Eyaleta Kurdistanê Li Îranê

Amadekar: Îkram Balekanî

Kurdistan ji aliyê dagîrkeran ve hatiye parçekirin û her welatekî dagîrker jî bi awayekî, desthilatdariyê dike. Yek ji wan dagîrkeran jî welatê Îranê ye ku pergala eyaletî li wir serdest e. Îran sîstema eyaletî bi kar tîne û Kurdistan jî kiriye pênc eyalet: Eyaleta Azerbaycana Rojava, Eyaleta Kurdistan, Eyaleta Kirmanşan, Eyaleta Îlam û Eyaleta Loristanê. Gelek rewşenbîr û lêkolîner Eyaleta Hemedanê jî wekî eyaletek ji Kurdistana parçekirî dihesibînin. Ger em wê jî bihesibînin, wê çaxê dibin şeş eyalet.

Ev nivîsa ku me amade kiriye, li gorî nêrîna fermî ya Îranê ye û di pirtûkên Wezareta Perwerdehiya Îranê de bi navê 'Cuxrafiyayê Ustan' (Erdnigariya Eyaletê) hatiye weşandin (ev pirtûk her sal têne weşandin). Me ev nivîs jî ji pirtûka bi navê Cuhxrafiyayê Ustanê Kurdistan ku ji aliyê Wezareta Perwerdehiyê ya Îranê ve hatiye weşandin, girt. Divê ev yek jî bê gotin ku Rojhilatê Kurdistanê tenê ev qas biçûk nîn e. Ev dîtina fermî ya Îranê ye ku Kurdistanê wekî Eyaleteke biçûk dibîne. Ji ber vê yekê emê li jêr navê hemû bajarên mezin ên Rojhilatê Kurdistanê bidin.

Çiyayên Eyaleta Kurdistanê

1- Di beşa navendî ya Sineyê de du rêzeçiya hene ku ji aliyê bakurê rojava ber bi başûrê rojhilat ve dirêj dibin û ji Çiyayê Çil Kanî dest pê dike. Piştî Çiyayê Şaho ew bilindtirîn çiyayên herêmê ne. Nizmtirîn cihê wê Gerdeneya Arîz e û lûtkeya wê jî Çiyayê Abîder e ku ketiye başûrê rojavayê Sineyê.

2- Çiyayên bakurê bajarê Bîcarê, yên ku ji bakurê rojava ber bi başûrê rojhilat dirêj dibin. Berztirîn cihên wan rêzeçiyayan Îmamzade Eyûb Ensar, Zirinîxê Siyah Mensûr, Şahnişîn (3320 m), Hemze Ereb û Çingê Elmasî ne.

3- Çiyayên Melqirnî, Qizilwîl, Hirmîdil û Digaga ku ketine nêzîkê bajarê Seqizê.

4- Çiyayên Çil Kanî ji bilindtirîn cihên bajarê Merîwanê tên hesibandin. Çiyayê Hezar Mirge ji Çiyayên Çil Kanî çavkaniyê digire. Çiyayê Şaho dikeve başûrê vî bajarî. Çiyayên Garan beşek ji van berzahiyan in. Çiyayê Îmam dikeve başûrê Merîwanê ku hên jî şûna kelehekê li ser dimîne. Çiyayên Bîran, Mîr Hacî, Oraman û Sûrîn jî dikevin navbera Merîwan û başûrê Kurdistanê.

5- Çiyayên Arbaba,, Babûs, Cinîre, Sûrkiyo jî dikevin sînorên bajarê Bane û başûrê Kurdistanê.

6- Çiyayên ku sînorên vê eyaletê ji eyaletên din cuda dikin bi vî awayî ne: Ji aliyê rojhilat, çiyayê Pince Elî ku dikeve bajarê Qurweyê û dirêjahiya wê di navbera Eyaleta Kurdistan û Eyaleta Kirmanşanê re derbas dibe. Ji aliyê başûr, Çiyayê Şaho dikeve navbera Eyaleta Kurdistan û Eyaleta Kirmanşanê. Ji aliyê bakurê rojhilat, çiyayê Siyah Mensûr û Şahnişîn li bajarê Bîcar, Eyaleta Kurdistanê ji Eyaleta Zencanê cuda dike.


