryaya Mazenderan.

b - Rbarn ku dirijin Deryaya Urmiyey

1- Zernerd: Riya w bakur-bar e. Girngtirn ax w em Seqiz bi nav om ye ku ji iyayn Girdine Xan n rojhilat Baney diherikin...

2- Smnerd- Dirjahiya v em ji em Zernerd krtir e ava w j kmtir e. avkaniyn v em du heb in. Yek ji iyayn Seqiz Baney y bi nav Tataho ya din ji berzahiyn Mengur Turcan. Pit ku digihjin hev din, dirijin Deryaya Urmiyey.

c - Rbarn ku tev ava Dcle dibin

1- em Srwan: Ev rbare dirjtirn rbar Eyaleta Kurdistan ye. avkaniyn v rbar Gawerd Qilaq in. em Diyale ku axek v rbar ye, snorn rojhilat bar Kurdistan dibire dirije deryaeya Derbendxan em Dcle Xelc. Dirjahiya em Srwan heya sinorn Bar 213 km ye.

2- Rbarn Bane: Rbar em Seqiz, em Kilo em Bn girngtirn rbarn bajar Baney ne.


Bajarn mezin n Rojhilat Kurdistan

Mako, Xoy, Selmas (Dleman), Urmiye, ino, Miyanduaw, Nexede, Mehabad, Bokan, Xane (Pranehr), Serdet, Seqiz, Bane, Merwan, Sandj, Dwandere, Sine, Kamyaran, Qurwe, Bcar, Kirmanan, Qesr rn, Xuremawa, slamava, lam, Dhloran, Serpola Zehaw, Endmk...