Heyama(Av û hewaya) Eyaleta Kurdistanê

Eyaleta Kurdistanê bi giştî xwediyê du cure av û hewayên diyar e. Cihên çiyayîn û deştên bilind av û hewayeke sar û çiyayîn heye û zivistanê gelekî sar e. Cihên nizim û cihên ku ketine geliyan jî av û hewayeke sarûgerm û çiyayîn heye. Mîyangîna barana salane li vê eyaletê zêde ye û her salê digihîje 500 mm'yî. Li vê eyaletê bajarê Merîwanê para herî zêde ji baranê digire. Piraniya baranê zivistan û biharê dibare û kêmtirîn baran jî havînan dibare. Dijberiya di nava hewaya zivistan û havînê de gelekî zêde ye û hin caran digihîje 50 dereceya santîgirad. Serma û qeşagirtina herêmê di navbera 100 - 120 rojan de ye.


Bayên Eyaleta Kurdistanê

Girîngtirîn bayên ku li Kurdistanê diwezin, bayên ter ên rojava û bakurê rojava ne. Ev ba di herdu werzên bihar û payîzê de baranza û di werzê zivistanê de jî dibin sedema barîna berfeke zor. Ev ba li herêmên cuda bi navê cur bi cur tên nasîn. Girîngtirîn bayê eyaletê bayê bakurî ye. Ev ba li herêmê wekî bayê bakur an jî bayê (şemal) bi nav û deng e.


Deryaçeyên Eyaleta Kurdistanê

Deryaçeya Zirîwar deryaçeyek e, ku ava wê şîrîn e. Ew ketiye sê kîlometreya rojavayê Merîwanê. Çavkaniya wê, kaniyên ku ketine nava wê ne. Ne tenê ku tu rûbarek narije wê deryaçeyê, belku Rûbarê Merîwanê bixwe jî çavkaniya xwe ji wê deryaçê digire. Di zivistanan de bi sedema sarbûna hewayê derya qeşa digire. Ji ber ku ava deryaçeyê şîrîn e gelekî bi kêrî çandinî û xwedîkirina masiyan tê. Li qiraxa deryaçeyê gelek balinde hene, ku girîngtirînên wan qaz, ordek, mîrîşkên avî, pilîkan, anqut û filamîngo ne. Gelek giyanewerên avî jî di wê deryaçeyê de dijîn.


Daristanên Eyaleta Kurdistanê

Demekê daristana Kurdistanê berahiyeke fireh hebûye. Lê mezinahiya wê ya nû di navbera 200,000 heya 300,000 hektarî de ye. Daristanên Kurdistanê ji darên; kurosk (şekoke/hirmiyên bejî), darên mazî, darên bî, behîv(badem), pişte (fistiq), qaç, zalzalk, şîrhişk, tewrêzîl ... û hwd. pêk tên.

Divê bê gotin ku bi giştî mezinahiya herêmê yek û nîv mîlyon hektar e.


Şêniyê Eyaleta Kurdistanê

Li gorî serjimareya sala 1996an şêniyê Eyaleta Kurdistanê 1,346,383 kes bûye.


Zimanê gelê Eyaleta Kurdistanê

Zimanê Eyaletê kurdî ye, ku ji malbata zimanên Hindo-Ewropî ye û xwedî rêziman û gramereke taybet e. Zimanê kurdî bi ser çar zaraveyên bingehîn tê dabeşkirin: Kurmanciya bakur (kurmanciya jorîn), kurmanciya rojhilat (kurmanciya jêrîn), zazakî (dimilkî) û lorî.


Xetên gelê Eyaleta Kurdistanê

Piştî têkçûna xetên mîxî û derketina xetên pehlewî, neteweya kurd jî wekî hemû neteweyên din ji wan xetan sûde girt. Niha gelê kurd xet û elfabeyeke taybet bi xwe, ku ji tîpên erebî û tevî farisî pêk tê, bi kar tîne.


Nijada gelê Eyaleta Kurdistanê

Tiştê ku diyar ev e, ku kurd ji nijada aryayî ne. Cildê duyem û beşê yekem ê pirtûka 'Îran-name' yan 'Karnameyê îraniyan der esrê Eşkaniyan' (Karnameya îraniyan di sedsala Eşkaniyan de) bi awayekî berfireh li ser gelê kurd radiweste, dîroka wan dinirxîne û wiha dibêje: "Neteweya kurd yek ji bi rûmettirîn û kevntirîn aryayiyên Îranê tê hesibandin. Dibe ku aryayiyên ku hezar û şeş sed salan berî zayînê li Babilê bi desthilat bûne û bi navê 'Kasû' yan 'Kasît' di dîrokê de bi nav û deng in, kalikên kurdên îroyîn bin." Di pirtûkên asûriyan de ew wekî 'kurtîk' 'kurdkurtî' hatine binavkirin. Hekîm Ûmerê Xeyam di Newroznameya xwe de dinivîse: "Roja ku Ferîdonê Kurd Zehak dîl girt û Îran ji zilm û stema wî rizgar kir, gel ew roj wekî cejnê pîroz kir." Selahedînê Eyûbî Sultanê Misirê ku bûye sedema serfiraziya cîhana Îslamê, bi eslê xwe Kurd bûye. Bûyera camêriya wî di şerê Ersûf de bi nav û deng e. Di wî şerî de Rîşardê Şêrdil paşahê îngilisan bi sedema ku hespê wî birîndar bûbû, li erdê şer dikir. Bi fermana Selahedîn hespekî baş ji wî re şandin. Rîşard îtraf dikir ku: "Ez pîroziya xwe deyndarê bexşişa mezinahiya ruhê Selahedîn dizanim."


Pîşeyên gelê Eyaletê

Piraniya gelê Eyaleta Kurdistanê mijûlê karê çandinî û ajaldariyê ne. Her wisa karên bazirganî, îdarî û xizmetkirina ji gel re jî xwedî girîngiyeke taybet e. Lê têkoşîna di warên senetkariyê de ewqas bi pêş neketiye. Di hêla pîşeyên destî de karê ristin û hûnandina xalîçeyan xwediyê girîngiyeke mezin e. Piştî pêşketina karên înşeatan êdî piraniya gel berê xwe da wî karî. Lê hejmara kesên teknîsiyen li wê Eyaletê pir kêm e. Piraniya gelê herêmê bê tevger e û ji kar ketiye.


Berhemên dîrokî yên Eyaletê:

Eyaleta Kurdistanê xwedî berhemên dîrokî yên hêja ye ku girîngtirînên wan ev in:

1- Mizgefta Cam'i (Medreseya Darûlehsan): Yek ji girîngtirîn berhemên dîrokî yên eyaletê ye ku di mêjûya 1653'yê zayînî (1232'yê koçî ya hetawî ) de li bajarê Sineyê hatiye çêkirin. Bi kevirên mermerîn hatiye neqişandin û gelekî keşîner e.

2- Mûzeya Sineyê: Avahiya mûzeyê di serdema Qacaran de hatiye çêkirin. Di wir de berhemên dîrokî yên herêmê û karên destî yên binirx tên xwedîkirin.

3- Şikefta Kirftû: Ew şikeft ketiye 76 kîlometreya rojhilatê bajarê Seqizê. Di nava şikeftê de du xanî hatine çêkirin ku ji kevirên neqişandî pêk tê. Hatiye diyarkirin ku ew xanî di serdema Eşkanî ango sedsala sêyem a berî zayînê de hatine çêkirin.

4- Gencîne Zîwiye: Ev di sala 1947'an de hatiye keşifkirin. Ew ketiye 42 kîlomerteya rojhilatê bajarê Seqizê. Dîroka wê sedsala 9'em a berî zayînê diyar kirine ku li wir paşahekî Skayî hatiye veşartin.


Berhemên Çandiniyê

Beşeke mezin a xaka Eyaleta Kurdistanê ji bo çandiniyê hatiye veqetandin. Bi giştî girîngtirîn berhemên çandiniyê li wê herêmê ev in:

1- Genim (avî û bejî), ceh (avî û bejî) û birinc.

2- Nok û maşe (fasulya).

3- Guleberojk

4- Silk û titûn

5- Xiyar, gundor, zebeş û badincanên sor (tomates)

6- Gêlaz (kîraz), alûçe, zerdele (mişmiş), sêv, hinar (nar), hejîr, tirî, şeftalî û xox  

7- Piyaz û sêvên erdê (petat/kartol).


Li Kurdistanê ajaldarî

Piştî çandiniyê aboriya herêmê li ser pişta karê ajaldariyê ye. Ligel çandiniyê gelê herêmê karê ajaldariyê jî dike. Lê bi giştî xwedîkirina ga, pez, balinde û mêşên hinguv li pêş e.


Madenên Eyaleta Kurdistanê

Heya niha piraniya madenên herêmê hatine keşifkirin û bikaranîn. Ev gelek di karên binsazî û avakariyê de tên bikaranîn. Madenên ku niha li herêmê tên bikaranîn ev in: Kevirên Ehek, Mermerît, Tirawitun, Filorîn, Antîmowan, Zirînîx, Pomayîs, Xaliya gileser (ros), Bûksît, Mîka û Hesin.


Senayiya Eyaleta Kurdistanê*

Ji ber polîtîkayên dewleta pêşîn (li gorî pirtûkê) senayiya (binesazî) herêmê gelekî li paş maye. Li tu cihekî eyaletê karxaneyek girîng tune ye. Piraniya karên karxaneyên li herêmê girêdayî karên avasaziyê ye. Mirov dikare senayiya herêmê bi çend waran dabeş bike:

1- Senayiya avasazî: Mozaîksazî, kevirbirî, kelpîçsazî, lûlesazî, lûleyên sîmanî (çîmento), bloksazî ( tugla).

2- Senayiya hesinî: Hesinkarî, tiraşkarî, çêkirina derî û pencereyên alomînyomî û hesinî ku li kargehên hesinkariyê tên çêkirin.

3- Kargehên xwarinê: Ardhêran, qeşasazî, patina nanê şîrîn û patina nanê maşînî.

4- Senayiya maşînî: Karxaneya titûnsazî û çigareyan a Seqizê, Karxaneya kincsazî ya Sineyê.

5- Senayiya destî: Xalîçe, cacim, ferş, kulav, paqijkirin û destkariya daran, terzîtî û dirûnkarî, karxaneyên ristinê, çêkirin û neqişandina parçeyan, polikçêkirin û çêkirina xemlên herêmî.

*Dewleta Cumhoriya Îslamî ya Îranê jî tu tiştek di der heqê pêşketin û senayiya Kurdistanê de nekiriye.


Cil û bergên gelê Eyaleta Kurdistanê

Cil û bergên gelê herêmê ji parçeyekî nêzîkî hiriyê ango nîvhirî tê çêkirin. Dirûna wan jî girêdayî rengê çanda gelê herêmê û taybetiya wan heye. Cil û bergên mêran û yên jinan li Kurdistanê xwedî taybetiyên cihê ne.

1- Cil û bergên Mêran: Kincên mêran bi du awayan tên dirûn:

a) Çaket bê berestû, bê bişkok û bê berîk ku du aliyên wî bi arîkariya şalekê (piştî) bi şal ve tên girêdan. Bi awayê kincên zivistanî û havînî tên dirûn. Parçeyê çaketê havînî ji hiriya pez an ji mûyên bizinan û bi destên perekeyên herêmî tê ristin ku jê re 'Çoxe' dibêjin. Şalên mêran jî bi giştî delingên wan teng in û parçeyên wan jî ji hiriyê ne ku ji wan re 'Rank' tê gotin. Di havînan de ligel çoxe li xwe dikin.

b) Çaketê bê berestû ku ji jorejêr bi bişkokan tê girêdan. Li her aliyekî berîkek heye. Ku li herêmê jê re dibêjin: 'Melkî'. Mêr xawikekî jî didin serê xwe ku jê re dibêjin: 'Camane'. Her wisa li pişta xwe jî piştiyê girê didin. Êlekekî li xwe dikin ku jê re 'Firencî' dibêjin. Ew xwedî du milên kurt e. Lê 'Pesk' bê mil e. Di zivistanan de Firencî û Peskan li xwe dikin. Mêr kirasên spî yên bê berestû li xwe dikin. Solên bi navê 'Kilaş' dikin pê ku li herêma Hewramanê tên çêkirin.

2- Cil û bergên Jinan:

Kincên jinan dirêj û fireh in û heya ser piyan digirin. Ji bilî kincên nazik û rengsarî derpiyên teng jî li xwe dikin. Tiştekî jî didin serê xwe ku jê re poşî tê gotin. Kincên jinên bajarê Seqizê ji parçeyên xweşik û rengîn ku buhatirîn parçeyên herêmê ne pêk tên. Ew kincên dirêj û xweşik li xwe dikin. Jinên bajarê Sine jî kincên dirêj û bê polik û hin jî yên bi polikên rengîn û dirêj ligel xavikekê li xwe dikin. Êdî pişiyan girê nadin. Di rojên taybet û di cejnan de jin bi tiştên giranbiha û zêr û zîvan xwe dixemilînin. Li gel wan jî kumên ku bi zêran hatine neqişandin didin serê xwe û poşiyeke dirêj ku bi polikên rengîn hatiye neqişandin davêjin namilên xwe ku heya ser paniyên wan dirêj dibe.


Rûbarên Eyaleta Kurdistanê

Mirov dikare rûbarên eyaletê bi sê cureyan dabeş bike:

a - Rûbarên ku dirijin Deryaya Mazenderanê

Rûbarê Qizil Uzun: Ev rûbare beşekî bingehîn ê rûbarê Sifîdrûd (Çemê Spî) ye. Ev rûbar ji çiyayên Çil Kanî û ji herêmên bilind ên Kurdistanê yên wekî Hezar Kanî û Kaniya Saral li Dîwandereyê dest pê dike û diherike, piştî ku ji Kurdistanê derbas dibe digihîje Eyaleta Zencanê. Li cihekî bi navê Micîl digihîje çemê Şahrûd û bi hev re Çemê Spî pêk tînin, ku ew jî dirije Deryaya Mazenderanê.

b - Rûbarên ku dirijin Deryaya Urmiyeyê

1- Zerînerûd: Riya wê bakur-başûr e. Girîngtirîn şaxê wê Çemê Seqiz ê bi navê Çomê ye ku ji Çiyayên Girdine Xan ên rojhilatê Baneyê diherikin...

2- Sîmînerûd- Dirêjahiya vî çemî ji Çemê Zerînerûdê kûrtir e û ava wî jî kêmtir e. Çavkaniyên vî çemî du heb in. Yek ji çiyayên Seqiz û Baneyê yê bi navê Tataho û ya din ji berzahiyên Mengur û Turcan. Piştî ku digihîjin hev û din, dirijin Deryaya Urmiyeyê.

c - Rûbarên ku tevî ava Dîcle dibin

1- Çemê Sîrwan: Ev rûbare dirêjtirîn rûbarê Eyaleta Kurdistanê ye. Çavkaniyên vî rûbarî Gawerûd û Qişlaq in. Çemê Diyale ku şaxekî vî rûbarî ye, sînorên rojhilat û başûrê Kurdistanê dibire û dirije deryaçeya Derbendîxan û Çemê Dîcle û Xelîcê. Dirêjahiya Çemê Sîrwan heya sinorên Başûr 213 km ye.

2- Rûbarên Bane: Rûbarê Çemê Seqiz, Çemê Kilo û Çemê Bûîn girîngtirîn rûbarên bajarê Baneyê ne.


Bajarên mezin ên Rojhilatê Kurdistanê

Mako, Xoy, Selmas (Dîleman), Urmiye, Şino, Miyanduaw, Nexede, Mehabad, Bokan, Xane (Pîranşehr), Serdeşt, Seqiz, Bane, Merîwan, Saîndêj, Dîwandere, Sine, Kamyaran, Qurwe, Bîcar, Kirmanşan, Qesrê Şîrîn, Xuremawa, Îslamava, Îlam, Dêhloran, Serpola Zehaw, Endîmûşk...